1 

 

Rodzina Pinaceae – sosnowate 

Drzewa i krzewy, rośliny jednopienne, wiatropylne, zawierające przewody żywicowe. Liście 
szpilkowate, ułożone skrętolegle, niekiedy pozornie dwuszeregowo lub w pęczkach na 
skróconych pędach, przeważnie zimotrwałe. Kwiatostany żeńskie w postaci szyszek (duże i 
zazwyczaj zdrewniałe, z wieloma ułożonymi spiralnie łuskami), męskie (z reguły niewielkie i 
nietrwałe, opadają zwykle krótko po rozsianiu pyłku). Nasiona zwykle oskrzydlone. Kwiaty 
męskie szyszkokształtne, pojedynczo lub w kwiatostanach. Kwiaty żeńskie silnie zredukowane i 
zebrane w szyszki na szczytach pędów.  

Przedstawiciele: 

Pinus sp.: Colophonium 

Pinus mugo – sosna kosa: Pinipumilionis aetheroleum 

Pinus pinaster – sosna nadmorska: Terebinthinae aetheroleum a pino pinastro 

Pinus sylvestris – sosna zwyczajna 

Drzewo iglaste, zimozielone, korona luźna, z konarami rosnącymi w pozornych okółkach 
(będących w rzeczywistości ciasnymi spiralami), początkowo stożkowata, z wiekiem staje się 
rozłożysta lub parasolowata, w zależności od warunków bytowania. Rosnące samotnie sosny 
mają rozłożyste, dosyć gęste korony. Rosnąc w zwarciu w skupiskach leśnych drzewa tracą 
dolne gałęzie i wykształcają prosty pień o wysokiej koronie. Sosny występujące na terenach 
nizinnych mają grubsze konary i korony lekko zaokrąglone, natomiast występujące na obszarach 
wyżynnych mają konary cieńsze i pokrój bardziej stożkowaty. Igły szarozielone do 
niebieskozielonych, osadzone parami na krótkopędach, długości 3–5(7) cm, grubości 1–2 mm. 
Sztywne i twarde, zaostrzone, drobno piłkowane, skręcone dookoła swojej osi. U młodych drzew 
na szczytach pędów igły mogą występować po 3 lub 4 na krótkopędzie. Pozostają na drzewie od 
3 do 6 lat. Kwiaty męskie są jajowate o żółtym zabarwieniu, długości 5–8 mm, gęsto skupione u 
podstawy młodych pędów. Pojedynczy kwiat stanowią liczne pręciki osadzone na osi, każdy z 
dwoma pylnikami z wyrostkiem łącznikowym. Po przekwitnięciu kwiaty odpadają 
pozostawiając fragment pędu bez igieł. Kwiaty żeńskie, w postaci zielonkawych lub 
czerwonawych łusek zebranych w stojące, szyszeczkowate kwiatostany, wyrastają na końcach 
młodych pędów. Łuski okrywowe są przyrośnięte do grzbietów znacznie większych łusek 
nasiennych. Szyszki osadzone na krótkich szypułkach, zamknięte są małe i zielone, niekiedy 
zakrzywione, wąskojajowate, z czasem otwierają się i przybierają kształt szerokojajowaty, 
brązowieją. Osiągają od 3 do 7 cm długości. Osadzone pojedynczo lub po 2–3 obok siebie. 
Tarczki łusek (apofyza) romboidalne, różnorodnie wykształcone – od płaskich po stożkowate z 
niewielkim wyrostkiem (piramidką). Zróżnicowany kształt wyrostka na tarczce, pozwala na 
wyodrębnienie czterech form szyszek: plana – o słabo wykształconym wyrostku (tarczka prawie 
gładka), gibba – z wyrostkiem prostym, hamata – z wyrostkiem zagiętym w kierunku nasady 
szyszki, reflexa – z wyrostkiem skierowanym ku wierzchołkowi szyszki. Nasiona czarne, 
długości 4–5 mm, ze skrzydełkiem długim na 12–20 mm, kleszczowato obejmującym nasienie. 

W liściach (igłach) znajduje się od 3 do 13 przewodów żywicznych, położonych pod skórką. 
Przewody żywiczne otoczone są grubościenną sklerenchymą. Skórka złożona z małych, 
grubościennych komórek. 

2 

 

Sosna zwyczajna jest gatunkiem jednopiennym, jednak często na poszczególnych pędach, 
gałęziach i nawet całych drzewach kwiaty są tej samej płci. Drewno sosny zwyczajnej stanowi 
jeden z najważniejszych materiałów budulcowych i wykorzystywane jest powszechnie w 
meblarstwie oraz stolarstwie. Służy także do pozyskiwania celulozy i jako opał. Niegdyś 
przeznaczane było na surowiec kopalniakowy i słupy teleenergetyczne. Surowiec zielarski: 
młode pędy sosny (Gemmae Pini), igliwie, żywica, drewno. Z pędów i igliwia otrzymuje się olejek 
sosnowy (Oleum Pini silvestris), pozyskiwany przez destylację surowca z parą wodną. Z żywicy 
sosnowej (Balsamum Pini silvestris) destylowanej z parą wodną otrzymuje się terpentynę 
(Oleum Terebinthinae), można ją także pozyskać z odpadów drewna sosnowego. Pozostałością 
tego procesu jest kalafonia (Colophonium). Podczas suchej destylacji drewna otrzymuje się tzw. 
dziegieć sosnowy (Pix liquida Pini). 

Skład chemiczny: pędy zawierają: olejek eteryczny (m.in. α-pinen, β-pinen, limonen, borneol), 
substancje żywicowe i goryczowe, garbnik, witaminę C. Olejek sosnowy zawiera m.in. 
mieszaninę α- i β-pinenu, borneolu i jego estru octowego. Terpentyna zawiera α-, β-pinen, 
kamfen, karen, cymen. Kalafonia jest mieszaniną tzw. kwasów żywicznych. Dziegieć zawiera 
m.in. gwajakol, krezol, węglowodory aromatyczne i kwasy żywiczne. 

Działanie: pączki sosny działają przeciwbakteryjnie i wykrztuśnie, w niewielkim stopniu 
moczopędnie. Stosowane w lekkich nieżytach górnych dróg oddechowych. W połączeniu z 
innymi ziołami używane przy nieżytach żołądka, jelit i dróg moczowych. Olejek sosnowy działa 
bakteriobójczo, wykrztuśnie, przeciwskurczowo. Stosowany do inhalacji lub jako aerozol w 
infekcjach gardła, krtani, oskrzeli. Terpentyna działa zewnętrznie antyseptycznie, podobnie jak 
dziegieć, stosowany niegdyś przy chorobach skórnych. 

Rodzina Papaveraceae – Makowate 

Rośliny  zielne,  rzadziej  krzewy  i  drzewa  o  liściach  skrętoległych,  często  pierzastodzielnych. 
Kwiaty  dwukrotne,  kielich  dwudziałkowy  szybko  odpadający,  korona  z  czterech  płatków  w 
dwóch okółkach. Słupek z 2 do 18 owocolistków, zrosły, jednokomorowy. Owoc-wielonasienna 
torebka, rzadziej niełupka. Nasiona oleiste. 

Cechy  anatomiczne:  Na  przekroju  poprzecznym  przez  łodygę  widoczny  jest  pierścień  szeroko 
rozstawionych  wiązek  sitowo-naczyniowych,  niemal  zawsze  kolateralnych.  Włoski  rzadkie 
jedno-  lub  wielorzędowe.  Szparki  ranunculaceus.  W  ogonku  wiązki  przewodzące  zgrupowane 
łukowato.  Różnie  zabarwiony  sok  mleczny  wypełnia  członowane  rury  mleczne  oraz  komórki 
workowate  ułożone  w  podłużne  szeregi.  Liście  grzbietobrzuszne,  skrętoległe,  ogonkowe.  W 
rodzaju Papaver – włoski krzaczkowate. Kwiaty obupłciowe, bezwonne, kielich dwudziałkowy, 
korona  barwna,  znamię  słupka  tarczowate,  słupek  górny  (stoi  na  dnie  kwiatowym).  Owoc: 
torebka wielonasienna. 

 
Związki  chemiczne:  alkaloidy  (ok.  30),  m.in.  morfina,  kodeina,  tebaina.  Niektóre  inne 
reprezentują  typ  alkaloidów  fenantrenowych.  Papaweryna,  narkotyna,  narceina,  narkotolina 
należą do alkaloidów benzylo-izichinolinowych. Protopina, kryptopina to alkaloidy protopinowe. 
Wyżej  wymienione  alkaloidy  są  w  opium,  czyli  wysuszonym  soku  mlecznym,  zebranym  z 
powierzchni  nadciętych,  niedojrzałych  makówek.  Nasiona  maku  są  pozbawione  alkaloidów. 
Makówki zawierają 1 % morfiny, która ma działanie przeciwbólowe i uspokajające. Papaweryna 
jest lekiem przeciwskurczowym. Kodeina i narkotyna mają działanie przeciwkaszlowe. 

