Nauka o pamięci: prekursorzy, główne założenia, znaczenie dla literaturoznawstwa (D) 
Wyjaśnij pojęcia: pamięd kulturowa, postpamięd, miejsca pamięci, pamięd zbiorowa (M) 

 

 

Jan Assmann 
„Pamięd kulturowa.  
Pismo, zapamiętywanie i  
polityczna tożsamośd  
w cywilizacjach starożytnych” 
KP98909 
 
Główni przedstawiciele: 
 
Jan Assmann 
Aleida Assmann 
Początki dyskursu badania pamięci (szerzej: kultury): 

Szkoła  Durkheima,  z  której  wyrósł  Maurice  Halbwachs  (twórca  nowoczesnych  badao  nad 

pamięcią  zbiorową)  i  współczesny mu  historyk  sztuki  Aby  Warburg.  Apogeum badao  nad  pamięcią 
rozpoczęło  się  dzięki  „odkryciu”  doświadczeo  holocaustu  w  Stanach  Zjednoczonych.  Właśnie 
podsumowując  ten  okres,  Jey  Winter  sformułował  i  opisał  zjawisko  funkcjonujące  pod  nazwą 
memory  boom.  Europejski  dorobek  w  badaniu  pamięci  zbiorowej  wieoczy  dzisiaj  kategoria  lieux  de 
mémoire – miejsca pamięci

1

, francuskiego historyka i filozofa Pierre’a Nory, która od 25 lat inspiruje 

badaczy  w  wielu  krajach,  czego  efektem  jest  powstanie  syntez  „narodowych  miejsc  pamięci”.  Na 
podstawie tego nurtu wyrosła krytyka, która nie tyle odrzuca tę kategorię, co stara się ją wzbogacid 
kontekstem transnarodowym. Przodują w tym wiedeoscy naukowcy z kręgu Moritza Csaky’ego. 
Badacze skupiający się na pamięci społecznej, social memory to: amerykaoscy socjologowie Jeffrey K. 
Olick  i  Joyce  Robbins,  w  Niemczech  –  Harald  Welzer,  w  Polsce  m.  in.  –  Stefan  Czarnowski,  Nina 
Assorodobraj-Kula, Barbara Szwacka, Andrzej Szpocioski i Piotr Kwiatkowski. 
 
Przedmowa do polskiego wydania (streszczam ją bo ma fajnie opracowane pojęcia;) napisana przez 
Roberta Traba 
 

  Krytycy  teorii  kulturowej:  Reinhard  Kosseleck,  a  na  gruncie  polskim:  Jerzy  jedlicki 

powód:  strach  przed  oderwaniem  badao  historycznych  od  faktów/zdarzeo;  niechęd  do 
definiowania minionej rzeczywistości jedynie przez pryzmat zjawisk mentalnych 

  Pamięd  kulturowa  (odnosi  się  do  ponadindywidualnej  pamięci  ludzkiej)  –  o  tym  co  pamięd 

indywidualna  przyswaja  i  przechowuje  decyduję  nie  tylko  indywidualne  zdolności  i  wola,  ale 
również uwarunkowania zewnętrzne – społeczne i kulturowe 

  Assmann wydziela 4 obszary pamięci 

1.  Pamięd  mimetyczna  –  naśladownictwo  działao  innych  ludzi,  służące  naszemu 

poruszaniu się w codzienności. „Przechowuje ona wzorce działao, których uczymy się 
przedw wszystkim przez naśladowanie” 

                                                           

1

 Miejsca pamięci – są trwałym elementem pamięci kulturowej i kultury pamięci. „Miejsce” (w sensie 

metaforycznym a nie tylko topograficznym) staje się fragmentem pamięci zbiorowej wówczas, gdy aktywnie 
kształtuje proces konstruowania tożsamości danej grupy społecznej, narodu. Pełni więc rolę artefaktu, punktu 
odniesienia i kształtującej tożsamośd metafory – tak charakterystycznych dla pamięci kulturowej 

