MASAŻ W WYBRANYCH JEDNOSTKACH CHOROBOWYCH

MASAŻ W WYBRANYCH JEDNOSTKACH CHOROBOWYCH

Choroby układu krążenia

Choroba Raynauda

Chorobę   można   określić   jako   napadowe   zblednięcie,   zasinienie,   zaczerwienienie   oraz   drętwienie
występujące pod wpływem zimna lub bodźców psychicznych. Przyczyną tych dolegliwości jest skurcz
tętnic w częściach dystalnych: palce rąk i nóg, ręce, płatki uszu, koniuszek nosa. Choroba występuje
częściej u kobiet niż u mężczyzn. Najczęściej pojawia się pomiędzy 20 a 40 rokiem życia.
W okresie napadu można wyróżnić trzy okresy:
1. Okres, w którym występuje miejscowe omdlenie z towarzyszącą bladością i utratą czucia palców rąk.
2. Okres miejscowej zamartwicy, podczas której występuje sine zabarwienie palców.
3. Okres odruchowego rozszerzenia naczyń.
Przebieg choroby Raynauda może być lekki, średnio ciężki i ciężki. W postaciach lekkich zmiany są
łagodne. Zmiany stabilizują się na kilka lub kilkadziesiąt lat i często ustępują samoistnie. W postaciach
cięższych napady występują częściej (nawet pod wpływem niewielkiego ochłodzenia lub małej emocji),
trwają długo, trudno ustępują, szybko wywołują zmiany troficzne. W każdym okresie i nasileniu choroba
może ustąpić.
Masaż
Masaż, wykonujemy tylko w okresie międzynapadowym.
Wyróżnia   się   dwa   sposoby   postępowania.   Pierwszy   to   masaż   klasyczny   grzbietu   i   kręgosłupa   ze
szczególnym   uwzględnieniem   odcinka   szyjnego.   W   masażu   wykorzystujemy   głaskania,   delikatne
rozcierania,   rozluźniające   ugniatanie   podłużne,  uciski  jednoczesne.  Po około  3  zabiegach   dołączamy
klasyczne opracowanie kończyn górnych stosując: głaskania, delikatne rozcierania, ugniatanie podłużne,
uciski jednoczesne. Należy również doprowadzić do poprawy krążenia w okolicy nosa i uszu.
Jeżeli palce objęte są procesem martwiczym, masaż rozpoczynamy od śródręcza.
Drugi sposób to masaż segmentarny.

Układ oddechowy

Najskuteczniejszą metodą masażu w schorzeniach układu oddechowego jest masaż segmentarny.
Masaż   klasyczny   obejmie   opracowanie   grzbietu   i   klatki   piersiowej   stosując:   głaskania,   rozcierania,
ugniatania poprzeczne i podłużne, oklepywania (łyżeczkowe), wibrację w okolicy segmentów zajętych
procesem   chorobowym   i   delikatne   roztrząsania.   Podczas   masażu   chory   powinien   leżeć   w   ułożeniu
drenażowym,   czyli   nogi   uniesione   lekko   ku   górze,   albo   przy   wykorzystaniu   stołu   rehabilitacyjnego
pacjent leży tak, aby klatka piersiowa i nogi leżały poniżej linii bioder. Na zakończenie masażu można
wykonać "chwyt sprężynowania klatki piersiowej" z masażu segmentarnego.

Uszkodzenia nerwów obwodowych

Porażenie nerwu łokciowego

Nerw łokciowy najczęściej ulega uszkodzeniu w obrębie łokcia. Przyczyną uszkodzenia są przeważnie:
- zwichnięcie stawu,
- rozerwanie w czasie złamania,
- długotrwały ucisk.

Rzadziej,   przeważnie   wskutek   zranienia,   może   dochodzić   do   uszkodzenia   w   obrębie   nadgarstka.
Porażone   są:   mięśnie   międzykostne   i   glistowate   po   stronie   łokciowej,   mięśnie   kłębika,   mięsień
przywodziciel kciuka.
Przy  uszkodzeniu   w   obrębie   łokcia   dodatkowo   porażone   są:   mięsień   zginacz   łokciowy   nadgarstka   i
mięsień zginacz głęboki palców.
Chory nie może przywodzić i odwodzić IV i V palca, zginać ich w stawach śródręczno-paliczkowych,
prostować   w   stawach   międzypaliczkowych,   a   także   przywodzić   kciuka.   Ręka   przyjmuje   ułożenie
szponiaste.
W przypadku uszkodzenia nerwu na wysokości łokcia występuje zaburzenie czucia po stronie łokciowej
ręki. Przy uszkodzeniach w obrębie nadgarstka przeważnie czucie pozostaje niezaburzone.
Masaż
W przypadku pojawienia się obrzęku podczas kilkunastu pierwszych zabiegów należy wykonywać drenaż
limfatyczny.
W   przypadku   uszkodzenia   nerwu   w   okolicy   stawu   łokciowego   masażem   obejmujemy   dłoń,   staw
promieniowo-nadgarstkowy, przedramię i ramię a w późniejszym okresie - staw łokciowy.
W   przypadku   uszkodzenia   nerwu   w   okolicy   nadgarstka   opracowujemy:   dłoń   i   przedramię   a   w
późniejszym okresie - staw promieniowo-nadgarstkowy.
Leczenie zaczynamy od wykonywania masażu poniżej i powyżej miejsca uszkodzenia. Samego miejsca
uszkodzenia   nie   masujemy,   aby   nie   zaburzyć   procesu   regeneracji.   W   pobliżu   uszkodzenia   masaż
wykonujemy delikatnie i wolno oraz bez nadmiernego naciągania tkanek.
Poniżej   miejsca   uszkodzenia   wykonujemy:   głaskania,   delikatne   rozcierania,   rozcierania   poprzeczne,
delikatne ugniatanie podłużne oraz uciski.
Powyżej miejsca uszkodzenia masaż ma mieć działanie odżywcze stosujemy, więc: głaskania, rozcierania
powierzchowne, uciski jednoczesne i wibrację poprzeczną.
Rozpoczynając od masażu bardzo delikatnego (przy pierwszych zabiegach), stopniowo zwiększamy siłę i
czas   trwania   masażu.   Po   pojawieniu   się   oznak   regeneracji   nerwu   dołączamy   opracowanie   miejsca
uszkodzenia, wykonując delikatne głaskania podłużne i okrężne rozcierania powierzchowne (całą dłonią)
oraz uciski jednoczesne.
W miejscach oddalonych od miejsca uszkodzenia (zarówno powyżej jak i poniżej) w obrębie mięśni
porażonych stopniowo wprowadzamy ugniatania poprzeczne i podłużne, uciski naprzemienne i wibrację
podłużną. W obrębie tkanek zdrowych stosujemy: głaskania, rozcierania, ugniatania podłużne i uciski
jednoczesne. Tkanki nie objęte porażeniem masujemy słabiej niż porażone, musimy, bowiem pamiętać,
że mięśnie zdrowe zareagują na bodźce mocniej niż mięśnie porażone.

Porażenie nerwu twarzowego

Nerw twarzowy jest VII. nerwem czaszkowym unerwiającym mięśnie mimiczne poza mięśniem
dźwigaczem powieki górnej. Nerw ma tylko jedno odgałęzienie czuciowe, które odbiera pobudzenie z
przednich 2/3 języka.
Masaż
Ze względu na niebezpieczeństwo rozciągnięcia mięśni zaleca się w tym okresie stosowanie masażu
twarzy metodą uciskową.

Zespoły bólowe korzeniowe

Najczęstszą przyczyną  tych dolegliwości są zmiany zwyrodnieniowe w obrębie kręgów, ich połączeń
stawowych, tarcz międzykręgowych i więzadeł. Zmiany te mogą doprowadzić do mechanicznego ucisku
na   korzenie   nerwowe   lub   naczynia   krwionośne   z   następowym   niedotlenieniem,   obrzękiem   tkanek   i
odruchowym   napięciem   mięśni,   które   wzmaga   objawy   bólowe   wywołując   objaw   "błędnego   koła"
przyczyn i skutków.
Ustalenie właściwej przyczyny jest często bardzo trudne, jednak niezbędne do prawidłowego leczenia.
Inne przyczyny niż zmiany o charakterze zwyrodnieniowym wymagają specjalistycznego leczenia.
Omówimy tu jedynie leczenie dolegliwości, które są następstwem procesów zwyrodnieniowych.