3 

 

Przedstawiciele: 

Papaver  somniferum  –  mak  lekarski:  Opium  crudum,  Opii  extractum  siccum  normatum,  Opii 
pulvis normatus, Opii tinctura normata 

Gatunek uprawiany, dostarczający nasion. Surowcem są niedojrzałe owoce (Fructus papaveris) i 
łodygi  do  celów  przemysłowych.  Z  wysuszonego  soku  mlecznego  otrzymuje  się  opium 
(meconium, laudanum). Zawartość opium jest różna. Oznacza się ile morfiny występuje w opium 
(powinno ok. 10%). Opium Zawiera około 40 alkaloidów, które można podzielić na dwa rodzaje: 
pochodne  fenantrenu  (morfina,  kodeina)  i  pochodne  izochinoliny  (papaweryna).  Ma 
zastosowanie jako lek przeciwbólowy, spazmolityczny, przeciwkaszlowy, narkotyczny. Tinctura 
opii, opium pulveratum, extractum opii. 

Papaver rhoeas – mak polny: Papaveris rhoeados flos 

Pospolity chwast polny o kwiatach czerwonych. Surowcem są kwiaty (Flos rhoeados) Osadzone 
pojedynczo na długich szypułkach, odstająco owłosionych, wyrastających z kątów liści. Kwiaty 
przed rozwinięciem zamknięte w dwudziałkowym kielichu, owłosionym, odpadającym. Korona 
czteropłatkowa.  W medycynie ludowej odwar stosuje się przy kaszlu i chrypce oraz biegunkach 
jako środek powlekający. 

Chelidonium majus – glistnik jaskółcze ziele: Chelidonii herba 

Roślina  rozgałęziona,  wysoka  do  1m.  Kwiaty  skupione  w  baldaszkach,  występują  podsadki. 
Kielich  dwudziałkowy,  po  rozkwitnięciu  kwiatu  odpada.Owocem  jest  torebka  równowąska. 
Zawiera  pomarańczowy  sok  mleczny  (rury  mleczne).  Glistnik  zawiera  ok.  20  alkoloidów 
izochinolinowych  obecnych  głównie,  choć  nie  tylko,  w  soku  mlecznym.  pochodne 
benzofenantrydyny  (m.in.  główny  alkaloid  chelidonina,  także  chelerytryna,  chelitrydyna, 
sangwinaryna),  pochodne  protopiryny  (protopina,  alfa-  i  beta-allokryptopina),  pochodne 
protoberberyny  (berberyna,  koptyzyna,  stylopina),  a  także  sparteinę  reprezentującą  alkaloidy 
chinolizydynowe. Poza tym w roślinie stwierdzono: kwasy organiczne  oraz pochodne kwasów 
fenolowych,  saponiny,  duże  ilości  soli  wapniowych  oraz  enzymy  proteolityczne,  flawonoidy, 
aminy  biogenne  (m.in.  histaminę,  tyraminę),  śladowe  ilości  olejku  eterycznego,  karoteny, 
witaminę  C.  Roślina  trująca.  Działanie  wiąże  się  z  rozkurczaniem  mięśni  gładkich  (układu 
pokarmowego,  dróg  żółciowych,  moczowodów,  dróg  rodnych).  W  efekcie  obserwuje  się 
działanie żółciopędne, moczopędne, znoszenie bóli menstruacyjnych, ułatwianie wypróżniania. 
Rozmaite  wtórne  metabolity  (np.  chelerytryna  i  sangwinaryna)  zawarte  zwłaszcza  w 
nadziemnych organach glistnika mają potwierdzone działanie przeciwwirusowe, bakteriobójcze 
(szczególnie  na  bakterie  Gram-dodatnie,  np.  gronkowce),  pierwotniakobójcze,  grzybobójcze. 
Chelidonina działa podobnie na ośrodkowy układ nerwowy jak morfina, ale znacznie słabiej (nie 
powoduje  euforii).  Jest  także  trucizną  mitotyczną.  Ziele  działa  także  przeciwalergicznie.  Sok 
mleczny  z  glistnika  używany  jest  w  lecznictwie  ludowym  jako  lek  skutecznie  usuwający 
brodawki (kurzajki) na skórze. 

Fumaria officinalis – dymnica pospolita: Fumariae herba 

Chwast polny. Wystepują przysadki, kwiaty promieniste, groniaste kwiatostany. Owocem jest 
niełupka. Roślina trująca, jednorodna. Działa spazmolitycznie. Surowcem jest ziele dymnicy. 
Nieprzyjemny zapach i ostry, słono-gorzki smak nadaje mu alkaloid fumaryna lub protopina. 
Zawiera ponadto żywicę, flawonoidy, garbniki, śluzy i substancje gorzkie. Działanie : 

4 

 

żółciopędne, moczopędne, rozkurczające mięśnie gładkie. Ma zastosowanie przy chorobach 
pęcherzyka żółciowego, odwary i herbatki stosuje się przeciw chorobom skórnym. 

Rodzina Betulaceae – Brzozwate 

Jednopienne, wiatropylne drzewa i krzewy o liściach skrętoległych i kwiatach drobnych, 
zebranych w kotkowate kwiatostany. Kwiaty męskie  i żeńskie. Owocem jest orzech. Nasiona 
bezbielmowe, oleiste. 

Cechy anatomiczne: liść grzbietobrzuszny, rzadko izobilateralny lub też w mezofilu występuje 
jedyni miękisz palisadowy. Włoski jedno-  i wielokomórkowe, wydzielnicze i inne. W komórkach 
skórki często jest śluz. Szparki ranunculaceus są tylko na powierzchni dolnej.  Komórki 
kamienne, szczawian wapniowy w postaci druzów i jedyńców. 

Przedstawiciele: 

Betula pendula (B. verrucosa) – brzoza zwisła (brodawkowata) i B. pubescens – brzoza 
omszona: Betulae folium 

Dostarczają pączków i liści. Zawierają polifenole, garbniki, hyperozyd (zw. flawonoidowy), 
glikozyd fenolowy, cytrulina w soku brzozowym. 

Alnus glutinosa – olsza czarna: surowcem jest kora i liść. 

Rodzina Fabaceae (Papilionaceae) – Bobowate (motylkowate) 

Rośliny zielne, podkrzewy, krzewy, rzadko drzewa. Liście pojedynczopierzaste, niekiedy 
pojedyncze. Kwiaty grzbieciste. Kielich zrosłodziałkowy, płatków pięć, z których największy to 
żagielek (vexilum), dwa boczne, mniejsze to skrzydełka (alae), pozostałe dwa tworzą łódeczkę 
(carina) otaczającą pręciki i słupek. Pręcików 10, rzadko mniej. Słupek z jednego owocolistka, 
górny. Kwiatostany groniaste. Owoc – strąk. 

Cechy anatomiczne: zmienność cech anatomicznych jest znaczna i zależy od różnorodnego 
pokroju roślin należących do gatunków drzewiastych i zielnych. Niektóre cechy są typowe: 
Włoski gruczołowe i nie gruczołowe. Skórka brodawkowata zwłaszcza na dolnej powierzchni 
liści jest ześluzowaciała. Szparki rubiaceus i ranunculaceus. Komórki i zbiorniki wydzielnicze. 
Kryształy szczawianu wapniowego przeważnie pojedyncze ale zmienne w wielkości i kształcie. 
W kilku rodzajach wykryto w komórkach barwnik indygo. 

Przedstawiciele: 

Acacia Senegal – akacja senegalska: Acaciae gummi 

Drzewo o wysokości do 5 metrów i koronie kształtu parasolowatego. Liście podwójnie pierzaste 
z drobnymi listkami. Kwiaty 5-krotne, zebrane w walcowate kłosy. Liczne pręciki dłuższe są od 
korony i z 1 słupkiem. Owocem jest strąk. Surowiec: Acaciae gummi – guma arabska zawiera 
polisacharyd arabinę – sól kwasu arabinowego. Posiada działanie przeciwzapalne. Używana 
niekiedy przy leczeniu biegunki, zewnętrznie jako środek na owrzodzenia i stany zapalne skóry. 

Astragalus gummifer – traganek: Tragacantha 

Surowcem jest tragakanta, lepka i twardniejąca na powietrzu wydzielina, wypływająca (w 
sposób naturalny lub po nacięciu) z pnia i gałęzi traganka gumodajnego oraz innych gatunków 

5 

 

rodzaju Astragalus z Azji zachodniej. Głównymi składnikami tragakanty są dwa polisacharydy: 
basoryna – nierozpuszczalna w wodzie, o dużej zdolności pęcznienia (60–70%) oraz 
tragakantyna – o rozgałęzionej budowie, która jest rozpuszczalna w wodzie. Tragakanta jest 
środkiem pomocniczym wiążącym wodę i dobrą substancją stabilizującą, stosowaną do 
produkcji zawiesin, emulsji, kremów i maści. Stosowana bywa do wzmacniania struktury 
żelowej przy produkcji maści hydrożelowych. Roztwory tej gumy są używane jako lepiszcze w 
procesie granulacji na mokro w technologii wytwarzania tabletek. Ma zastosowanie podobne do 
gumy arabskiej, jednak jest od niej rzadziej stosowana ze względu na mniejszą dostępność. 