2.  Pamięd rzeczy – to „rzeczywistośd materialna, w której się poruszamy, jest zegarem: 

wskazuje  teraźniejszośd,  odsyła  do  przeszłości”;  człowiek  wyznacza  swój  horyzont 
wyobrażeo celowości i piękna, orientując się na rzeczy, a te z kolei przypominają mu 
o przeszłości, o przodkach 

3.  Pamięd  komunikatywna  (na  wykładzie  Czaplioski  podkreślał,  że  istnieją  dwa 

tłumaczenia  tego  terminu:  pamięd  komunikatywna  albo  pamięd  komunikacyjna; 
pierwsza  odwołuje  się  do  procesu  ustnego  przekazywania  indywidualnych 
doświadczeo,  w  związku  z  czym  odpowiada  za  budowanie  więzi;  natomiast  druga 
odwołuje się do procesów komunikacji) – obejmuje aktywną pamięd (wspomnienie) i 
doświadczenie  żyjących  pokoleo,  które  przekazywane  są  poprzez  interaktywne 
działania,  ale  w  sposób  niesformalizowany,  w  formie  potocznej  komunikacji  ustnej: 
przekazów  rodzinnych,  przyjacielskich  rozmów  międzypokoleniowych.  Aktywnośd 
pamięci  komunikacyjnej  jest  ograniczona  do  trzech/czterech  żyjących  w  jednym 
czasie różnych pokoleo. Wraz z ich odejściem przestaje ona istnied bądź – ze względu 
na  oddziaływanie  różnych  czynników  społecznych  –  staje  się  fragmentem  pamięci 
kulturowej. 
Punkt  krytyczny,  który  „ożywia  pamięd”,  następuje  po  czterdziestu  latach,  kiedy 
świadkowie  przeżywający  jakieś  ważne  wydarzenie  w  wieku  dorosłym,  kooczą 
aktywnośd zawodową i wchodzą w finalny okres życia, pragną utrwalid i przekazywad 
następnym  pokoleniom  swój  zapis  owych  wydarzeo.  Współcześnie  możemy 
obserwowad  to  zjawisko  na  przykładzie  zaczynającej  się  w  połowie  lat 
siedemdziesiątych  XX  wieku  eksplozji  memuarystyki  związanej  z  przeżyciami 
holocaustu,  czy  w  Niemczech  od  połowy  lat  osiemdziesiątych  XX  wieku,  kiedy 
rozpoczyna się, trwający z przerwami do dziś, wielki „spór historyków”. Na przypadek 
Polski i krajów Europy Wschodniej, nakłada się dodatkowo polityczny czynnik zmiany 
systemu, 

a 

co 

za 

tym 

idzie 

odblokowania 

cenzury. 

Transmisja  pamięci  i  zapamiętywania  dokonuje  się  w  konkretnych  warunkach 
kultury. Tworzy tę kulturę i jednocześnie powoduje, że jednostki budują między sobą 
więzi pozwalające identyfikowad im się jako grupa posiadająca wspólną kulturę. Cały 
ten proces odbywa się w dwóch przestrzeniach: 

  Struktur konektywnych – czyli takich, które posiadają charakter scalający 

w  przestrzeni  społecznej  i  historycznej.  Na  płaszczyźnie  społecznej 
wytwarza  się  między  członkami  grupy  poczucie  współzależności 
kulturowej  ze  względu  na  życie  w  tym  samym  czasie.  Na  płaszczyźnie 
historycznej  tworzy  się  poczucie  związku  z  poprzednimi  pokoleniami 
(naszymi  przodkami).  Jednośd  takiej  kultury  pamiętania  utrzymuje  się 
przez formy rytualnej koherencji 

  Rytualna  koherencja  –  członkowie  danej  grupy  kulturowej  powtarzają 

ryty  i  zwyczaje  swoich  przodków,  w  ustnej,  komunikatywnej  formie 
(przejście od tradycji oralnej do tradycji pisanej) 

4. 