Rwa kulszowa (Ischialgia)

Najczęstszą przyczyną bólów w odcinku lędźwiowo-krzyżowym są zaburzenia o charakterze statyczno-
dynamicznym   oraz   zmiany   zwyrodnieniowe   w   aparacie   kostno-więzadłowym   i   krążkach
międzykręgowych.
W pierwszej fazie choroby pojawiają się nawracające bóle okolicy lędźwiowo-krzyżowej. Początkowo są
one tępe i przeważnie pojawiają się po wysiłku lub pracy w pozycji pochylonej. Mogą też występować
bóle   nocne.   Później   dołączają   się   okresowe,   ostre   bóle   połączone   z   usztywnieniem   kręgosłupa   i
przykurczem mięśni. Ten wstępny okres choroby rozciąga się na wiele miesięcy, a nawet lat. Właściwa
rwa   kulszowa   rozpoczyna   się   przeważnie   ostro,   często   po   dźwignięciu   znacznego   ciężaru,   po
przeziębieniu,   a   nawet   kichnięciu.   Występujące   w   początkowym   okresie   choroby   urazy   i   zmiany
zwyrodnieniowo-zapalne prowadzą do uszkodzenia krążków międzykręgowych. Uszkodzenie pierścienia
włóknistego w obrębie krążka prowadzi do nierównomiernego nacisku kręgów na jądro miażdżyste, co
powoduje jego wyciśnięcie najczęściej w kierunku więzadła podłużnego tylnego. Stan taki określamy
mianem wypukliny krążka. W późniejszym okresie zmiany mogą się nasilać i prowadzić do przerwania
pierścienia   włóknistego   oraz   wypadnięcia   jądra   miażdżystego   do   kanału   kręgowego.   Dochodzi   do
przepukliny dyskowej i ucisku na korzenie nerwowe, wchodzące w skład nerwu kulszowego (najczęściej
na poziomie L5-S1 oraz L4-L5), z wtórnym obrzękiem i niedotlenieniem. Stan zapalny, który powstaje w
tej  sytuacji,  często  bardziej   wpływa  na   objawy  chorobowe  niż   sam  ucisk.  W  badaniu  stwierdza  się
zniesienie   fizjologicznej   lordozy   lędźwiowej,   boczne   skrzywienie   kręgosłupa   oraz   objaw   Lasegue'a.
(Objaw Lasegue'a polega na tym, że gdy chory ma całkowicie wyprostowane kolano i stopę ustawioną w
zgięciu grzbietowym, wówczas nie można mu zgiąć biodra, nawet w niewielkim stopniu, bez wywołania
silnego   bólu,   spowodowanego   bezpośrednim   rozciągnięciem   nerwu.).   Niekiedy   występuje   niedowład
mięśni stopy i palców, zaburzenia czucia powierzchniowego w odpowiednim zakresie oraz osłabienie lub
zniesienie odruchu skokowego.
Masaż
Początkowo   Wykonujemy   masaż   w   ułożeniu   pacjenta   na   zdrowym   boku,   (jeśli   nie   możemy   ułożyć
pacjenta na brzuchu). Nogi są zgięte w stawach biodrowych oraz kolanowych i ułożone jedna na drugiej.
W celu rozluźnienia okolicy lędźwiowo-krzyżowej pomiędzy kolana pacjenta wkładamy poduszkę w
kształcie wałka lub klina.
W   tym   ułożeniu   pacjenta   stosując   głaskania,   ugniatania   podłużne   i   uciski   jednoczesne   wykonujemy
kolejno masaż: okolicy lędźwiowo-krzyżowej kręgosłupa, pośladka, uda, podudzia
W   miarę   poprawy   stanu   zdrowia,   układamy   pacjenta   na   brzuchu   i   przechodzimy   do   wykonywania
masażu w tej samej kolejności, co w ułożeniu na brzuchu stosując: głaskania, rozcierania, ugniatania.
Po   opracowani   podudzia   uciskamy   wzdłuż   przebiegu   nerwu   kulszowego   od   czwartego   kręgu
lędźwiowego przez pośladek, tylną powierzchnię uda, tylną powierzchnię podudzia do guza piętowego i z
powrotem do L4: - jednoczesne kciukami,
- naprzemienne kciukami,

- czwórką z obciążeniem,
- ósemką jednoczesne,

- ósemką naprzemienne,
- "rowerek".
Następnie wibracja od guza piętowego do dołu kulszowego. W dole kulszowym przez dłuższy czas
wibrujemy w miejscu, a następnie przechodzimy do wibracji pionowej i grzebyczkowej.

Postrzał (Lumbago)

Postać ostra postrzału polega na pojawieniu się przeszywającego bólu w okolicy lędźwiowej, szczególnie
w miejscach zajętych przez mięśnie: najszerszy grzbietu, czworoboczny lędźwi i prostownik grzbietu.
Każdy ruch sprawia ból, przez co chód jest sztywny i niezgrabny. Może wystąpić silny skurcz mięśni.
Postrzał przeważnie jest wywołany zmianami zwyrodnieniowymi w odcinku lędźwiowym kręgosłupa,

dyskopatią, przeciążeniem lub przestudzeniem. W przypadku, gdy przyczyną jest dyskopatia, stosujemy
postępowanie jak w dyskopatii. W pozostałych przypadkach wykonujemy omówione niżej zabiegi.
Masaż
Przy   pierwszych   dwóch   zabiegach   ograniczamy   masaż   do   wykonania   głaskań,   rozcierań,   ugniatań
podłużnych   oraz  wibracji  poprzecznej  poniżej  i  powyżej   miejsc   o szczególnej  bolesności.  Następnie
wykonujemy uciski punktowe: - pomiędzy wyrostkami kolczystymi od 11 kręgu piersiowego do 1 kręgu
krzyżowego, - na grzebieniu talerza kości biodrowej (6 - 8 ucisków), posuwając się od okolicy kręgosłupa
do przedniego górnego kolca biodrowego, - na bocznym brzegu prostownika grzbietu od wysokości 11
kręgu piersiowego do 1 kręgu krzyżowego. Przy kolejnych zabiegach zwiększamy intensywność masażu,
a głaskania, rozcierania,  ugniatanie podłużne i wibrację poprzeczną wykonujemy również w miejscu
objętym chorobą. W miarę poprawy stanu zdrowia koncentrujemy się na rozcieraniach i ugniataniach,
aby zlikwidować wszelkie wyczuwalne guzki w mięśniach okolicy lędźwiowej. Zwiększamy również
zakres masażu. Opracowujemy pośladki i - w razie konieczności - udo, a szczególnie przednią jego
stronę.

Rwa barkowa

Rwa barkowa jest zespołem chorobowym charakteryzującym się bólem, który promieniuje od karku do
ramienia i wzdłuż całej kończyny górnej, a niekiedy również do łopatki i klatki piersiowej.
Do głównych przyczyn należą:
- zapalenia kości i stawów oraz zwyrodnienia zniekształcające w obrębie szyjnej części kręgosłupa,
- dyskopatia,
- stany kurczowe i zwłóknienia mięśni lub gościec mięśniowy.
Masaż
W okresie ostrym  nie wykonuje się masażu w obrębie chorej kończyny.  Można masować  kończynę
symetryczną uzyskując wpływ konsensualny.
W   okresie,   podostrym   i   przewlekłym   zaczynamy   masaż   od   opracowania   kręgów   szyjnych,   m.
czworobocznego,   stawu   barkowego,   ramienia   (masując   od   stawu   łokciowego   do   stawu   ramiennego)
stosując   głaskania,   ugniatania   poprzeczne,   uciski   jednoczesne   –   szczególnie   uciski   punktowe
rozluźniające na m. czworobocznym i m. naramiennym – na koniec delikatna wibracja. W miarę poprawy
stanu   zdrowia   dołączamy   masaż   przedramienia   i   stawu   łokciowe   uzupełniając   ruch   o   rozcieranie,
ugniatanie podłużne – uciski stosujemy tylko jednoczesne i jednostajne (rozluźniające).

Choroby reumatyczne

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS)

Dawna nazwa tej choroby brzmi: gościec przewlekły postępujący.
Jest to przewlekły postępujący proces zapalny, który prowadzi do niszczenia tkanek stawowych oraz
zniekształca   i   upośledza   funkcję   stawów.   Przyczyna   choroby   nie   jest   znana.   Początkowo   zmiany
występują   jedynie   w   błonie   maziowej   stawów,   w   których   dochodzi   do   powstawania   nacieków
nazywanych ziarniną reumatoidalną. W miarę rozwoju choroby dochodzi do coraz większego zniszczenia
powierzchni stawowych i zniekształceń zajętych stawów jak również do uszkadza aparatu więzadłowego.
W stawach lub obok nich w tkance podskórnej tworzą się tzw. guzki reumatoidalne.
RZS występuje dwukrotnie częściej u kobiet niż u mężczyzn. Choroba może rozpocząć się w każdym
wieku, jednak najczęściej pojawia się w piątej dekadzie życia.
Na   początku   choroby   obserwuje   się   stany   podgorączkowe,   bóle   stawów   i   mięśni.   Pierwsze   zmiany
zapalne   występują   przeważnie   w   stawach   nadgarstkowych,   śródręcznopalcowych   lub
międzypaliczkowych   bliższych   rąk.   W   zajętych   stawach   pojawia   się   ból   utrudniający   wykonywanie
ruchu. Charakterystyczny jest tu objaw tzw. sztywności porannej. Zauważane zmiany, takie jak: obrzęk,
bolesność uciskowa i ruchowa oraz ograniczenie ruchu, występują najczęściej symetrycznie w stawach
jednoimiennych kończyn górnych. W miarę trwania choroby proces zapalny obejmuje ścięgna i pochewki
ścięgniste   w   sąsiedztwie   chorych   stawów.   Zauważa   się   zaniki   mięśniowe   początkowo   mięśni
międzykostnych rąk i czworogłowych ud, a w późniejszych okresach uogólnione.