Astragalus mongholicus – traganek mongolski: Astragali mongholici radix 

Surowcem jest korzeń traganka mongolskiego, który zawiera saponiny trójterpenowe 
(astragalozydy), izoflawony. Stosowany jest w epidemiach grypowych. 

Trigonella foenum-graecum – kozieradka lekarska: Trigonellae foenugraeci semen 

Nasiona kozieradki (Semen Foenugraeci lub Semen Trigonellae) są pozyskiwane ze względu na 
dużą zawartość śluzu polisacharydowego (jego zawartość przekracza nawet 40%). Poza tym 
nasiona zawierają tłuszcze, saponiny steroidowe, w tym pochodne diosgeniny i estry saponin z 
białkami (np. fenugrekina). Ponadto w surowcu obecne są białka roślinne, śladowe ilości 
olejków eterycznych, flawonoidy, cholina, lecytyna, witaminy PP, F, D i alkaloid trygonelina. 
Działanie: Surowiec działa osłaniająco i przeciwzapalnie na błonę śluzową przewodu 
pokarmowego oraz (zastosowany zewnętrznie) na skórę, w związku z tym jest stosowany w 
chorobie wrzodowej i w stanach zapalnych skóry (czyraki, egzemy, ropnie). Nasiona kozieradki 
mogą również obniżać poziom cholesterolu i cukru we krwi. Kozieradce przypisuje się również 
właściwości przeciwzapalne, żółciopędne, rozkurczowe, poprawiające samopoczucie, 
żółciotwórcze, pobudzające wydzielanie soku trzustkowego, żołądkowego i jelitowego, 
wzmacniające, usprawniające wchłanianie pokarmów, regulujące wypróżnienia, pobudzające 
regenerację wszystkich tkanek, aktywujące hemopeozę (kozieradka to naturalny aktywator 
procesów wytwarzania krwinek), mlekopędne, moczopędne, przeciwalergiczne, anaboliczne. 

Ononis spinosa – wilżyna ciernista: Ononidis radix 

Półkrzew, łodyga zdrewniała, rozgałęziona, zazwyczaj ogruczolona i owłosiona, ze skróconymi 
pędami przekształconymi w ciernie (często dwudzielne). Liście trójlistkowe z przylistkami. 
Listki owalne, tępo piłkowane, drobne. Kwiaty grzbieciste motylkowe, ciemnoróżowe. Wyrastają 
po 1-3 w kątach górnych liści. Mają tępy żagielek, nieco tylko dłuższy od skrzydełek i łódeczki. 
Owoc - strąk zawierający przeważnie 1 nasiono. 
Surowiec zielarski: Korzeń (Radix Ononidis). Skład chemiczny: olejek eteryczny, spinozyn, 
flawonoidy (m.in. ononina, dwuhydroononina, trifolizyryna i onospina), trójterpeny (m.in. α- β- i 
γ-onoceryna oraz pochodne kwasu glicyryzynowego – bezpostaciowy ononid), garbniki, kwasy 
organiczne (np. cytrynowy), żywice, fitoaglutyniny, pochodne kumaranochromanu, sole 
mineralne. Działanie: Dość silne działanie moczopędne, ułatwia wydalanie z organizmu 
mocznika, chlorków i różnych szkodliwych produktów przemiany materii. Przetwory z wilżyny 
słabo pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, w niewielkim stopniu hamują drobne 
krwawienia z włosowatych naczyń przewodu pokarmowego, mają też słabe działanie 
przeciwzapalne, korzystne w leczeniu żylaków odbytu. 

 

 

6 

 

Phaseolus vulgaris – fasola zwykła: Phaseoli pericarpium 

Łodyga słabo rozgałęziona, w dolnej części zdrewniała. Liście pierwsze dwa są całobrzegie, 
następne trójlistkowe, barwy jasno- lub ciemnozielonej, w zależności od odmiany. Kwiaty 
motylkowe, zebrane w grona po 2-8 sztuk, które wyrastają z kątów liści. Owoce wydłużone 
strąki. Korzeń palowy, jest silnie rozgałęziony w wierzchniej warstwie gleby. Ma małą zdolność 
regeneracji, dlatego źle znosi przesadzanie. 

Surowiec: Phaseoli pericarpium (owocnia fasoli), zawiera aminokwasy, kwas pipekolinowy, 
kolinę, alantoinę. Ścięte strąki zawierają fazynę (toksyczne białko) 

Uprawiana jako warzywo, z grupy tzw. roślin strączkowych. Do celów spożywczych 
wykorzystywane są głównie nasiona, zawierające dużo białka, a u odmian szparagowych całe 
strąki. Ma ona pewne znaczenia lecznicze. Tradycyjnie odwar ze strąków działa moczopędnie, a 
ponadto w sposób zauważalny obniża poziom cukru we krwi. Jego stosowanie zaleca się w 
cukrzycy, chorobach nerek i pęcherza moczowego, nadciśnieniu tętniczym, wreszcie przy 
osłabieniu mięśnia sercowego. Poza tym, suszone i zmielone na mąkę nasiona fasoli znajdują 
zastosowanie przy leczeniu egzemy, ran, oparzeń i odmrożeń. Mączką ową należy po prostu 
posypać chore miejsce na skórze. 

Pisum sativum – groch zwyczajny: Pisi amylum 

Występują odmiany zarówno płożące jak i pnące, owoce - strąki mające kształt podłużnej 
torebki, zawierające kilka niewielkich nasion. 

Surowiec: Pisi amylum (skrobia grochowa), zawiera m-ksylochydrochinon – antagonista 
estrogenów i progesteronu. Hamuje wytwarzanie gonadotropiny. Skrobia grochowa jest 
bezglutenowa. 

Pueraria lobata – opornik łatkowaty: Puerariae lobate radix 

Pnącze o drewniejącej łodydze. W górnej części owłosionej. Liście trójlistkowe, z dużymi, 
szerokojajowatymi listkami. Kwiaty barwy purpurowej, zebrane w grona. Owocem jest 
owłosiony strąk zawierający kilka nasion. Korzeń duży, bulwiasty. 

Surowiec zielarski: Wysuszone korzenie (Puerariae radix), rzadziej kwiaty (Puerariae flos). 

Działanie: Korzeń w chińskim lecznictwie jest stosowany od czasów starożytnych w terapii 
migreny, niewydolności naczyń wieńcowych, nadciśnieniu tętniczym, alergii, biegunkach, w 
leczeniu choroby alkoholowej, jak również przeciw przeziębieniom, grypie, gorączce. Roślina 
bogata w izoflawonoidy (m. in. puearynę, daidzeinę, daidzinę). Efekt w leczeniu alkoholizmu 
przypisuje się daidzinie i daidzeinie. 

Styphnolobium japonicum – Perełkowiec japoński 

Surowiec: Spohore japonicae flos immaturus (pąki kwiatowe perełkowca japońskiego). Zawiera 
duże ilości rutyny (flawonoidu), która działa uszczelniająco na naczynia krwionośne. 

 

 

 

7 

 

Cassia angustifolia 

Surowiec: Fructus sennae angustifoliae, Sennae folii extractum siccum normatum, zawiera 
glikozydy (sennozyd A, B, C i D), które rozpadają się na glukozę i senninę. Antrachinony 
przechodzą do mleka matki i wywołują biegunkę u niemowląt. 

Cyanopsis tetragonolobus 

Surowiec: Cyanopsidis seminis pulvis, zawiera polisacharydy, powoduje zagęszczanie fazy wodnej 
bez podgrzewania produktu (włąściwości żelujące). 

Glycyrrhiza glabra – lukrecja gładka: 

Roślina zielna o mocnym, zdrewniałym kłączu. Liście nieparzystopierzaste, skórzaste, 
gruczołkowato punktowane, ciemnozielone, złożone z 9-17 liści kształtu jajowatego z ostrym 
zakończeniem. Kwiaty dobne, motylkowe, koloru jasnoliliowego, fioletowego, zebrane w 
wyprostowane, groniaste kwiatostany umiejscowione w kątach liści. Każdy kwiat z 10 pręcikami 
(9 zrośniętych i 1 wolny) oraz 1 słupkiem. Owoc - strąk 3-6 nasienny.  

Surowce: Liquiritiae radix, L. extractum fluidum ethanolicum normatum, L. extractum siccum ad 
saporandum, zawiera saponiny trójterpenowe (kwas glicyryzynowy – odpowiada za słodki 
smak), flawonoidy, hydroksykumaryny, izoflawony. Działa rozkurczowo, używany jest jako 
środek wykrztuśny, przeczyszczający, moczopędny. Zwiększa wydzielanie soku żołądkowego i 
pobudza przemianę materii, zapobiega wzdęciom oraz kolce jelitowej. 