Pamięd kulturowa – suma trzech poprzednich obszarów pamięci. pamiętania, 

które  wyraża  się  świadomym  stosunkiem  grupy  do  przeszłości  osadzonej  w 
konkretnej  przestrzeni  kulturowej,  przekazywanej  poprzez  różne  formy komunikacji 
społecznej: pismo, obraz, święta, rytuały. W przeciwieostwie do nieformalnej i mało 
zestrukturyzowanej  (sic!)  pamięci  komunikatywnej,  pamięd  kulturowa  wyróżnia  się 

bardziej  sakralnym,  symbolicznym  i  abstrakcyjnym  charakterem,  co  sprawia,  że  jej 
kreatorami  nie  są  poszczególne  jednostki,  ale  szeroko  pojęte  instytucje  (szkoły, 
muzea,  kościoły,  a  nawet  wielkie  konsorcja  medialne).  W  ten  sposób  wszystko  co 
minione  nie  jest  tylko  powtarzane,  ale  ulega  uwspółcześnieniu.  Wytwarza  się 
specyficzna świadomośd przeszłości, często daleka od rzeczywistych wydarzeo, ale za 
to  istotnie  służąca  aktualnym  interesom.  Dokonuje  się  to  poprzez  świadomy  wybór 
(selekcję)  pamiętanej  przeszłości  oraz  modyfikację  formy  przekazu.  Fakty  przestają 
byd ważne – istotą staje się przeszłośd zapamiętana. „Pamięd kulturowa transformuje 
historię  faktyczną  w  zapamiętaną,  a  tym  samym  w  mit”.  Jednocześnie  różni  się  od 
tradycji,  tradycja  bowiem  nie  uwzględnia  zjawiska  recepcji,  zapominania  oraz 
wyparcia 
 

 
Kultura pamięci 
 



 

Pojęcie „sztuki pamięci”, czyli ars memoriae albo memorativa, jest głęboko zakorzenione w 
kulturze Zachodu – za wynalazcę samej umiejętności uważa się poetę Symonidesa, który żył 
w VI w. p.n.e. Rzymianie skodyfikowali ją jako jeden z pięciu podzbiorów retoryki i przekazali 
średniowieczu  oraz  odrodzeniu.  Mnemotechniczna  zasada  polegała  na  tym,  by  –  wg 
Cycerona  –  „chcąc  dwiczyd  te  władze  umysłu  wybrali  sobie  miejsca,  i  w  nich  uszykowali 
obrazy  i  myśli,  które  życzą  sobie  zatrzymad  w  pamięci,  tym  sposobem  porządek  miejsc, 
zatrzyma w sobie porządek myśli, a obraz myśli będzie ich cechą; miejsca będą nam służyd za 
woskowe tabliczki, a obrazy za pismo” – to co Assmann chce streścid w pojęciu kultury nie ma 
w zasadzie nic wspólnego z tak rozumianą sztuką zapamiętywania, gdyż Ars memoriae odnosi 
się  do  jednostki,  tymczasem  celem  kultur  pamięci  jest  dochowanie  społecznego 
zobowiązania.  Zadania  sobie  pytania:  „Czego  nie  wolno  nam  zapomnied?”.  Kultura  pamięci 
wiąże się z „pamięcią stanowiącą wspólnotę” 



 

Aby odnieśd się do przeszłości, trzeba ją sobie uświadomid, co z kolei oznacza, że: 

a)  Nie mogła ona zniknąd zupełnie, musiały pozostad świadectwa 
b)  Świadectwa  te  wykazywad  muszą  charakterystyczną  różnicę  w  stosunku  do 

teraźniejszości  (widad  to  na  przykładzie  np.  zmian  językowych,  które  można  sobie 
uświadomid dopiero porównując język współczesny ze źródłami) 

 

1.  Społeczny charakter przeszłości: Maurice Halbwachs 



 

W  latach  dwudziestych  francuski  socjolog  Maurice  Halbwachs  stworzył  pojęcie  mémorie 
collective