Reumatoidalne zapalenie stawów przebiega z reguły przewlekle z zaostrzeniami i remisjami. Stopniowo
powstają zniekształcenia  w stawach rąk. W stawach nadgarstkowych  dochodzi do zniszczenia  stawu
promieniowo-łokciowego.  W  stawach   łokciowych   i  ramiennych  następuje  ograniczenie  ruchomości  i
przykurcze. Zmiany w odcinku szyjnym kręgosłupa mogą być przyczyną podwichnięć kręgów. Stawy
biodrowe zajęte są najczęściej symetrycznie.
Masaż
W zaawansowanej chorobie stosujemy masaż na zlecenie lekarskie z wykorzystaniem tylko głaskania i
wibrację. Opracowaniu podlegają kończyny górne i dolne oraz kręgosłup Po dwóch do pięciu zabiegach,
jeżeli pacjent dobrze toleruje masaż, możemy dołączać rozcieranie, ugniatanie podłużne i uciski. W miarę
wzrastania ilości zabiegów podstawową techniką stosowanego masażu staje się rozcieranie, zwłaszcza w
okolicy   stawów   (rozcieranie   poprzeczne)   i   właśnie   tej   technice   należy   poświęcić   najwięcej   czasu   w
trakcie   zabiegu.   Rozcieranie   poprzez   dostarczenie   ciepła   daje   efekt   przeciwbólowy   i   rozluźniający.
Rozcieranie   usprawnia   również   metabolizm   tkankowy   oraz   przepływ   w   naczyniach   krwionośnych   i
limfatycznych, spowalniając procesy chorobowe. Dołączone w późniejszym okresie ugniatanie ułatwia
transport tkankowy.

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (zzsk)

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (zzsk) jest przewlekłym procesem zapalnym o nie ustalonej
etiologii.   Choroba   atakuje   głównie   stawy   krzyżowo-biodrowe,   stawy   kręgosłupa   i   tkanki
okołokręgosłupowe. Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa występuje częściej u mężczyzn niż u
kobiet. Początek choroby przypada zwykle między 15 a 30 rokiem życia. W większości przypadków
rozpoczyna   się   od   w   okolicy   krzyżowo-pośladkowej,   promieniującego   do   ud   lub   pachwin.   Bólowi
towarzyszy uczucie sztywności przy wykonywaniu ruchów. Obserwuje się również osłabienie ogólne,
szybkie męczenie się, brak apetytu, spadek wagi oraz stany podgorączkowe. Niekiedy choroba może się
rozpocząć przemijającym wysiękiem w jednym stawie kolanowym lub zapaleniem tęczówki. Wszystkie
te objawy mogą być tak dyskretne, że właściwe rozpoznanie zostaje ustalone po dłuższym okresie czasu,
a   nawet   po   kilku   latach   trwania   choroby.   Jednymi   z   pierwszych   objawów   są  obustronne   zmiany   w
stawach   krzyżowo-biodrowych.   Szpara   tych   stawów   staje   się   nierówna,   zatarta,   a   w   miarę   postępu
choroby może dojść do jej całkowitego zarośnięcia. W dalszym przebiegu choroby zajęte zostają stawy
drobne kręgosłupa i stawy żebrowo-kręgowe.
Zajęcie odcinka lędźwiowego daje w początkowym okresie bolesność, zniesienie lordozy lędźwiowej,
wzmożone   napięcie   mięśni   przykręgosłupowych   i   postępujące   ograniczenie   ruchomości   aż   do
usztywnienia. Zajęcie odcinka piersiowego kręgosłupa wraz ze stawami żebrowo-kręgowymi i żebrowo-
poprzecznymi może powodować opasujące bóle klatki piersiowej, ograniczenie ruchomości, w dalszej
kolejności kifozę odcinka piersiowego aż do usztywnienia klatki piersiowej. Zajęcie odcinka szyjnego
kręgosłupa początkowo powoduje bolesność przy ruchach głową, a następnie ograniczenie ruchomości aż
do całkowitego usztywnienia.
W obrazie radiologicznym obserwuje się kostnienie tkanki okołokręgosłupowej i chrzęstnej. Zauważa się
również zwapnienie więzadła podłużnego przedniego.
Rodzaj i ilość stosowanych zabiegów uzależnione są od okresu choroby. Wyróżnić tu możemy zabiegi
stosowane w okresie zaostrzeń oraz w okresie remisji choroby.
Masaż
Stosowany masaż jest uzależniony od nasilenia zmian. Ustalając sposób wykonywania masażu, należy
wykorzystać   znajomość   dalszego   rozwoju   choroby.   Pozwoli   to   nie   tylko   na   działanie   lecznicze   w
miejscach zajętych procesem chorobowym, ale również na działanie spowalniające rozwój choroby. We
wczesnym okresie choroby stosujemy masaż klasyczny ud, stawów biodrowych i pośladków oraz odcinka
lędźwiowo-krzyżowego   kręgosłupa.   Wykorzystujemy:   głaskania,   rozcierania,   ugniatania   podłużne,
wibrację poprzeczną i roztrząsanie.
Gdy   dojdzie   do   zajęcia   odcinka   lędźwiowego   wykonujemy   masaż   klasyczny   stawów   biodrowych   i
odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa, stosując głaskania, dużo rozcierań, jeżeli można - ugniatania
podłużne i wibrację poprzeczną. Zapobiegawczo wykonujemy masaż klasyczny z dużą ilością rozcierań i
ugniatań   podłużnych   lub   segmentarny   grzbietu   i   klatki   piersiowej.   W   miarę   zajmowania   odcinka
piersiowego   wykonujemy   masaż   klasyczny   stawów   biodrowych   i   całego   grzbietu   z   zastosowaniem:

głaskań, dużej ilości rozcierań, jeżeli można - ugniatań podłużnych i wibracji poprzecznej Do masażu
klatki piersiowej należy dołączyć masaż stawów ramiennych i karku.
Przy zajętym odcinku szyjnym ograniczamy się do wykonania masażu klasycznego stawów biodrowych,
grzbietu i klatki piersiowej oraz stawów ramiennych i karku. Stosujemy przede wszystkim głaskania,
rozcierania, jeśli można - ugniatania podłużne i wibrację.

Choroba zwyrodnieniowa stawów

Chorobą zwyrodnieniową stawów nazywamy zmiany chorobowe oraz zespół zjawisk, które powodują
upośledzenie funkcji ruchowej stawów lub ból przy wykonywaniu ruchu. Ten zespół zjawisk to zmiany
destrukcyjne chrząstek stawowych spowodowane:
- uszkodzeniami mechanicznymi,
- toksycznymi zmianami odczynowymi,
- czynnikami naprawczymi,
- zmianami wynikającymi ze starzenia się.
Zarówno upośledzenie ruchu, jak i ból rzadko są wywołane bezpośrednio przez zmiany zwyrodnieniowo-
wytwórcze  w stawie. O wiele częściej przyczyną  tych  dolegliwości są przeciążenia mięśni i aparatu
więzadłowego w obrębie chorego stawu. Często zdarza się, że duże zmiany zwyrodnieniowo-wytwórcze
nie powodują odczuć chorobowych i odwrotnie - ledwie zauważalne w rtg zmiany mogą wywoływać
dolegliwości o dużym nasileniu.
Najpoważniejszy problem kliniczny stanowią zmiany w stawach biodrowych i kolanowych oraz zmiany
w części lędźwiowej kręgosłupa, szczególnie na poziomie L5-S1, które mogą wywoływać zespół rwy
kulszowej
Masaż
Masaż w chorobach stawów obwodowych wykonujemy tylko wtedy, gdy nie występuje duża bolesność.
Wyróżniamy dwa sposoby postępowania: klasyczne i segmentarne.
W   postępowaniu   klasycznym   masujemy   tkanki   poniżej   i   powyżej   stawu   oraz   sam   staw.   Stosujemy
głaskania i rozcierania w celu rozdrobnienia złogów i roztarcia narośli, oraz ugniatanie podłużne w celu
poprawy krążenia, a tym samym odżywienia. Ostrożnie należy stosować techniki rozcierania, gdyż mogą
one potęgować obrzęk. W tym przypadku skuteczny będzie drenaż limfatyczny całej kończyny.
Przy występowaniu ostrego stanu zapalnego masaż należy ograniczyć do miejsc pod i nad stawem, a w
przypadku stawu kolanowego, jeżeli występują żylaki w obrębie podudzia, wykonujemy tylko masaż uda.
Po ustąpieniu obrzęku i stanu ostrego dużo uwagi poświęcamy:
- opracowaniu torebki stawowej,
- usuwaniu ewentualnych przykurczów z nieczynności,
- likwidowaniu zaników mięśniowych.
Jednak   należy   pamiętać,   że   do   likwidowania   zaników   mięśniowych   można   przystąpić   dopiero   po
usunięciu przykurczów. W przeciwnym wypadku wzmocnione mięśnie spotęgują przykurcz.
Opracowanie torebki stawowej
Opracowanie torebki stawowej, niezależnie od tego, który jest to staw, polega na wykonywaniu lekkich
rozcierań (szczególnie poprzecznych) w miejscach dostępnych przy odpowiednim ułożeniu kończyny
(np.: zgięcie, odwiedzenie, skręcenie na zewnątrz, skręcenie do wewnątrz itp.).
Usuwanie przykurczów
Usuwanie przykurczów polega na wykonywaniu masażu składającego się z 5 faz.
I   -   Pogłębiamy   przykurcz   i   w   tym   ułożeniu   wykonujemy   masaż   rozluźniający,   zarówno   po   stronie
zginaczy, jak i prostowników, w chorym stawie.
II - Rozciągamy przykurcz i wykonujemy masaż rozluźniający po stronie zginaczy oraz intensywny-
pobudzający po stronie prostowników.
III - Ogólny masaż stawu.
IV   -   Uciski   jednostajne   w   miejscu   przyczepów   zginaczy   i   na   przebiegu   ich   ścięgien   oraz   uciski
przerywane (pobudzające) na przyczepach prostowników i ich ścięgna.
V - Redresja.
Likwidowanie zaników mięśniowych