Arachis hypogaea – Orzacha podziemna 

Jednoroczna roślina. Liście pierzastozłożone z dwóch par owalnych listków. Kwiaty motylkowe, 
żółte. Górne kwiaty są płone i tylko z dolnych powstają nasiona. Owoce strąki z bruzdowaną, 
włóknistą okrywą, zawierające 1-4 nasiona, tzw. orzeszki ziemne (orzeszki arachidowe, 
fistaszki), które są źródłem oleju arachidowego. 

Surowce: Arachidis oleum raffinatum, A. oleum hydrogenatum, Olej z orzeszków ziemnych jest 
pachnący, smaczny i dorównuje wartością oliwie z oliwek. Używa się go do wytwarzania 
margaryny, kosmetyków. Z odtłuszczonej mączki z nasion wytwarza się pieczywo dla chorych 
na cukrzycę. 

Melilotus officinalis – nostrzyk żółty: Meliloti herba 

Myroxylon balsamum var balsamum: Balsamum tolutanum 

Myroxylon balsamum var pereire: Balsamum peruvianum 

Rodzina Ranunculaceae - Jaskrowate 

Rośliny zielne, niekiedy wodne, rzadko podkrzewy, niskie krzewy albo pnącza. Liście łodygowe 
skrętoległe. Niekiedy są liście odziomkowe, rzadko naprzeciwległe albo okółkowe, złożone bądź 
pojedyncze. Kwiaty acykliczne (spiralne), niekiedy spirocykliczne, przeważnie obupłciowe, 
promieniste. Rodzaje Acinitum, Delphinium, Consolida mają kwiaty grzbieciste. Działko okwiatu 
bądź działki kielicha i płatki korony) w ilości od dwóch do wielu. Często są miodniki. Pręcików 
od wielu do dwóch, a bywa także tylko jeden. Owocolistki od wielu do jednego, wolne, rzadziej 

8 

 

zrosłe. Owoc złożony z mieszków niełupek, pestkowców, jagód, niekiedy torebek. Kwiaty są 
pojedyncze, lub tworzą baldachy, grona lub wiechy.  

Cechy anatomiczne: Wiązki sitowo-naczyniowe w przekroju poprzecznym są szerokie, 
kolateralne. Ksylem jest wklęsły od strony floemu tak, że floem wydaje się w części otoczony 
ksylemem. Bezpośrednio nad floemem są grupy włókien. W niektórych rodzajach perycykl 
sklerenchymatyczny tworzy się w kształcie pierścienia. Naczynia maja perforacje pojedyncze, 
Hydrastis canadensis ma perforacje drabinkowate. W niektórych rodzajach są wiązki w rdzeniu. 
Ogonek liściowy, przecięty tuż pod blaszką, zawiera wiązki sitowo-naczyniowe, łukowato 
ułożone. Niekiedy wiązki te są rozrzucone. Często w liściach są komórki palisadowo-ramienne. 
Liść przeważnie grzbietobrzuszny. Włoski gruczołowe i nie gruczołowe. Niegruczołowe są 
zwykle jednokomórkowe o zmiennej długości. Szparki typu ranunculaceus ograniczone na ogół 
do dolnej powierzchni. 

Związki chemiczne: W rodzajach Aconitum i Delphinium sa liczne alkaloidy, które pochodzą od 
tetracyklicznych, bądź pentacyklicznych dwuterpenów, połączonych atomem węgla z atomem 
azotu aminoetanolu, etyloaminy lub metyloaminy. Bulwy  Aconitum callibotryon zawierają 
akonitynę oraz dwa inne alkaloidy estrowe: hypakonitynę i mezakonitynę. Poza tym 
wyodrębniono wolne alkaminy, jak napelliną i neopellinę, a nawet efedrynę. W gatunkach 
Delphinium wykryto alkaloidy dwuterpenowe: eldelinę, elatydynę, delatynę, delfelinę i inne jako 
aminoalkohole. W rodzaju Thalictrum są alkaloidy: berberyna, jatroryzyna, palmatyna, 
talikmidyna, magnofloryna i inne. W kłączu Hydrastis canadensis  jest alkaloid hydrastyna. W 
niektórych rodzajach są glikozydy. W kilku gatunkach Helleborus wykryto hellebrynę, poza tym 
jest saponina helleboryna. Adonis vernalis  zawiera glikozydy: cymarynę i adonitoksynę. 
Glikozyd ranunkulinę, której aglikonem jest protoanemonina wykryto w różnych gatunkach 
rodzajów Ranunculus, Anemone. Świeże rośliny zawierające ten glikozyd maja smak piekący 
zależący od protoanemoniny. 

Przedstawiciele: 

Adonis vernalis – miłek wiosenny: glikozydy nasercowe, cynaryna, adonitoksyna, ranunkulina.  

Cimcifuga racemosa – pluskwica europejska: Cimcifugae rhizoma zawiera glikozydy 
trójterpenowe (akteina, cimifugina, deoksydina(, glikozydy goryczowe(ranunkulidyna), sub. 
estrogenne, żywice, kwas salicylowy, izoflawony 

Hydrastis canadensis – Gorzknik kanadyjski: Hydrastis rhizoma zawiera hydrastine. Powoduje 
ona zwężenie naczyń krwionośnych, stosowana przy krwawieniach; zawiera również berberynę. 

Rodzina Polygonaceae - Rdestowate 

Rośliny zielne, jednoroczne, albo byliny, rzadziej rośliny drzewiaste, o liściach przeważnie 
skrętoległych z tutką. Kwiaty drobne, cykliczne, obupłciowe albo jednopłciowe, promieniste, 
zebrane w kwiatostany groniaste bądź wierzchotkowe. Są też kwiatostany złożone – kiście. 
Owoc orzeszek, nasiona o mączystym bielmie. Występują we wszystkich strefach klimatycznych.  

Cechy anatomiczne: Liście grzbietobrzuszne, bywają centryczne. Często są włoski gruczołowe, 
niekiedy tworzą one skupienia we wgłębieniach liścia. U rdestów zdarzają się komórki 
wydzielnicze lub zbiorniki. W łodydze: kolenchyma, sklerenchyma, niekiedy drobne, dodatkowe 
wiązki przewodzące. Korek powstaje przeważnie ze skórki. Perycykl sklerenchymatyczny, 

9 

 

tworzy zwarty pierścień, bądź luźne grupy włókien. W drewnie naczynia zmiennej wielkości, 
perforacje w naczyniach zawsze pojedyncze. Budowa pędu bywa anormalna: tworzą się wiązki 
rdzeniowe, floem śróddrzewny i międzywiązkowy. Druzy, kryształy pojedyncze. Wśród 
miękiszu workowate komórki garbnikowe. W kłączu Rheum officinale  są kolateralne liścioślady, 
układające się w pierścień normalny, opasający sobą rdzeń. W młodym kłączu w rdzeniu jest 
siatka łączących się wiązek sitowych. Wokół każdej z tych wiązek tworzy się pierścień miazgi, 
która do wewnątrz produkuje floem, a na zewnątrz ksylem o obfitym miękiszu. Komórki tkanki 
rdzeniowej wypełnione są substancją czerwoną lub żółtą, która od ługu barwi się intensywnie 
na czerwono lub różowo. Liczne druzy szczawianu. Naczynia jamkowate o ścianach 
niezdrewniałych. Brak włókien i komórek kamiennych. 

Związki chemiczne: Polygonum aviculare zawiera rozpuszczalna krzemionkę oraz związki 
flawonowe. Polygonum hydropiper  flawonoidy, Poligonum bistorta duże ilości garbników, 
przeważnie katechinowych. Kłącze Rheum palmatum  zawiera pochodne antrachinonu: reinę, 
emodynę, chryzofanol, fiscjon oraz garbniki. 

Przedstawiciele: 

Fagopyrum esculentum: Fagopyri herba. flawonoidy: głównie rutyna (witamina P) -stosowana 
jako lek rozszerzający naczynia), kwercetyna, hiperozyd. Także kwasy organiczne: galusowy, 
kawowy, protokatechonowy i chlorogenowy. Skład chemiczny ziarna (orzeszków): skrobia, 
nieco cukrów, dużo białka, tłuszcze, kwasy (jabłkowy i cytrynowy), witaminy B1, B2, P i PP, oraz 
znaczna ilość soli mineralnych takich jak: żelazo, nikiel, kobalt, wapń, fosfor, miedź, cynk, bor i 
jod.  

Polygonum bistorta – rdest wężownik: Bistortae rhizoma. Garbniki, kwasy fenolowe, 
leukocyjanidynę, węglowodany, sole mineralne. Działanie: ma własności ściągające, 
przeciwkrwotoczne, przeciwzapalne, przeciwbiegunkowe, przeciwbakteryjne i gojące rany. 
Wewnętrznie stosowany jest w nieżytach żołądka, zapaleniu jelita cienkiego. 