2

 

 

a.  Pamięd indywidualna i zbiorowa 



 

Centralną  tezą  wszystkich  dzieł  Halbwachsa  jest  społeczne  uwarunkowanie  pamięci 
(Halbwachs pomija cielesna, czyli neuronalne i mózgowa-fizjologiczne, postawy pamięci) 



 

„Nie  ma  pamięci,  która  byłaby  możliwa  na  zewnątrz  ram  służących  ludziom  żyjącym  w 
społeczeostwie  do  ustalania  i  odnajdywania  wspomnieo”  –  znaczy  to  tyle,  że  jednostka 

                                                           

2

 Stworzył tez pojęcia „pamięd grupowa” i „pamięd narodowa”, w których termin „pamięd” ma sens 

wyłącznie metaforyczny 

dojrzewająca  w  zupełnej  samotności  nie  posiadałaby  pamięci;  pamięd  rozwija  się  więc  w 
człowieku  wraz  z  procesem  jego  socjalizacji.  Co  prawda  tylko  jednostki  „mają”  pamięd,  ale 
jest  ona  ukształtowana  przez  zbiorowośd.  Dlatego  wyrażenia  „pamięd  zbiorowa”  nie  należy 
używad za metaforę. Zbiorowości nie „mają” pamięci, ale kształtują pamięd swoich członków 



 

Wspomnienia,  także  natury  osobistej,  powstają  wyłącznie  przez  komunikację  i  interakcje  w 
ramach grupy społecznej – pamiętamy nie tylko to co się nam przydarzyło, ale także to co się 
przydarzyło innym, a co nam opowiedzieli inni 



 

Wprowadzone  przez  Halbwachsa  pojęcie  ram  społecznych  (cadres  sociaux)  zazębia  się  ze 
stworzoną  przez  Erwinga  Goffmana  teorią  „analizy  ram”.  Cadres,  które  wg  Halbwachsa 
konstytuują  i  umacniają  pamięd,  odpowiadają  frames  organizującym  u  Goffmana 
doświadczenia w życiu codziennym 

 

b.  Figury pamięci 



 

Myślenie  opiera  się  na  abstrakcji  pamięd  zaś  na  konkretach.  Idee  muszą  zyskad  materialny 
symbol,  żeby  stad  się  przedmiotami  pamięci.  Pojęcie  stapia  się  przy  tym  niepostrzeżenie  z 
obrazem 



 

Aby  przetrwad  w  pamięci  zbiorowej,  zdarzenie  musi  wypełnid  się  sensem  jakiejś  istotnej 
prawdy. Z wzajemnego przenikania  się pojęd i doświadczeo powstaje to co chcemy nazwad 
figurami pamięci. Ich specyfikę wyznaczają trzy cechy charakterystyczne:  

  konkretne odniesienie do przestrzeni i czasu,  
  odniesienie do konkretnej grupy  
  rekonstruktywnośd 

 

c.  Pamięd versus historia 



 

Halbwachs jest zdania, że zbiorowośd ogląda swoją przeszłośd w formie, z której wykluczone 
zostały jakiekolwiek zmiany. Historia zachowuje się wg Halbwachsa dokładnie odwrotnie niż 
pamięd  zbiorowa. Ta ostatnia widzi tylko podobieostwo i ciągłośd, ta pierwsza zaś różnicę  i 
nieciągłośd.  Pamięd  zbiorowa  postrzega  grupę  „od  wewnątrz”  i  dąży  do  przekazania  jej 
takiego  obrazu  przeszłości,  w  którym  mogłaby  się  zawsze  rozpoznawad  i  który  wyklucza 
głębsze  przekształcenia,  tymczasem  historia  pomija  pozbawione  zmian  epoki  jako  „puste” 
interwały,  a  za  historyczny  fakt  uznaje  tylko  to,  co  jako  proces  lub  wydarzenie  zawiera 
element przemiany 



 

Dlatego wg Halbwachsa historia nie jest pamięcią 



 