Likwidacja zaników mięśniowych polega na wykonywaniu intensywnego - pobudzającego masażu
klasycznego lub masażu izometrycznego.

Zmiany zwyrodnieniowo kręgosłupa

Stwierdza się je, u co najmniej połowy populacji po 55 roku życia i praktycznie u wszystkich osób
począwszy od 65 roku życia. W młodszym wieku zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa idą w parze ze
znaczną   skoliozą   lub   nadmierną   lordozą.   Występują   także   po   urazie   kręgosłupa,   gruźliczym   lub
gronkowcowym zapaleniu kręgosłupa, po chorobie Scheuermanna, wypadnięciu jądra miażdżystego.
Zmiany zwyrodnieniowo-wytwórcze kręgosłupa mogą dotyczyć:
- trzonów kręgów,
- krążków międzykręgowych,
- stawów międzykręgowych,
- wyrostków kolczystych (choroba Baastrupa),
- stawów krzyżowo-biodrowych.
Zmiany   w   krążkach   i   trzonach   są   najczęściej   uwarunkowane   wzajemnie.   Zmiany   te   polegają   na
zmniejszeniu sprężystości krążka, lub na uszkodzeniu poszczególnych włókien pierścienia włóknistego.
Następstwem tych zmian jest zmniejszenie wymiarów krążka oraz przesuwanie się jego zawartości ku
tyłowi, ku przodowi lub na boki. Nacisk krążka na więzadła, a także przesuwanie się trzonów w stosunku
do siebie powoduje wytworzenie się osteofitów na przedniej i bocznej krawędzi trzonów.
Masaż
Pierwsze   dwa   -   trzy   zabiegi   wykonujemy   lekko   i   krótko,   aby   nie   doprowadzić   do   zaostrzenia
dolegliwości.   Zwracamy   uwagę   na   pojawienie   się   już   na   początku   zabiegu   znacznego   przekrwienia
tkanek   w   okolicy   objętej   zmianami   chorobowymi.   Odczyn   ten   należy   traktować   jako   wskaźnik   siły
zastosowanego bodźca. Masażem obejmujemy cały kręgosłup i grzbiet stosując techniki rozluźniające i
rozgrzewające:  głaskania,  rozcierania,  dużo   ugniatań   podłużnych   i  ucisków  jednoczesnych,  delikatną
wibrację poprzeczną i łagodne roztrząsanie. Aby rozluźnić mięśnie przykręgosłupowe można zastosować
techniki masażu segmentarnego.
Po około 10 zabiegach, kiedy dolegliwości znacznie się zmniejszyły bądź ustąpiły, zmieniamy sposób
postępowania. Celem masażu będzie wzmocnienie siły mięśniowej, aby wytworzyć gorset mięśniowy,
który będzie wspomagał zaburzoną pracę więzadeł.  W masażu  stosujemy wszystkie  techniki  masażu
klasycznego z wyjątkiem oklepywań.
Chorobie zwyrodnieniowej często towarzyszą deformacje krzywizn kręgosłupa, takie jak:

pogłębienie, spłycenie lub zniesienie lordozy szyjnej,

pogłębienie, spłycenie lub zniesienie lordozy lędźwiowej

pogłębienie kifozy piersiowej,

skrzywienia boczne kręgosłupa.

Przy pogłębionej lordozie lędźwiowej można wykonać wstrząsanie miednicy i uciski na odcinek
piersiowy.
Przy spłyconej lordozie lędźwiowej można wykonywać uciski na odcinek lędźwiowy, a nie wolno
wykonywać wstrząsania miednicy (m. Segmentarny).
Przy skrzywieniu dołączamy specyficzne opracowanie jak w skrzywieniach kręgosłupa.

Skrzywienia kręgosłupa

Skolioza

Skrzywienie kręgosłupa w płaszczyźnie czołowej nazywamy skoliozą (scoliosis), natomiast w
płaszczyźnie strzałkowej i czołowej kifoskoliozą (kyphoscoliosis). Boczne skrzywienie kręgosłupa
można podzielić na:

Funkcjonalne - nie osiągają dużych rozmiarów, są odwracalne, tzn. można je skorygować
czynnie mięśniami kontrolującymi postawę lub biernie w pozycji leżącej po zniesieniu
bólu. Charakteryzują się jednołukowym bocznym wygięciem kręgosłupa w kształcie litery

C w płaszczyźnie czołowej. Występują u dzieci z osłabionym układem mięśniowym i
więzadłowo-torebkowym i rokują dobrze po odpowiednim leczeniu rehabilitacyjnym.

Strukturalne - cechują się utrwalonymi zmianami w budowie mięśni, więzadeł, krążków
międzykręgowych oraz kręgów. Towarzyszą im często zniekształcenia klatki piersiowej,
upośledzenie krążenia i oddychania oraz zmiany budowy i ustawienia miednicy .

Wygięcie   pierwotne   powstaje   jako   pierwsze   w   czasie   skoliozy,   a   jego   identyfikacja   ma   zasadnicze
znaczenie dla określania postępu choroby. Podstawą rozpoznania są badania kliniczne i radiologiczne:
- jeżeli istnieją trzy wygięcia - środkowe jest pierwotne, jeżeli cztery - dwa środkowe są pierwotne;
- łuk wygięcia pierwotnego jest zwykle regularny;
-   zmiany   patologiczne   w   obrębie   wygięcia   pierwotnego   są   największe   i   najbardziej   utrwalone   oraz
najmniej podatne na korekcję;
- jeżeli istnieje przesunięcie boczne tułowia, to zawsze w stronę wypukłości wygięcia pierwotnego.
Masaż
Opracowujemy grzbiet i kark, stosując głaskania i rozcierania całymi dłońmi.
Następnie  wykonujemy   masaż  rozluźniający   tkanek  od  strony cięciwy   stosując  głębokie  rozcierania,
ugniatania podłużne, uciski punktowe z boku kręgosłupa. Po stronie łuku wykonujemy uciski kłębami
obydwu rąk z niezbyt dużą siłą w kierunku cięciwy a następnie masaż pobudzający stosując intensywne
rozcierania, ugniatanie poprzeczne, ugniatanie esowate, oklepywania (łyżeczkowe i miotełkowe) oraz
intensywną wibrację podłużną.

Plecy okrągłe

W   zniekształceniu   tym,   określanym   również   mianem   kifozy,   dolna   część   odcinka   lędźwiowego
kręgosłupa   ulega   wygięciu   do   przodu.   Jest   to   kompensowane   pochyleniem   miednicy   ku   tyłowi.   W
konsekwencji dochodzi do pogłębienia lordozy lędźwiowej i powstania długiego skrzywienia do tyłu,
które może obejmować także szyjny odcinek kręgosłupa. Kifozie towarzyszą "barki okrągłe" oraz inne
objawy zaburzenia postawy, np. skręcenie kończyn w stawach biodrowych do wewnątrz i płaskostopie.
Klatka piersiowa jest spłaszczona.
Masaż
Korekcja   wady  postawy   jest   głównym   zadaniem   wykonywanego   masażu.   W   tym   celu   wykonujemy
masaż rozluźniający klatki piersiowej i grzbietu, ze szczególnym uwzględnieniem mięśni piersiowych,
równoległobocznych i czworobocznych. Stosujemy głaskania, powolne i głębokie rozcierania, ugniatanie
podłużne i łagodne roztrząsanie. W fazie drugiej opracowujemy kręgosłup, stosujemy przede wszystkim
rozcierania dookoła wyrostków kolczystych na całej długości kręgosłupa, uciski na wyrostki poprzeczne.
W   fazie   trzeciej   wykorzystujemy   techniki   o   charakterze   pobudzającym   spośród   stosowanych   przy
opracowaniu kręgosłupa. Pobudzamy przede wszystkim więzadła tylne i mięśnie krótkie kręgosłupa oraz
mięśnie najdłuższe grzbietu.