Polygonum aviculare – rdest ptasi: Polygoni avicularis herba. Zawiera flawonoidy (m.in. 
kwercetynę i awikularynę), krzemionkę rozpuszczalną, garbniki, kwasy polifenolowe, cukry, 
sole mineralne. Wyciąg zwiększa wydalanie moczu, stosowany w kamicy nerkowej, jako środek 
moczopędny, przy schorzeniach płucnych, zewnętrznie przy krwawiących, źle gojących się 
ranach. 

Rheum palmatum – rzewień palczasty: Rhei radix. Zawiera garbniki, wolne i związane 
antrachinony. Przy stosowaniu małych dawek działają ściągająco zawarte w korzeniu garbniki, 
natomiast przy dużych dawkach działają czyszcząco antrachinony. Rzewień stosuje się przy 
chronicznej obstrukcji, nieżytach żołądka i jelit oraz braku apetytu. 

Rodzina Guttiferae (Clusiaceae) 

Rośliny drzewiaste, rzadziej zielne, o liściach zwykle naprzeciwległych lub okółkowych, 
pojedynczych. Kwiaty pojedyncze, okazałe albo zebrane w podbaldachy. Owoc torebka, jagoda, 
pestkowiec. 

Przedstawiciele: 

10 

 

Hypericum perforatum: Hyperici herba, H. herbae extractum siccum quantificatum. Hypercyna, 
kwercetyna, hyperozyd, olejki eteryczne, flawonoidy. Stosowany w łagodnej depresji (hamuje 
rozkład neurotransmiterów w mózgu), w leczeniu chorób wątroby (żółciopędny I 
żółciotwórczy), moczopędny,przeciwzapalny. Preparaty nasilają działanie przeciwzakrzepowe 
antagonistów witaminy K, może powodować wrażliwość na promienie słoneczne. 

Rodzina Brassicaceae (Cruciferae) – Kapustowate (Krzyżowe) 

Rośliny zielne, jednoroczne, dwuletnie i byliny, bardzo rzadko rośliny drzewiaste. Kwiaty 
promieniste, obupłciowe, o czterech działkach kielicha, czterech płatkach korony, ułożonych na 
krzyż oraz o sześciu czterosilnych pręcikach stojących w dwóch okółkach. Owoc-łuszczyna lub 
łuszczynka, pękająca dwiema podłużnymi klapami. Owoc przedzielony jest podwójną błoniastą 
przegrodą. Zarodek odznacza się różnie ułożonymi w stosunku do korzenia liścieniami. 

Cechy anatomiczne: charakterystyczne są komórki wydzielnicze zawierające mirozynę. 
Wykrywa się je odczynnikiem Millona, który barwi treść komórkową na czerwono lub orcyną i 
stężonym kwasem solnym, barwiącym komórki mirozynowe na fioletowo. Charakter i 
rozmieszczenie tych komórek może mieć walor taksonomiczny. Niektórzy uważają komórki 
mirozynowe za twory homologiczne do rur mlecznych u Papaveraceae. Szparki cruciferus , korek 
tworzy się w perycyklu, lub wewnętrznej części kory pierwotnej. Miękisz międzywiązkowy 
bardzo wcześnie drewnieje, tak, że brak jest normalnych (miękiszowych) promieni 
rdzeniowych. Włoski są jednokomórkowe, proste, nierozgałęzione, kształtu litery Y, 
dwuramienne, tarczowate, T-owate, włoski często zwapniałe (inkrustowane węglanem 
wapniowym). Czasami włoski gruczołowe. Kryształy szczawianu bardzo rzadko. Liść ma 
zmienna budowę mezofilu. Ogonek liściowy w przekroju poprzecznym jest zmiennej budowy. 
Bywa jedna wiązka główna, czasem wiązki są ułożone w półksiężyc, niekiedy każda z większych 
wiązek tworzących półksiężyc składa się z grupy mniejszych wiązek, np. u kapusty. U podstawy 
ogonka liściowego wiązki są liczniejsze. 

Związki chemiczne: Typowe są glikozydy siarkowe, olej tłusty w nasionach, zasady 
czwartorzędowe i śluz. W glikozydach siarkowych aglikon połączony jest w glukozą atomem 
siarki. Enzym mirozynaza powoduje rozkład tych glikozydów. Przykładem glikozydów, których 
aglikony mają silny zapach są: sinigryna, glukonasturcjina. Występuja protoalkaloidy i 
pseudoalkaloidy, szczególnie sinapina będąca estrem choliny i kwasu sinapinowego. Sinapina 
jest protoalkaloidem. Pseudoalkaloidem jest lunaryna izolowana z mięsiącznicy rocznej. 
Związkiem fenolowym jest robrobrascyna, czerwony barwnik kapusty. 

Przedstawiciele: 

Brassica napus – Kapusta rzepak: Rapae oleum raffinatum – olej rzepakowy oczyszczony.  

Isatis tinctoria – Urzet barwierski: Isatidis radix. Stosowany w leczeniu anginy, zapaleniu ucha. 

Rodzina Rosaceae - Różowate 

Drzewa, krzewy, byliny, niekiedy jednoroczne rośliny zielne. Liście pojedyncze lub złożone., 
przeważnie z przylistkami, prawie zawsze skrętoległe. Kwiaty cykliczne, promieniste, 
przeważnie obupłciowe, na ogół okołozalążniowe. Dno kwiatowe płaskie, albo miseczkowato 
wgłębione. Okwiat pięciokrotny, pręciki dwukrotnie-wielokrotnie liczniejsze od działek kielicha 

11 

 

albo liczne. Słupki liczne bądź jeden. Owoc – niełupka, orzeszek, pestkowiec, rzadko torebka. 
Gatunki rosnące w strefie umiarkowanej, zwłaszcza na półkuli północnej. 

Podrodzina Spiraeoideae 

Słupki dwa do pięciu, wolne, niezrośnięte z dnem kwiatowym. Owoc: dwu lub wielonasienne 
mieszki. Przylistków często brak. Np. Spiraea – tawuła. 

Podrodzina Rosoideae 

Słupki przeważnie liczne, bardzo rzadko tylko jeden. Owoc: orzeszki lub drobne pestkowce. 
Przylistki zwykle wydatne. Np. Rosa - róża 

Podrodzina Maloideae 

Słupek dolny, zrosły zwykle z 5 owocolistków (rzadko utworzony tylko z jednego). Zalążnia 
zrasta się z dnem kwiatowym, mięśniejącym przy dojrzewaniu. Przylistki wyraźne. Np. Malus – 
jabłoń, Sorbus – jarząb. 

Podrodzina Prunoideae 

Owocolistek jeden, niezrośnięty z dnem kwiatowym. Owoc: pestkowiec. Listki pojedyncze, 
przylistki wyraźne. Np. Prunus – śliwa, Cerasus – wiśnia, Armeniaca – morela. 

Cechy anatomiczne: włoski jednokomórkowe, pojedyncze, czasem kępkowe. Zdarzają się włoski 
gruczołowe i krzaczkowate. Miodniki (nectaria) bywają na ogonku liściowym, na powierzchni 
liścia i jego ząbków. Szparki ranunculaceus. Korek pochodzenia powierzchniowego lub z  
głębszych tkanek. Perycykl sklerenchymatyczny o budowie zwartej lub luźnej. Wiązki 
przewodzące w młodych łodygach niektórych rodzajów rozdzielone są bardzo wysokimi 
promieniami. W innych rodzajach promienie są szerokie. Kryształy pojedyncze lub druzy, 
czasem komórki śluzowe, obfite garbniki. Liście grzbietobrzuszne, włoski zmiennej budowy, 
przeważnie jednokomórkowe. Włoski gruczołowe główkowe, trzoneczkowate w rodzajach: 
Alchemilla Fragaria, Potentilla, Prunus, Rosa, Rubus, Sanguisorba. W rodzajach  Rubus i Rosa 
gałązki okryte są kolcami. Na ogonkach niektórych gatunków Prunus  są miodniki (zawierają 
roztwór cukru i garbników). Ogruczolone ząbki liściowe spotyka się w rodzajach: Crataegus, 
Cydonia, Pyrus, Sorbus. Szparki niemal zawsze ograniczone do powierzchni dolnej liścia. Mezofil 
o dwóch i więcej warstwach miękiszu palisadowego. Jedna tylko warstwa typowa dla Alchemilla. 
Ogonek liściowy jest różnie zbudowany: 1) wiązki sitowo-naczyniowe tworzą łuk, np. 
Filipendula, Fragaria, Rubus 2) wiązka jest półksiężycowata, np. Cydonia, Prunus 3)główna 
wiązka półksiężycowata ma po bokach wiązki słabsze, np. Crataegus, Sorbus 4) kilka wiązek 
centrycznych, np. Alchemilla 5)5-8 wiązek, w tym jedna centryczna, a pozostałe hemicentryczne, 
np. Alchemilla. Szczawian wapniowy w postaci kryształów pojedynczych i druzów. Komórki 
garbnikowe w rdzeniu gałązek rodzaju Rubus. 