Stosunek pamięci i historii jest – zdaniem Halbwachsa – stosunkiem następstwa. Tam, gdzie 
nie pamięta się już, czyli nie przeżywa się przeszłości, miejsce pamięci zajmuje historia 
 

d.  Podsumowanie 



 

Assmann  zauważa,  że  u  Halbwachsa  brak  ostrości  pojęciowej,  która  nadałaby  koncepcji 
nośnośd; brak też rozważao nad zależnością pamięci i piśmiennictwa 

 
 
Formy pamięci zbiorowej. Pamięd komunikatywna i kulturowa 

 

a.  Floating gap – dwa modi memorandi 



 

Pamięd biograficzna – pamięd o najbliższych nam wydarzeniach; dryfująca luka (floating gap) 
– tworzy się między pamięcią biograficzną, a fundacyjną, mało wiemy o tym obszarze, mało o 
nim pamiętamy; pamięd fundacyjna – pamięd o najdalszych od nas wydarzeniach, pamięd o 
początkach 



 

Z  „dryfującą  luką”  radzono  sobie  za  pomocą  genealogii  –  zasypuje  ona  przepaśd  między 
teraźniejszością  a  źródłami  oraz  legitymizuje  teraźniejszy  porządek  i  teraźniejsze  dążenia, 
bezszwowo łącząc teraźniejszośd z najdalszą przeszłością 



 

Nie  znaczy  to,  że  między  obiema  przekazywanymi  w  ten  sposób  epokami  nie  ma  różnicy 
kategorii.  Oba  rejestry  pamięci  –  kooce  bez  środka,  odpowiadają  dwóm  jej  ramiona,  które 
istotnie  się  od  siebie  różnią.  Nazwiemy  je  tutaj  pamięcią  komunikatywną  i  pamięcią 
kulturową 



 

Pamięd  komunikatywna  –  typową  jej  odmianą  jest  pamięd  pokoleniowa;  pamięd  przemija 
wraz  z  członkami  grupy,  czyli  nosicielami  pamięci.  Kiedy  ci,  którzy  ją  *pamięd+  ucieleśniają 
wymrą, ustępuje ona miejsca nowej pamięci 



 

Pamięd  kulturowa  –  nie  nabywamy  jej  sami  prze  się,  lecz  za  pomocą  specjalnych  instrukcji. 
Dlatego w jej przypadku możliwa staje się kontrola rozpowszechniania: niektórzy członkowie 
społeczności są zobowiązani do uczestnictwa w niej inni, innym jest ono niedostępne 



 

Pamięd zbiorowa funkcjonuje bimodalnie: w modusie pamięci fundacyjnej (odnoszącej się do 
prapoczątków) i w modusie pamięci biograficznej (odnoszącej się do własnych doświadczeo) 



 

 

 

 

Pamięd komunikatywna 

(modus pamięci biograficznej) 

Pamięd kulturowa 

(modus pamięci fundacyjnej) 

Treśd 

Doświadczenie historii w ramach biografii 

indywidualnej 

Mityczna prehistoria, wydarzenia z 

przeszłości absolutnej 

Formy 

Nieformalne, mało wykształcone, 

naturalne, powstające przez powszechne 

interakcje 

Ufundowane, kunsztowne, komunikacja 

ceremonialna, święto 

Media 

Żywe wspomnienia w jednostkowej 

pamięci, doświadczeniu i przekazie 

Trwałe obiektywacje, tradycyjne i 

symboliczne kodowanie/inscenizowanie 

przez słowo, obraz, taniec etc. 