Plecy wklęsłe

Wada   polega   na   pogłębieniu   lordozy   lędźwiowej,   dlatego   też   często   bywa   określana   jako   lordoza.
Miednica jest pochylona do przodu, co chory kompensuje przez wygięcie kręgosłupa lędźwiowego ku
przodowi.   Jednocześnie   pochylenie   miednicy   rozciąga   mięśnie   brzucha.   W   miarę   wytwarzania   się
wtórnej   kifozy,   z   lekkim   opadnięciem   klatki   piersiowej   i   obniżeniem   żeber,   dochodzi   do   jeszcze
większego rozciągnięcia tych mięśni i w konsekwencji wystawania brzucha.
Lordoza   może   być   zniekształceniem   kompensacyjnym   w   przypadku   kifozy   lub   schorzenia   stawów
biodrowych, a nawet stawów kolanowych, skokowych czy stóp.
W przebiegu lordozy zmiany kostne występują rzadko. Natomiast w obrębie mięśni i więzadeł obserwuje
się rozciągnięcie mięśni brzucha, przykurcz mięśni okolicy lędźwiowej, osłabienie mięśni pośladkowych,
rozciągnięcie   więzadeł   przedniej   powierzchni   kręgosłupa   a   więzadeł   tylnej   powierzchni   kręgosłupa
skrócenie.
Masaż
Wykonujemy   masaż   grzbietu   i   kręgosłupa   o   charakterze   rozluźniającym   -   głaskania,   rozcierania,
ugniatanie podłużne - ze szczególnym uwzględnieniem odcinka lędźwiowego. Następnie przystępujemy

do opracowania mięśni brzucha i pośladków. Wykorzystujemy techniki pobudzające - intensywne
rozcierania, ugniatanie poprzeczne, delikatne oklepywania.

Plecy płaskie

Zniekształcenie to jest przeciwieństwem lordozy. Miednica jest pochylona do tyłu, a mięśnie zginacze
podudzia   są   skrócone.   Fizjologiczna   lordoza   lędźwiowa   jest   spłycona.   Jeżeli   odcinek   piersiowy
kręgosłupa pozostaje ruchomy, to jego fizjologiczna kifoza również ulega spłyceniu.
Masaż
Podczas   3,   4   pierwszych   zabiegów   wykonujemy   delikatny   masaż   grzbietu,   odcinka   piersiowego
kręgosłupa i powłok brzusznych. Stosujemy dużo głaskań, powolne rozcierania, ugniatanie podłużne i
delikatne   roztrząsanie.   W   kolejnych   zabiegach   wykonujemy   masaż   o   charakterze   rozluźniającym
(głaskania, rozcierania, ugniatania podłużne) mięśni grzbietu, zginaczy podudzia i powłok brzusznych.
Można   wykonywać   uciski   na   wyrostki   poprzeczne   kręgów   lędźwiowych.   W   następnych   masażach
opracowujemy   odcinek   lędźwiowy   kręgosłupa,   mięśnie   okolicy   lędźwiowej   i   klatkę   piersiową.
Wykorzystujemy   techniki   pobudzające   (intensywne   rozcierania,   ugniatania   poprzeczne,   oklepywania,
wibrację podłużną i roztrząsanie).

Kręgozmyk

Kręgozmyk polega na powolnym przemieszczaniu się trzonu kręgowego ku tyłowi lub przodowi.
Możemy wyróżnić trzy postacie tej wady:

1. Kręgozmyk ku przodowi,
2. Kręgozmyk ku tyłowi (tyłozmyk),
3. Kręgozmyk rzekomy.

Ad 1.Kręgozmyk ku przodowi
Dochodzi   do   przemieszczania   się   trzonu   kręgowego   ku   przodowi   wraz   z   przednią   częścią   łuku,
wyrostkami   stawowymi   górnymi,   wyrostkami   poprzecznymi   oraz   całym   znajdującym   się   powyżej
kręgosłupem. Tylna część łuku z wyrostkami stawowymi dolnymi i wyrostkiem kolczystym pozostaje na
miejscu. Kręgozmyk może wystąpić w następstwie powolnego przerwania ciągłości łuku. Z reguły zdarza
się to w obrębie tzw. węziny łuku (między wyrostkiem stawowym górnym a wyrostkiem stawowym
dolnym   obustronnie,   rzadziej   jednostronnie)   lub   przy   wrodzonym   braku   ciągłości.   Przyczyną   braku
ciągłości   tkanki   kostnej   jest   wada,   w   której   z   powodu   zaburzenia   kostnienia   kręgu   dochodzi   do
pozostania   szczeliny   w   obrębie   węziny   łuku   (spondylolysis).   Przerwanie   ciągłości   łuku   kręgowego
między wyrostkami stawowymi może również wystąpić przy obniżonej wytrzymałości tkanki kostnej,
jeżeli działają na nią duże siły. Dolegliwości ujawniają się najczęściej między 10 a 20 rokiem życia. U
kobiet 2 - 3 razy częściej niż u mężczyzn. Chorzy skarżą się na powolnie narastające lub nagłe,bóle
okolicy lędźwiowo - krzyżowej, promieniujące często przez pośladki do kończyn dolnych. Dźwiganie
ciężarów, dłuższe chodzenie i praca wywołują szybko pojawiające się uczucie zmęczenia i narastania
objawów   bólowych.   Dolegliwości   te   zmniejszają   się   znacznie,   a   nawet   ustępują   po   wypoczynku   w
pozycji leżącej. W badaniu oglądowym stwierdza się zmiany w sylwetce. Występuje skrócenie części
lędźwiowej   tułowia,   zniesienie   lordozy   lędźwiowej   i   spłaszczenie   kifozy   piersiowej.   Wskutek
zmniejszenia lub zniesienia przodopochylenia miednicy grzebienie kości biodrowych wystają ku tyłowi.
Kość   krzyżowa   ustawia   się   niżej,   natomiast   kości   łonowe   wyżej.   Mięśnie   przykręgosłupowe   są
wygórowane   i   napięte.   Na   wysokości   kręgozmyku   palpacyjnie   wyczuwalny   jest   tkliwy   próg
spowodowany wystawaniem wyrostka kolczystego. W bardzo dużych i całkowitych przemieszczeniach
lordoza lędźwiowa powiększa się, brzuch wysuwa się ku przodowi, a pośladki wystają nadmiernie do
tyłu. W konsekwencji ucisku na korzenie nerwowe, najczęściej na wysokości L5 i S1 lub na część ogona
końskiego, mogą pojawić się zaburzenia czucia, a czasami zaburzenia czynnościowe w obrębie kończyn
dolnych. Na skutek dużego bezpośredniego urazu może dojść do złamania łuku i oddzielenia się trzonu.
Mówimy wówczas o kręgozmyku urazowym, które należy leczyć operacyjnie
Ad 2. Kręgozmyk ku tyłowi, kręgozmyk kręgowy
W tym typie kręgozmyku cały kręg przesuwa się ku tyłowi. Łuk kręgowy nie jest uszkodzony ani nawet
zmieniony.   Uważa   się,   że   takie   przemieszczenie   jest   uwarunkowane   zwyrodnieniem   krążka

międzykręgowego,   zwiotczeniem   więzadeł   kręgosłupa   lub   -   rzadziej   -   urazem.   Sprzyja   mu   również
zmniejszenie wysokości wyrostków stawowych, ich bardziej poziome ustawienie i zaokrąglenie obrysów.
Występują dolegliwości bólowe okolicy lędźwiowo-krzyżowej lub o typie ischialgii. Stopień nasilenia
dolegliwości jest jednak zdecydowanie mniejszy niż w kręgozmyku ku przodowi.
Leczenie  tyłozmyku  kręgowego   jest  z  reguły  zachowawcze.  Poza  zabiegami  fizykalnymi  stosuje  się
pomoce   ortopedyczne   (gorset,   sznurówka   lub   pas   ortopedyczny).   Ważne   jest,   aby   pacjent   chronił
kręgosłup przed nadmiernymi obciążeniami.
Ad 3. Kręgozmyk rzekomy
Kręgozmyk  rzekomy polega na przemieszczeniu ku przodowi całego kręgu bez przerwania ciągłości
łuku. Uważa się, że kręgozmyk  rzekomy jest uwarunkowany degeneracją krążka międzykręgowego i
towarzyszącymi zmianami zwyrodnieniowymi stawów międzywyrostkowych na tym samym poziomie.
Ubytki powierzchni stawowych i zmiany kształtu naprzeciwległych wyrostków stawowych umożliwiają
niewielkiego stopnia przesunięcie kręgu ku przodowi bez uszkodzenia łuku.
Dolegliwości bólowe chorego odcinka kręgosłupa występują sporadycznie.