Związki chemiczne: W podrodzinie Spireoideae w niektórych gatunkach rodzaju Spiraea 
wykryto izoamyloaminę, pochodną leucyny. W nasionach Aruncus sylvester są saponiny. Kora 
Quillaja saponaria zawiera saponinę trójterpenową – kwilajasaponinę. W podrodzinie 
Rosoideae owoce róży zawierają witaminę C, P i flawonoidy. W kwiatach Rosa centifolia i Rosa 
gallica jest olejek lotny, związki flawonowe, antocyjan i garbniki. W olejku są stałe 
węglkowodory – stearopteny, we frakcji płynnej są alkohole, od których zależy zapach: geraniol, 
citronellol, nerol oraz alkohol fenylo-etylowy. Filipendula ulmaria zawiera związki 

12 

 

flawonoidowe, garbniki, olejek lotny, w którym wykryto aldehyd salicylowy, salicylan metylu, 
wanilinę. W owocach Rubus idaeus są kwasy organiczne, przede wszystkim cytrynowy, 
jabłkowy, wit. C, cukier, śluzy, pektyny i garbniki. Owoce Fragaria vesca zawierają garbniki. 
Kłącze Potentilla erecta zawiera garbniki katechinowe. Kwiaty Hagenia abyssinica zawierają 
związki ketonowe: kosynę i protokosynę. W podrodzinie Maloideae w owocach  
Malus domestica są cukier, garbniki, kwercetyna, kwasy jabłkowy, cytrynowy i inne, pektyny i 
nieco olejku, od którego zależy zapach jabłek. W nasionach jabłek są amygdaliny czyli 
amygdalozydy, z którego przez hydrolizę powstaje aldehyd benzoesowy oraz cyjanowodór. 
Liście grusz pospolitej Pyrus communis zawierają arbutynę, czyli arbutozyd, którego aglikonem 
jest hydrochinon, związek o działaniu antyseptycznym (zastosowanie w urologii), występują 
teżpektyny. Owoce pigwy pospolitej (Cydonia oblonga) mają cukier, kwasy organiczne, garbniki, 
pektyny, wit. C. Jarząb pospolity (Sorbus aucuparia) zawiera w owocach sorbit – namiastka 
cukru dla diabetyków, witaminę C, kwas parasorbowy o stałym działaniu przeczyszczającym. W 
podrodzinie Prunoideae Prunus amygdalus zawiera amygdalinę, stąd gorycz i toksyczność. 
Poza tym migdały zawierają olej do 50%. W Śliwie tarninie Prunus spinosa są flawonoidy i 
glikozyd amygdalina w małej ilości. Czeremch zwyczajna Padus avium zawiera amygdalinę w 
liściach, nasionach i korze. Cerasus vulgaris wiśnia pospolita zawiea cukier, kwasy organiczne i 
pektyny a w nasionach glikozyd cyjanowodorowy. 

Przedstawiciele: 

Agrimonia eupatoria – rzepik pospolity: Agrimoniae herba. Elagotaniny, flawonoidy, działanie 
ściągające, żółciopędne 

Alchemilla vulgaris – przywrotnik pospolity: Alchemillae herba. Fenolokwasy, węglowodany. 
Hamuje krwawienia z przewodu pokarmowego, w nieżytach przewodu pokarmowego. 

Crataegus monogyna – Głóg jednoszyjkowy: Crataegi folium cum flore (kwiatostan głogu), C. 
folium cum florae extractum fluidum, C. folium cum flore extractum siccum, C. fuctus. Właściwości 
nasercowe, spazmolityczne, uspokajające, zwiększa skurcz serca. 

Filipendula ulmaria – wiązówka błotna: Filipendulae ulmariae herba. Olejki eteryczne, aldehyd 
salicylowy, garbniki, izosalicyna. Napary są przeciwgorączkowe, napotne, przeciwreumatyczne. 

Potentilla erecta – pięciornik kurze ziele: Tormentillae rhizoma, T. tinctura. Garbniki 
katechinowe, kwas elagowy, związki trójterpenowe. Działanie ściągające, przeciwbiegunkowe, 
zewnętrznie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne. 

Prunus africana – śliwa afrykańska: Pruni africanae cortex. Alkohole alifatyczne, kwasy 
tłuszczowe, fitosterole, kwas ferulowy, glikozydy cyjanogenne, trójterpeny, kwas maslinowy 
(hamuje poliferację komórek nowotworowych w jelicie grubym), kwas ursolowy (działa 
przeciwzapalnie, przeciwnowotworowo). Trójterpeny wraz z alkoholami alifatycznymi obniżają 
poziom cholesterolu, wykazują działanie lecznicze w trądziku różowatym, łuszczycy, chorobach 
reumatycznych 

Prunus dulcis – migdałowiec pospolity:Amygdalae oleum raffinatum, A. oleum virginale. Kwas 
linolowy 

Rosa canina: Rosae pseudo-fructus. Flawonoidy, karotenoidy, witamina C. Przy leczeniu 
przeziębień, przeciwzapalnie. 

13 

 

Rubus fructicosus – jeżyna fałdowana: Rubi fructicosi folium. Kwas kawowy, 
trójterpeny,garbniki, sychy wyciąg obniża poziom glukozy. Stosowany w nieżytach przewodu 
pokarmowego, przeciwgrzybicznie, przeciwzapalnie. 

Sanguisorba officinalis – krwiściąg lekarski: Sanguisorbae radix. Saponiny, flawonoidy, 
garbniki. Stosowany przy krwawieniach, w nieżytach przewodu pokarmowego. 

Rodzina Malvaceae - Ślazowate 

Rośliny zielne, krzewy i drzewa o liściach często dłoniasto klapowanych lub dłoniasto dzielnych. 
Kwiaty okazałe, pojedyncze albo w wierzchotkach, przeważnie obupłciowe, pięciokrotne. Często 
kielich otoczony kieliszkiem. Pręciki zwykle liczne, zrosłe nitkami w rurkę otaczającą słupek. 
Ziarna pyłku duże i kolczaste. Owoc: torebka lub rozłupka. Gatunki przeważnie 
podzwrotnikowe.  

Cechy anatomiczne: W rodzaju Gossypium bawełna włoski jednokomórkowe, dochodzą do 
45mm a nawet 60mm. Dłuższe włoski są bardziej wartościowym surowcem. Błony włosków są 
prawie całkowicie błonnikowe, jedynie ich nasada jest zdrewniała i pozostaje ona przy nasienie 
po oderwaniu włoska. Na łodygach i liściach włoski są różnorodnej budowy, np. gwiazdkowate, 
tarczowate, czasem gruczołowe. Cechą charakterystyczną rodziny są komórki śluzowe bardzo 
częste wśród miękiszu. Komórki skórki zwłaszcza w liściu mają ześluzowaciałe wewnętrzne 
ściany i wyglądają jak przejrzyste plamki pod małym powiększeniem mikroskopowym. Śluz 
wykrywa się czerwienią rutenową lub obojętną. Liście na ogół grzbietobrzuszne, szparki na obu 
powierzchniach. Ogonek liściowy zawiera 6 lub więcej wiązek ułożonych koliście. Wiązki są 
kolateralne. Niekiedy floem i ksylem tworzą zwarty pierścień. Korek powstaje są skórki lub 
tkanki podskórnej. Niekiedy w korze pierwotnej są komórki kamienne. Druzy szczawianu. 
Perycykl zawiera pęki włókien nad wiązkami sitowymi, czasem nawet tworzy się z nich 
pierścień. W łyku włókna łykowe. 

Związki chemiczne: Śluz prawoślazu składa się z polisacharydów, m.in. z ksylanów i galaktanów. 
Nasiona bawełny zawierają olej tłusty. W kwiatach Althaea rosea jest barwnik antocyjanowy, 
identyczny z myrtyliną, glukozydem znalezionym w owocach borówki czarnej – Vaccinium 
myrtillus. 

Przedstawiciele: 

Althaea officinalis: Althaeae folium, A. radix. Białko, skrobia, kwasy organiczne, olejek lotny, 
związki flawonowe, śluz, pektyny. Może być stosowany nawet u dzieci, w schorzeniach górnych 
dróg oddechowych,zapaleniu śluzówki. Przy podaniu pozajelitowym obniża poziom glukozy. 

Gossypium hirsutum – bawełna kosmata: Gossypi oleum hydrogenatum, Lanugo gossypi 
absorbens (wata bawełniana higroskopijna).  

Hibiscus sabdariffa – Ketmia szczawiowa: Hibisci sabdariffae flos. Witamina C, antocyjany, 
dziłanie przeciwutleniające. Napary obniżają ciśnienie i tepmeraturę, stosowane w schorzeniach 
wątroby. 