Struktura 

czasowa 

80-100 lat, horyzont 3-4 pokoleo 

przesuwający się wraz z teraźniejszością 

Absolutna przeszłośd mitycznego praczasu 

Nosiciele 

Niewyspecjalizowani, świadkowie 

wspólnoty pamięci 

Wyspecjalizowani nosiciele tradycji 

 

 
Metafory pamięci w kulturze europejskiej: 
 



 

Tabliczka woskowa 



 

Magazyn  (biblioteka,  świątynia,  skrzynia,  strych,  skład)  –  w  przeciwieostwie  do  pisma  są  to 
metafory statyczne 



 

Ślad (wg św. Augustyna) 



 

„Przestrzenie pamięci” A. Assmann: 

  Z  metafory  tabliczki  woskowej  wywodzi  się  metafora  dotycząca  pamięci  odsyłająca  do 

pisma i palimpsestu (pamięd działa jak pismo/palimpsest) – metafory dynamiczne 



 

Przestrzenie  te  opierają  się  na  metaforach,  ale  nie  uściślają  ich  –  implikacja  metafor  w 
działaniu pamięci nie jest więc rzeczywistym obrazem jej działania 

 
 
Z wykładu: 



 

Assmann uważał, że bardzo ważne jest sprzężenie między pamięcią a tożsamością kulturową 



 

Podstawową  korekto  konieczną  do  wprowadzenia  w  teoriach  Assmanna  jest  założenie  o 
symultaniczności  procesów  tworzenia  pamięci  (Assmann  uważał,  że  przebiegają  one 
chronologiczne:  najpierw  wytwarza  się  pamięd  jednostkowa  później  komunikacyjna,  na 
koocu zaś kulturowa) 



 

Obecne  społeczeostwo  jest  synoptykalne:  chce  byd  obserwowane  i  chce  obserwowad  (w 
przeciwieostwie do społeczeostwa panoptykalnego, czyli obserwowanego) 



 

Anamnezja – proces uświadamiania sobie, że istniało w naszej pamięci coś o czym zupełnie 
zapomnieliśmy (acz zerknijcie do swoich notatek i skorygujcie) 



 

PAMIĘD A LITERATURA: 

  Pamięd zawarta w literaturze – procesy intertekstualne 
  W  literaturze  zapisane  są  rozważania  dotyczące  pamięci,  dostarczające  nam  pola 

semantycznego  związanego  z  opisywaniem  pamięci  (prościej  ujmując:  bohater  lub 
bohaterka  usiłują  sobie  coś  przypomnied,  w  związku  z  czym  narrator  opisuje  proces 
przypominania/zapominania;  pojawiają  się  takie  zwroty  jak:  w  zakamarkach  pamięci, 
odmenty pamięci, obraz wyłowiony z przeszłości etc.) 

  Literatura jako medium pamięci: 

  Kwestia kanonu – jego funkcjonowanie oznacza, że spośród milionów dzieł jedno jest 

warte  zapamiętania  i  przekazania  przyszłym  pokoleniom,  co  pozwala  również 
zachowad  ciągłośd  komunikacyjną  między  pokoleniami  oraz  wspólnej  świadomości 
zbiorowej 

  Literatura  służy  magazynowaniu  pamięci  zbiorowej  i  jej  cyrkulacji  (czyli  wciąganiu 

pamięci zbiorowej do pamięci indywidualnej) 

  Literatura niejako konstruuje naszą pamięd (podsuwa nam obrazy tego jak pamiętad, 

podsuwa nam również samą zawartośd naszej pamięci) 

  Literatura  może  byd  nośnikiem  pamięci  o  innych  mediach  (np.  E.  Havelock  „Muza 

uczy się pisad”) lub o innych, zapomnianych lub zagubionych tworach literackich 

  Marianne  Hirsch  „Family  frames:  photography,  narrative,  and  postmemory”:  

postpamięd  –  ludzie  często  pamiętają  to  czego      nie  przeżyli,  ale  zapominają  te  rzeczy 
które  się  im  przydarzyły;  inaczej  ujmując:  implantacja  pamięci;  implanty  obcej  pamięci 
wypierają wspomnienia własne) 

  Ze względu na traumatycznośd niektórych wspomnieo (implantów) pamięd może zostad 

zablokowana (blokada procesu rozumienia albo odtwarzania) – trauma jest tu istotniejsza 
od historycznego źródła