Masaż
Możemy zdecydować się na postępowanie klasyczne lub segmentarne. Jeżeli występują bóle
promieniujące wzdłuż nerwu kulszowego stosujemy opracowanie jak w przypadku rwy kulszowej.
Jeżeli dolegliwości umiejscawiają się tylko w okolicy lędźwiowo - krzyżowej zabieg ograniczamy do
tego miejsca. Stosujemy masaż pobudzający, którego celem jest wzmocnienie mięśni i wytworzenie
gorsetu mięśniowego.

Klatka piersiowa lejkowata

Jest   to   wrodzone   zniekształcenie   przedniej   ściany  klatki   piersiowej,  polegające   na   wygięciu   do  tyłu
trzonu   mostka   wraz   z   przyległymi   żebrami.   Zmiany   przeważnie   występują   niesymetrycznie.
Przymostkowe odcinki żeber są silnie wygięte do tyłu, a miejsce kątowego zgięcia przypada przeważnie
na granicy pomiędzy częścią chrzęstną i kostną żeber.
W   następstwie   zapadnięcia   dolnego   odcinka   mostka   powiększa   się   fizjologiczna   kifoza   piersiowa.
Jednocześnie   głowa,   szyja   i   barki   opadają   do   przodu.   Spłaszczenie   klatki   piersiowej   upośledza
oddychanie i krążenie. Zaburzenia krążenia wynikają z upośledzenia pracy serca
Masaż
Wykonujemy masaż klasyczny rozluźniający klatki piersiowej w ułożeniu na plecach. Stosujemy techniki
klasyczne   z   wyjątkiem:   ugniatań   poprzecznych,   ucisków   na   mostek,   ucisków   na   przestrzenie
międzyżebrowe, oklepywań i wibracji pionowych. Dużo uwagi poświęcamy rozcieraniom przestrzeni
międzyżebrowych. Inną, równie skuteczną metodą w tej fazie jest masaż segmentarny klatki piersiowej
Niezależnie od wybranej metody masażu każda z nich daje pełne rozluźnienie napięć w obrębie klatki
piersiowej. Postępowanie segmentarne ma jednak tę przewagę nad masażem klasycznym, że nie obciąża
układów: oddechowego i krążenia. Następnie przystępujemy do opracowania mięśni grzbietu. Zadaniem
masażu   jest   wzmocnienie   i   pobudzenie   mięśni   grzbietu.   Stosujemy   tylko   postępowanie   klasyczne,
wykorzystując wszystkie techniki.

Klatka piersiowa kurza

Wada polega na nadmiernym wypukleniu przedniej ściany klatki piersiowej. Jednocześnie dochodzi do
powstania wgłębień po obu stronach mostka wskutek wpuklania się żeber w obrębie chrząstek
żebrowych. Zniekształcenie nie wywołuje zaburzeń pracy serca ani układu oddechowego. Często jednak
deformacji towarzyszą: wrodzone wady serca, dychawica oskrzelowa lub przepuklina przeponowa.
Jednak wady te nie wiążą się przyczynowo z kształtem klatki piersiowej.
Masaż
Celem stosowanego masażu jest ogólne usprawnienie okolicy klatki piersiowej i grzbietu. W odróżnieniu
od klatki piersiowej lejkowatej mniejszą wadę przywiązuje się do działania korekcyjnego. Niewielka jest,
bowiem możliwość skorygowania zniekształcenia, gdy za nim leżą narządy klatki piersiowej.

Wykonujemy masaż rozluźniający tak samo jak przy klatce piersiowej lejkowatej dodając opracowanie
powłok brzusznych ze szczególnym uwzględnieniem mięśni skośnych brzucha.

Kręcz szyi nabyty

W tym rodzaju kręczu można wyróżnić:
- postać ostrą,
- postać podostrą,
- postać przewlekłą.
Postać ostrą i podostrą wywołują procesy zapalne  toczące  się w obrębie szyi,  np. zapalenie  mięśni,
gruźlica węzłów chłonnych czy choroba reumatyczna.
Postać przewlekłą powodują:
- urazy szyi, przemieszczenia, blizny tkankowe (oparzenia, rany itp.), - wady wzroku, słuchu, wadliwa
postawa ciała, krzywica itp., - zaburzenia nerwowe organiczne lub czynnościowe, newralgie i nerwice
zawodowe,
- porażenia wiotkie.
Masaż
Masaż możemy  wykonywać  tylko  w postaci  przewlekłej  kręczu. Ze względu  na różnorodność stanu
mięśni   przed  przystąpieniem  do  masażu   należy  ustalić,  którą  stronę  masujemy  pobudzająco,  a którą
rozluźniająco. We wrodzonym kręczu szyi pochodzenia mięśniowego sytuacja była jednoznaczna. Łatwo
można było ustalić, który mięsień jest chory - napięty, a który zdrowy - rozluźniony. Tutaj sytuacja się
nieco   komplikuje.   Na   przykład:   w   porażeniu   wiotkim   prawego   mięśnia   mostkowo-obojczykowo-
sutkowego mięśniem napiętym będzie mięsień zdrowy, a mięsień porażony będzie rozluźniony. Tak, więc
mimo porażenia prawego mięśnia m.o.s. będziemy mieli do czynienia z lewostronnym kręczem. Po tych
ustaleniach możemy przystąpić do wykonywania masażu. Postępowanie w masażu składa się z siedmiu
faz.
Faza pierwsza. Przechylamy nieznacznie głowę pacjenta w stronę mięśnia o większym napięciu. W tym
ułożeniu wykonujemy delikatne,  powolne głaskania i rozcierania mięśnia  o większym  napięciu, oraz
intensywniejsze głaskania i rozcierania mięśnia o mniejszym napięciu.
Faza druga.  Przechylamy głowę pacjenta w stronę mięśnia o mniejszym napięciu. W tym ustawieniu
mięsień   o   większym   napięciu   jest   rozciągnięty,   a   mięsień   o   mniejszym   napięciu   -   rozluźniony.
Wykonujemy powolne, łagodne głaskania i rozcierania po stronie mięśnia o większym napięciu oraz
intensywne   głaskania,   rozcierania,   ugniatanie   poprzeczne   i   wibrację   podłużną   po   stronie   mięśnia   o
mniejszym napięciu.
Faza   trzecia.  W   swobodnym   ułożeniu   głowy   pacjenta   masujemy   obydwa   mięśnie   mostkowo   -
obojczykowo - sutkowe.
W fazie czwartej, przy swobodnym ułożeniu głowy pacjenta, wykonujemy masaż mięśni karku.
W fazie piątej, przy swobodnym ułożeniu głowy pacjenta, wykonujemy masaż mięśni czworobocznych.
W fazie szóstej wykonujemy masaż punktowy. Po stronie o większym napięciu mięśnia stosujemy uciski
jednostajne.   Każdy  punkt  uciskamy  minimum   15  sekund.  Po  stronie   przeciwnej  wykonujemy   uciski
przerywane. Zwiększamy ucisk na około jednej sekundy, a następnie zwalniamy ucisk również na okres
jednej sekundy,  po czym  ponownie zwiększamy ucisk itd. Łączny czas opracowania jednego punktu
powinien wynosić około 15 sekund. Najpierw wykonujemy uciski po stronie o większym napięciu, a
potem po przeciwnej. W kolejności uciskamy na punkty:
-   Na   kresie   karkowej   dolnej,   pomiędzy   przyczepami   mięśni   mostkowo-obojczykowo-sutkowego   i
czworobocznego.
- Około 2cm poniżej porzedniego punktu.
- Na przyśrodkowym kącie łopatki.
-   Kilka   punktów   pomiędzy   przyśrodkowym   brzegiem   łopatki   a   kręgosłupem.   -   Pod   wyrostkiem
sutkowatym - na przyczep mięśnia
mostkowo-obojczykowo-sutkowego.
Na przyczepy: domostkowy i doobojczykowy mięśnia m.o.s.

Faza siódma - redresja. W zależności od wieku pacjenta możemy ją wykonać w pozycji siedzącej lub
leżącej. Masażysta ujmuje z dwóch stron głowę pacjenta i wykonuje skłon kręgosłupa szyjnego oraz
skręca głowę w odpowiednią stronę, aby doprowadzić do korekcji.