Malva sylvestris – Malvae sylvestris flos, M. folium. Śluz, glikozydy antocyjanowe (malwina), 
kwasy organiczne. Działanie osłaniające, zewnętrznie w postaci okładów. W nieżytach górnych 
dróg oddechowych i układu pokarmowego. 

14 

 

Rodzina Apiaceae (Umbelliferae) – Selerowate (Baldaszkowate) 

Rośliny zielne, często byliny, bardzo rzadko rośliny drzewiaste. Cechą charakterystyczna jest 
zgrubienie łodygi w węzłach. Liście skrętoległe o dużej, obejmującej łodygę pochwie i 
kilkakrotnie podzielonej blaszce liściowej. Kwiaty drobne, pięciokrotne, przeważnie obupłciowe, 
promieniste, o słupku dolnym zebrane w baldachy pojedyncze i złożone, te zaś zaopatrzone w 
listki pokryw i pokrywek. Owoc: rozłupnia złożona z dwóch rozłupek, połączonych karpoforem. 
W każdej rozłupce jest 5 żeber. 3 grzbietowe i 2 boczne. Rozłupki różnią się ilością przewodów 
olejkowych, zwanych smugami. Owoc jednosmugowy ma jedną smugę w bruździe, kilka smug 
ma owoc wielosmugowy. Bielmo jest oleiste, duże, zarodek drobny. 

Cechy anatomiczne: budowa w całej rodznie jest podobna. Łodyga często żeberkowana, 
wewnątrz pusta z powodu zaniku rdzenia. Jedynie w węzłach zachowane przegrody. W 
żeberkach łodygi jest przeważnie kolenchyma, rzadziej sklerenchyma. Wiązki przewodzące 
zebrane w pierścień, poza tym mogą tworzyć się wiązki rdzeniowe i rzadziej – wiązki korowe. 
Wiązki głównego pierścienia są otoczone niekiedy sklerenchymą. Zdarza się czasem anormalny, 
wtórny przyrost na grubość. Polega on na rozwoju wielu koncentrycznych wiązek 
przewodzących. Tworzy się także pozawiązkowy pierścień miazgi. Kryształy szczawianu rzadko, 
czasem druzy i igły. Szczególnie charakterystyczne są przewody wydzielnicze, które zawierają 
mieszaninę olejków, żywicy i śluzu. Są one w korze pierwotnej, rdzeniu, niekiedy w łyku, sięgają 
do ogonka liściowego, blaszki liściowej, przenikają do korzenia. Liście na ogół grzbietobrzuszne. 
Włoski nie gruczołowe, jednokomórkowe, gałęziste i gwiazdkowate. Szparki ranunculaceus. W 
ogonku wiązki przewodzące tworzą łuk, albo niekiedy zebrane są w pierścień otaczający wiązki 
rdzeniowe. 

Związki chemiczne: Umbelliferon, pochodna kumaryny jest w niektórych gatunkach np. w 
Archangelica officinalis i Levisticum officinale. Do grupy furokumaryn należą: ksantotoksyna z 
owoców Ammi majus i Archangelica officinalis, ksantotoksol z korzeni A. officinalis, 
imperatoryna z owoców Ammi majus,A. officinalis, Apium graveolens, pimpinellina z korzeni 
Pimpinella saxifraga i angelicyna z korzeni A. officinalis. Na szczególną uwagę zasługuje gatunek 
Ammi visnaga, w którego owocach oprócz pochodnych kumaryny wykryto furochromony: 
khellina (wisammina), wisnagina, khelloglukozyd (khellinina). Umbelliferae są roślinami 
aromatycznymi. W olejku lotnym kopru ogrodowego (Anethum graveolens) oraz pietruszki 
zwyczajnej (Petroselinum sativum) wykryto mirystycynę. Owoce Pimpinella anisum zawierają 
olejek, którego głównym składnikiem jest anetol. Anetol jest także w owocach kopru włoskiego – 
Foeniculum capillaceum stanowiąc 50% olejku tej rośliny. Fenchon powoduje nieco kamforowy 
smak kopru włoskiego. Olejek Carum carvi zawiera karwon, limonen. Olejek Coriandrum 
sativum zawiera linalool. Korzenie i liście pietruszki zwyczajnej zawierają olejek lotny, którego 
składnikiem jest apiol. Szczwół plamisty  (Conium maculatum) zawiera pochodne pirydyny 
(koniinę, koniceinę)Szalej jadowity (Cicuta virosa) zawiera cykutotoksynę i cykutol, związki nie 
alkaloidowe. 

Przedstawiciele: 

Angelica archangelica: Angelicae radix. olejek eteryczny do 1,5% (felandren, terpeny, pinen), 
kwas walerianowy, kwas angelikowy, kwas metyloetylooctowy i kwas oksypentadecylowy, 
seskwiterpeny, kumaryny, flawonoidy, garbniki. Surowiec pobudza czynności wydzielnicze, 
działa rozkurczowo, wiatropędnie, antyseptycznie, uspokajająco. Zwiększa wydzielanie soków 
trawiennych, śliny a także moczu i potu. Olejek eteryczny działa rozgrzewająco. 

15 

 

Angelica dahurica: Angelicae dahuricae radix 

Angelica pubescens: Angelicae pubescentis radix 

Carum carvi: Carvi fructus, C. aetheroleum.  

Centella asiatica – Wąkrota azjatycka. Centellae asiaticae herba. Działanie adaptogenne – 
tonizujące, wzmacniające układ immunologiczny, ułatwia zapamiętywanie. 

Coriandrum sativum: Coriadri aetheroleum, C. fructus. Linalol(w olejku), wiatropędnie, 
rozkurczowo, rozpuszcza cholesterol, poprawia trawienie. 

Foeniculum vulgare ssp. Vulgare var vulgare: F. amari fructus, F. Amari fructus aetheroleum, F. 
Amari herbae aetheroleum 

Foeniculum vulgare ssp. Vulgare var dulce: Foeniculis dulcis fructus 

Levisticum officinale: Levistici radix. Olejek walerianowy, olejek, skrobia, kumaryna. Nieżyty 
dróg moczowych, nerki, moczopędnie 

Pimpinella anisum: Anisi fructus, A. aetheroleum. Olejek, anetol, związki terpenowe, tłuszcz, 
białka, cukry, syrop anyżowy 

Rodzina Ericaceae - wrzosowate 

Krzewinki lub krzewy o liściach często zimotrwałych, skórzastych. Kwiaty pojedyncze albo w 
groniastych kwiatostanach. Owo: torebka, pestkowiec, jagoda. Występują w strefie 
umiarkowanej i zimnej. 

Cechy anatomiczne: szparki ranunculaceus, druzy, mikoryza ednotroficzna. Liście zwykle 
grzbietobrzuszne, niekiedy izobilateralne lub centryczne. Gatunki o cienkich liściach są czasem 
pozbawione dobrze wykształconego miękiszu palisadowego. Włoski różnokształtne: nie 
gruczołowe o zmiennej budowie, gwiazdkowate i krzaczkowate, gruczołowe nietarczowate i 
tarczowate. Kutykula ma zmienną grubość. Skórka często kilkuwarstwowa, zwłaszcza w rodzaju 
Rhododendron i Arbutus. Szparki na ogół tylko w dolnej skórce. Wiązkom przewodzącym w 
nerwach zwykle towarzyszy tkanka wzmacniająca. Komórki wydzielnicze, prawdopodobnie 
garbnikowe są często w miękiszu ogonka liściowego. Pojedyncze kryształy szczawianu 
wapniowego były notowane w Arctostaphylos, druzy w Ledum i Rhododendron. Częstym 
zjawiskiem w korzeniach jest mikoryza endotroficzna.  

Główną cechą anatomiczną Vacciniaceae są szparki rubiaceus. W niektórych gatunkach 
Vaccinium mezofil nie jest zróżnicowany, częściej jednak liście są grzbietobrzuszne lub 
centryczne. Włoski gruczołowe są o długich bądź krótkich dwu-lub wielorzędowych trzonkach i 
główkach zmiennej wielkości, np. w rodzaju Vaccinium i o główkach wielokomórkowych. Włoski 
nie gruczołowe przeważnie jednorzędowe o zmiennej długości. W ogonku jest jedna wiązka 
sitowo-naczyniowa. Druzy i kryształy pojedyncze szczawianu wapniowego. 

Związki chemiczne: Wrzosowate są typowymi roślinami polifenolowymi. Związki polifenolowe 
są zarówno wolne jak i związane w postaci glikozydów (heterozydy), estrów, bądź wreszcie 
skondensowane jako garbniki. Przykłady: leukocyjanidyna, kwercetyna, kwas elagowy i 
protokatechowy. Typowe garbniki są w liściach i korze wielu gatunków. Do heterozydów 
fenolowych należą: arbutyna, metyloarbutyna, rododendryna i inne. Olejki lotne powstają we 

16 

 

włoskach gruczołowych (w Ledum palustre zawiera mircem, ledol i palustrol). W Ericaceae 
zawarte są trójące dwuterpeny: andromedotoksyna, rodotoksyna, grajanotoksyna. Trójterpeny 
zawarte są w kutykuli, powlekającej skórzaste liście (kwas ursolowy). 