Urazy

Stłuczenia

Przez stłuczenie rozumie się takie uszkodzenie ciała, w którym, w następstwie zadziałania tępego urazu,
nie   doszło   do   przerwania   ciągłości   skóry.   Stłuczenie   lekkie   nie   wymaga   interwencji   lekarza   mimo
wystąpienia charakterystycznych objawów, takich jak: zasinienie z powodu wylewu krwi do tkanek oraz
obrzęk   i   bolesność   okolicy   stłuczonej.   Wszystkie   te   elementy   prowadzą   do   upośledzenia   czynności.
Zasinienie   w   ciągu   kilku   kolejnych   dni   przechodzi   zmiany   barwne,   z   powodu   zmian   chemicznych
zachodzących w barwniku wynaczynionej krwi.
Masaż
Zadaniem masażu jest przyspieszenie wessania się krwiaka oraz usunięcie obrzęku. Stosujemy głaskania,
rozcierania, ugniatanie podłużne i wibrację poprzeczną poniżej i powyżej miejsca stłuczenia. Jeżeli nie
doszło do przerwania ciągłości skóry, to po kilku zabiegach można dołączyć bardzo delikatne głaskania
okrężne w miejscu stłuczenia. Dobre efekty daje zastosowanie drenażu limfatycznego powyżej miejsca
stłuczenia.

Rany i blizny

Raną nazywamy przerwanie ciągłości skóry. Wyróżniamy trzy sposoby gojenia się ran. 1. Gojenie się
doraźne,   czyli   rychłozrost.   Odbywa   się   ono   bez   widocznych   objawów   zapalenia.   Rany   czyste   i   nie
zakażone goją się bardzo szybko. Tak z reguły goją się rany cięte i operacyjne. Mamy do czynienia z
blizną liniową i - w zależności od ilości tkanek, które zostały przecięte - zrostami głębokimi. 2. Gojenie
się   przez   ziarninowanie   (opóźnione).   Jeżeli   brzegi   rany   są   rozchylone   lub   powstał   ubytek   tkanek,
wówczas  proces  gojenia  rozpoczyna  się   na  dnie  rany,   gdzie   pojawia  się   młoda   tkanka,  tzw.   tkanka
ziarninowa,   czyli   granulacyjna,   nazywana   krótko   ziarniną.   Powierzchnia   ziarniny   jest   intensywnie
czerwona i ma  tendencje  do krwawienia już przy lekkim dotknięciu.  Przy ranach  tego typu  zmiany
zapalne są bardzo nasilone zwłaszcza w pierwszym okresie, kiedy odbywa się wydalanie zniszczonych
tkanek i pojawia się płyn wysiękowy o zielonożółtej barwie (ropa). Stopniowo ziarnina przeistacza się w
tkankę   bliznowatą   i   pokrywa   się   naskórkiem.   Końcowym   efektem   jest   powstanie   szerokiej   blizny
(powierzchniowej). 3. Gojenie się pod strupem. Niekiedy na powierzchni rany powstaje strup utworzony
z zaschłej krwi, chłonki, obumarłych  tkanek itp. Pod strupem odbywa się gojenie doraźne lub przez
ziarninowanie. Po pewnym czasie strup odpada i ukazuje się świeża blizna liniowa lub powierzchniowa,
w zależności od rodzaju zranienia.
W   grupie   urazów   mechanicznych   szczególne   miejsce   zajmują   odleżyny.   Zmiany   te   powstają   przede
wszystkim u osób wyniszczonych,  pozostających  długo w łóżku lub też po uszkodzeniach rdzenia z
porażeniami i zaburzeniami czucia. Długotrwały ucisk, spowodowany leżeniem, wywołuje miejscowe
zaburzenie   krążenia.   Doprowadza   to   do   obumarcia   tkanek.   Do   podobnych   urazów   może   dochodzić
wskutek stałego ucisku przy zbyt ciasno założonym opatrunku lub źle wyścielonej szynie. Najbardziej
narażone na odleżyny są okolice kości krzyżowej i guzicznej, pięt, potylicy i łopatek. Masaż można
wykonywać  tylko  w przypadku  odleżyn  bez objawów zakażenia.  Dla celów  rehabilitacji  w procesie
gojenia się ran wyróżniamy dwa okresy: - okres I - w którym mamy do czynienia z raną, - okres Ii - w
którym mamy do czynienia ze świeżą blizną. Okres I
Masaż
Postępowanie w przypadku blizny liniowej głębokiej.
Stosując oliwkę lub inny wskazany przez lekarza środek wspomagający i natłuszczający, początkowo
wykonujemy głaskania wokół blizny oraz w kierunku z obwodu do blizny. Po kilku zabiegach dołączamy
rozcieranie wokół blizny i w kierunku z obwodu do blizny, a następnie rozcieranie blizny w miejscu w
obydwu kierunkach. Polega ono na wykonaniu kilku rozcierań kolistych w miejscu, najpierw w jedną, a

potem w drugą stronę. Następnie przestawiamy palce obok i ponownie wykonujemy rozcieranie. Tak
postępując opracowujemy całą bliznę. Po kilku lub kilkunastu zabiegach, kiedy powierzchnia blizny jest
już, przystępujemy do rozcierania zrostów głębokich. Polega ono na uchwyceniu pomiędzy palce
wskazujące i kciuki tkanek znajdujących się pod blizną i wykonaniu rozcierań, przesuwając ręce w
kierunkach przeciwnych, prostopadle do blizny. Dołączyć "rolowanie" blizny. Rozpoczynamy zawsze od
obwodu. Rolując fałd skórny przepychamy go przez środek blizny i na obwód. Rolowanie wykonujemy
w różnych kierunkach.

Skręcenia

Skręcenie   stawu   jest   urazem,   w   którym   dochodzi   do   uszkodzenia   tkanek   miękkich   i   struktur
okołostawowych   bez   naruszenia   kości.   W   zależności   od   rodzaju   uszkodzeń   wyróżniamy   skręcenia
pierwszego   stopnia,   w   którym   występuje   nieznaczny   obrzęk   i   bolesność   okołostawowa   i   skręcenie
drugiego stopnia, gdzie  mamy  do czynienia  z naderwaniem więzadła  i torebki  stawowej oraz błony
maziowej.   Ponadto   występuje   ból   w   okolicy   stawu,   rozległy   obrzęk   i   wylew   krwawy   w   okolicy
naderwanych włókien oraz wysięk śródstawowy. Ruchomość stawu jest ograniczona. Ponieważ wokół
stawu rozwija się ostry odczyn  zapalny,  niezbędne jest odpowiednie unieruchomienie, umożliwiające
zlikwidowanie tego odczynu
Masaż
Zabiegi  rozpoczynamy  jak najwcześniej. Jeżeli jest to możliwe to nawet bezpośrednio po urazie. W
pierwszym etapie stosujemy drenaż limfatyczny.  Zabieg można wykonywać nawet dwa lub trzy razy
dziennie. Takie postępowanie ma na celu zapobieganie powstaniu zrostów poprzez niedopuszczenie do
organizacji wysięku zapalnego. W drugim etapie po usunięciu obrzęku opracowujemy skręcony staw
stosując: głaskania, rozcierania i ugniatanie podłużne. W miarę postępów w leczeniu zwiększamy ilość
rozcierań i dołączamy rozcierania poprzeczne uszkodzonych ścięgien - jeżeli jest to możliwe - przy ich
niewielkim napięciu

Zwichnięcia

Zwichnięcie jest stanem, w którym na skutek urazu powierzchnie stawowe kości tworzących staw ulegają
całkowitemu przemieszczeniu i pozostają w tej pozycji. W zwichnięciu otwartym uszkodzeniu ulegają
wszystkie części miękkie łącznie ze skórą.
Podstawową i pierwszą czynnością powinno być jak najszybsze nastawienie zwichnięcia. Polega ono na
ustawieniu powierzchni stawowych w prawidłowej pozycji. Ponieważ mięśnie reagują na uraz skurczem,
w celu osiągnięcia dostatecznego ich zwiotczenia podaje się choremu środki znieczulające lub wykonuje
się   zabieg   w   ogólnym   uśpieniu.   W   przeciwieństwie   do   złamań,   w   których   po   nastawieniu   musimy
utrzymywać odłamy w prawidłowej pozycji za pomocą unieruchomienia, staw po nastawieniu zazwyczaj
jest stabilny. W większości przypadków mięśnie wystarczająco ustalają staw, toteż unieruchomienie nie
jest konieczne, a stosuje się go bardziej ze względu na tkanki otaczające staw niż na uraz samego stawu.
Okres unieruchomienia jest uzależniony od rodzaju i miejsca zwichnięcia i waha się w przedziale od 1 do
6   tygodni.   W   procesie   leczenia   wyróżniamy,   zatem   okres   unieruchomienia   i   okres   po   usunięciu
unieruchomienia.
Masaż
Okres unieruchomienia
Celem masażu, stosowanego w tym okresie, jest jak największy wpływ na poprawę krążenia w kończynie
unieruchomionej. Wykorzystując wszystkie techniki masażu klasycznego, wykonujemy masaż kończyny
symetrycznej (zdrowej) i w ten sposób wywieramy wpływ konsensualny na kończynę chorą. Stosuje się
również   masaż   klasyczny   odsłoniętych   części   kończyny   unieruchomionej,   wykorzystując   głównie
rozcierania i ugniatanie podłużne.
Okres po usunięciu unieruchomienia
Możemy   wykonywać   masaż   klasyczny   lub   segmentarny.   W   opracowaniu   klasycznym   w  pierwszych
dwóch do czterech zabiegów masaż polega na wykonywaniu głaskań i rozcierań powierzchownych z
zastosowaniem   środka   natłuszczającego,   wzbogaconego   w   witaminy.   Podczas   kolejnych   zabiegów
stosujemy opracowanie zwichniętego stawu, obejmując masażem taki obszar, na jakim było założone

unieruchomienie.   Masaż   ma   charakter   rozluźniający.   Stosujemy   głaskania,   rozcierania,   ugniatanie
podłużne, uciski jednostajne (na przyczepy mięśni, zarówno prostowników, jak i zginaczy), i wibracje. W
miejscach dostępnych stosujemy rozcierania poprzeczne torebki stawowej. W miarę postępów w leczeniu
zwiększamy intensywność masażu i wprowadzamy postępowanie w przykurczach. Po uzyskaniu pełnego
zakresu ruchów w zwichniętym stawie przechodzimy do wzmocnienia siły mięśniowej. Najskuteczniejszą
metodą   przywrócenia   masy   i   siły   mięśniowej   będzie   masaż   izometryczny   lub   energiczny   masaż
klasyczny   z   zastosowaniem:   głaskań,   rozcierań,   ugniatań   poprzecznych   i   podłużnych,   szczypania,
delikatnych oklepywań, wibracji podłużnej i roztrząsania.

Złamania

Złamania   (fractura)   jest   to  częściowe   lub   całkowite   przerwanie   ciągłości   kości.   Złamania   częściowe
(niezupełne) dzielimy na:
- Złamanie podokostnowe, nadłamanie (tzw. złamanie typu "zielonej gałązki”), spotykane wyłącznie u
dzieci. W złamaniu tym kość jest zgięta jak "gałązka" i złamana jest jedynie część trzonu.
- Złamanie szczelinowate (pęknięcie), w którym kość ulega zwykłemu pęknięciu bez przemieszczenia
fragmentów.
- Złamanie ze strzaskaniem, w którym kość jest rozwałkowana (spowodowane przez pocisk).
- Złamanie z wgnieceniem kości do wewnątrz. Spotyka się je przeważnie w złamaniach kości czaszki.
Złamania całkowite dzielimy:
- Złamanie proste, nazywane złamaniem zamkniętym, w którym skóra nie jest uszkodzona.
- Złamanie wklinowane, w którym oba końce złamanej kości wbijają się w siebie.
- Złamanie ze strzaskaniem kości na liczne drobne odłamki.
- Złamanie złożone, nazywane również złamaniem otwartym, w którym odłamek złamanej kości przebija
się przez skórę.
- Złamanie powikłane, w którym następuje uszkodzenie narządów lub ważnych struktur tkankowych w
otoczeniu złamania.
Do objawów złamania w momencie urazu lub wkrótce po nim należą:
- zniekształcenie kończyny,
- ograniczenie ruchów kończyny,
- obrzęk w miejscu złamania,
- ból i bolesność dotykowa w miejscu złamania,
- ruchomość w miejscu złamania,
- trzeszczenie odłamków kości podczas ruchów.
Po   złamaniu   kości,   w   ciągu   24   godzin,   pojawia   się   obrzęk.   Jest   on   spowodowany   częściowo
krwawieniem do tkanek, a częściowo zwolnieniem krążenia krwi żylnej ze zwiększonym przesiąkaniem
chłonki.   Pomiędzy   złamanymi   końcami   kości   tworzy  się   krwiak.   Krwiak   ulega   organizacji,   a   w   tej
miękkiej masie powstaną nowe naczynia krwionośne. Nowa tkanka rozwija się nie tylko pomiędzy obu
odłamkami kości, ale również z boku, pod okostną, a przestrzeń, gdzie powinna znajdować się jama
szpikowa,   jest   również   wypełniona   tkanką   ziarninową.   Końcowe   odcinki   kości   w   miejscu   złamania
ulegają   rozrzedzeniu,   a   wapń   osadza   się   w   tkance   ziarninowej.   Nowo   powstałą   tkankę   nazywamy
kostniną. Pod koniec tego okresu miejsce złamania jest zrośnięte. Oba odłamy złamanej kości tworzą
teraz  całość,  ale nie są one jeszcze dostatecznie  silne, aby wytrzymać  uraz. Po uzyskaniu  zrostu za
pomocą kostniny osteoblasty doprowadzają do zdeponowania soli wapnia w miękkiej tkance, stopniowo
wywołując jej stwardnienie. Osteoblasty przechodzą do nowej tkanki kostnej i drążą w niej jamy, co
sprawia, że jej konsystencja staje się mniej zwarta. Proces ten jest podobny do procesu kostnienia w
prawidłowej  kości. Ponownie wytwarza  się kanał szpiku i pojawiają się komórki  szpiku. Proces ten
nazywa się konsolidacją lub pełnym zrostem. W końcu następuje wymodelowanie nowej kości.
Podobnie jak przy zwichnięciu w leczeniu wyróżniamy dwa okresy: okres unieruchomienia i okres po
usunięciu unieruchomienia.

Okres unieruchomienia

Masaż

Celem stosowanego w tym okresie masażu jest największy wpływ na poprawę krążenia w kończynie
unieruchomionej. Wykonujemy intensywny masaż kończyny symetrycznej (zdrowej) stosując: głaskania,
rozcierania, ugniatania poprzeczne i podłużne, oklepywania, wibrację podłużną i poprzeczną oraz
roztrząsanie. W ten sposób wywieramy wpływ konsensualny na kończynę unieruchomioną. Stosuje się
również masaż klasyczny odsłoniętych części kończyny unieruchomionej, z zastosowaniem przede
wszystkim rozcierania i ugniatania podłużnego.

Okres po usunięciu unieruchomienia
Masaż
Warunkiem przystąpienia do masażu jest pełny zrost kostny. Przy utrudnionym kostninowaniu masaż
mógłby uszkodzić powstałą kostninę, a nawet zburzyć procesy odkładania się wapnia i w konsekwencji
doprowadzić do powstania stawu rzekomego.
Postępowanie klasyczne w masażu, podobnie jak przy zwichnięciach, dzieli się na trzy etapy.
W pierwszym  etapie, po złamaniach  otwartych,  zwracamy uwagę na opracowanie blizny.  Stosujemy
sposób postępowania opisany w rozdziale "Rany i blizny". W dalszej kolejności zwracamy uwagę na
lepsze odżywienie i uelastycznienie skóry. Skóra staje się cienka, blada, nieelastyczna i łuszcząca się,
zwłaszcza, jeżeli opatrunkiem unieruchamiającym  był gips. W czasie pierwszych czterech do sześciu
zabiegów   masaż   polega   na   wykonywaniu   głaskań   i   rozcierań   powierzchownych   (całymi   dłońmi)   z
zastosowaniem   środka   natłuszczającego,   wzbogaconego   w   witaminy.   Kiedy   skóra   odzyska   swoje
pierwotne cechy, przystępujemy do etapu drugiego.
W   etapie   drugim   zajmujemy   się   likwidowaniem   przykurczów   w   stawach,   które   objęte   były
unieruchomieniem. Podczas kilku pierwszych masaży istotne jest, aby kończyna leżała na poduszkach i
wałkach   na   całej   swojej   długości.   Wykonujemy   początkowo   lekki   masaż,   szczególnie   w   okolicy
złamania,   a   przy   kolejnych   zabiegach   stopniowo   zwiększamy   siłę.   Stosujemy   techniki   typowo
rozluźniające:   głaskania,   rozcierania,   ugniatania   podłużne,   uciski   jednoczesne   i   wibrację  poprzeczną.
Techniki o działaniu powierzchownym (wykonywane całymi dłońmi) stopniowo zamieniamy na techniki
działające głębiej, obejmując masażem taki obszar, na jakim było założone unieruchomienie. Na stawach,
w miejscach dostępnych, stosujemy rozcierania poprzeczne torebek stawowych. W miarę poprawy stanu
zdrowia   wprowadzamy   postępowanie   w   przykurczach.   Po   uzyskaniu   pełnego   zakresu   ruchów
przechodzimy do etapu trzeciego.
W   etapie   trzecim   przystępujemy   do   wzmocnienia   siły   mięśniowej.   Najskuteczniejszą   metodą
przywrócenia   masy   siły   mięśniowej   będzie   masaż   izometryczny   lub   energiczny   masaż   klasyczny   z
zastosowaniem   głaskań,   rozcierań,   ugniatań   poprzecznych   i   podłużnych,   szczypania,   delikatnych
oklepywań, wibracji podłużnej, roztrząsania i wałkowania.

Document Outline