Przedstawiciele:  

Vaccinium myrtillus: Myrtylli fructus recens, M. fructus siccus, M. fructus recetis extractum siccum 
raffinatum et normatum. Świeże owoce działają rozluźniająco, przeciwbiegunkowo.  Suche 
owoce działają przeciwbiegunkowo, antyseptycznie. Zawieraja flawony, antocyjany, wzmacniają 
wzrok. 

Arctostaphylos uva-ursi: Uvae ursi folium. Glikozyd fenolowy (argutyna), piceozyd. 

Rodzina Araliaceae - Araliowate 

Byliny, bądź rośliny drzewiaste o liściach niekiedy dłoniasto klapowanych i kwiatach zebranych 
w baldach, promienistych, obupłciowych, lub rozdzielnopłciowych. Owoc jagoda i pestkowiec. 
Występują przeważnie w Indomalajach, Polinezji i Australii oraz Ameryce zwrotnikowej. 

Cechy anatomiczne: Liście zwykle grzbietobrzuszne. Włoski niezbyt liczne różnych typów: 
krzaczkowate, dwuramienne, kępkowe, gwiazdkowate, tarczowate. W niewielu gatunkach są 
kolce. Szparki typu rubiaceus, przeważnie na dolnej powierzchni. Ściany komórek szparkowych 
niekiedy drewnieją. Hipoderma zdarza się pod skórką górną. Mezofil zawiera często miękisz 
palisadowo-ramienny. Wiązki przewodzące w ogonku liściowym tworzą pierścień. Zdarzają się 
również wiązki sitowo-naczyniowe w rdzeniu. Często są przewody wydzielnicze w korze 
pierwotnej, łyku, rdzeniu i ogonku liściowym. Notowano także zbiorniki wydzielnicze. 
Araliaceae różnią się od pokrewnej rodziny Umbelliferae obecnością włókien poprzegradzanych. 

Związki chemiczne: Rodzna jest na ogół słabo zbadana pod względem chemicznym. Jedynie w 
Panax schinseng (żeń-szeniu) wykryto saponinę (ginseninę), z której przez hydrolizę powstaje 
panaksyna, saponina trójterpenowa. Pod wpływem kwasu solnego rozkłada się na chlorek 
panaksageniny i glukozę. W korzeniach żeń-szenia są również 3 inne sapogeniny i kwas 
oleanolowy, panaksadiol i dwa glikozydy: panaksozyd A i panaksozyd B. 

Przedstawiciele: 

Eleutherococcus senticosus – Eleuterokok kolczasty: E. radix. Glikozydy (eleuterozydy), 
kumaryny, trójterpeny, wit. E, B, karoten, wielocukry 

Eleutherococcus gracilistylus – eleuterokok smukły: Acanthopanacis gracistyli cortex 

Panax ginseng: Ginseng radix 

Panax pseudoginseng: Notoginseg radix. Ginsenozydy, panaxozydy – saponiny trójterpenowe. 
Hamują agregację płytek krwi. Peptydoglikany (panoksany), działanie hipoglikemiczne. 

Hedera helix – bluszcz pospolity: Hederae folium. Kwaśne saponiny trójterpenowe: 
hederogenina, α-hederyna, hederanozyd C, garbniki, kwasy organiczne, roślina trująca. 

 

 

17 

 

Rodzina Boraginaceae - Szorstkolistne 

Rośliny zielne, bądź dzrewiaste o liściach skrętoległych, często szorstko owłosionych. Kwiaty 
dzwonkowato-rurkowate, zebrane w kwiatostany. Charakterystyczne dla tej rodziny skrętki 
(wierzchotki). Owoc cztery rozłupki zrosłe parami albo tylko dwie. Drzewiaste Boraginaceae 
ograniczone są do strefy zwrotnikowej i podzwrotnikowej. Zielne gatunki sięgają po strefę 
arktyczną. 

Cechy anatomiczne: Cechą charakterystyczną gatunków zielnych jest szorstkie owłosienie liści. 
Włoski mają ściany zwapniałe bądź skrzemieniałe. U podstawy włosków wielu gatunków tworzą 
się cystolity, które pojawiają się także w sąsiednich komórkach skórki. Włoski wydzielnicze mają 
jednokomórkową główkę. Szparki zwykle typu ranunculaceus . Kryształy szczawianu 
wapniowego: przeważnie druzy lub kryształy pojedyncze. Często są komórki śluzowe, czego 
przykładem są korzenie i kłącza żywokostu lekarskiego. 

Związki chemiczne: Znamienne dla rodziny są alkaloidy, czerwone barwniki (alkanina), 
allantoina oraz śluzy. Obecność alkaloidów: cynoglossyny, konsolidyny i konsolicyny 
stwierdzono w Symphytum officinale, Anchusa officinalis, Echium vulgare, Cynoglossum officinale. 
Liczne Boraginaceae podczas suszenia korzeni i liści wytwarzają czerwone barwniki (gdy 
barwnika jest dużo, arkusze zielnikowe barwią się od suszonych okazów). Praktyczne 
zastosowanie ma alkanina, barwnik rozpuszczający się w tłuszczach. Dużo alkaniny zawierają 
korzenie południowoamerykańskiego gatunku Alkanna tincloria. Alkanina znajduje się także w 
krajowych gatunkach. Barwnik ten powstaje na przykład w obumarłych korzeniach żmijowca. 
Rozpuszczając alkaninę w oleju, barwiącym się od niej na czerwono, uzyskiwano rzekomy olej 
dziurawcowy, który ma naturalna barwę czerwoną, zależną od barwnika hiperycyny. W 
Boraginaceae rozpowszechniona jest allontoina (pochodna puryny). Korzeń żywokostu obfituje 
w śluz, który stanowi o jego zastosowaniu. 

Przedstawiciele: 

Borago officinalis – ogórecznik lekarski: Boragonis officinalis oleum raffinatum. zawiera 
flawonoidy, garbniki, sole mineralne (m.in. rozpuszczalną, dobrze przyswajalną dla organizmu 
krzemionkę oraz azotan potasu), witaminę C, magnez, potas, alantoinę, śluzy, kwas jabłkowy, 
kwas cytrynowy. Działanie: łagodne działanie moczopędne, przeciwzapalne, uspokajające i 
bakteriobójcze. Używany jest wewnętrznie do leczenia zapaleń i uszkodzeń błon śluzowych 
jamy ustnej, układu oddechowego, przełyku, żołądka, jelit, a także w przewlekłym zapaleniu 
nerek, chorobie reumatycznej i jako środek łagodnie uspokajający. Zewnętrznie używa się jako 
odwar przy oparzeniach skóry, czyrakach, odmrożeniach, wybroczynach, trądziku 
młodzieńczym, świądzie skóry i trudno gojących się ranach. Roślina miododajna. 

Rodzina Lamiaceae (Labiate) – Jasnotowate (Wargowe) 

Rośliny zielne bądź krzewy o liściach naprzeciwległych i okółkowych. Łodygi czterokanciaste. 
Kwiatostany wierzchotkowe, często tworzą nibyokółki. Kwiaty pięciokrotne o pręcikowiu 
zredukowanych do czterech a nawet dwóch pręcików. Słupek zrosły z dwóch owocolistków. 
Symetria kwiatów grzbiecista. Kielich pięcioząbkowy albo dwuwargowy. Korona dwuwargowa. 
Pręciki cztery dwusilne, przyrosłe do gardzieli korony. Owoc rozłupnia rozpadająca się na cztery 
(wyjątkowo: dwie jednonasienne rozłupki, nazywane także orzeszkami). Rośliny 
rozpowszechnione po całym globie, szczególnie jednak nad Morzem Śródziemnym. 

18 

 

Cechy anatomiczne: Włoski są różnej budowy. Najbardziej znamienne są włoski gruczołowe, 
które składają się z komórki podstawowej, trzonowej i główki o zmiennej ilości komórek 
(wydzielniczych): jedna 4,8,16 i więcej. Między komórkami wydzielniczymi i kutykulą zbiera się 
olejek. Włoski nie gruczołowe są także częste, mogą być one jednorzędowe, krzaczkowate, 
gałęziste. Liście są izobilateralne albo grzbietobrzuszne. Szparki typu caryophyllaceus, niekiedy 
razem ze szparkami typu ranunculaceus, po jednej lub obu stronach blaszki liściowej. Układ 
wiązek w ogonku liściowym jest zmienny. Kryształy szczawianu są niezbyt często i w różnej 
postaci: drobne igły, oktaedry. Czasem jest hesperydyna.  

Związki chemiczne: Cechą typową są olejki lotne, poza tym dwuterpeny, związki fenolowe i 
protoalkaloidy.  
Olejki lotne: Wśród monoterpenów (C

10

) olejków lotnych dominuje mentol, menton, pulegol, 

tymol i karwakrol. Seskwiterpeny w olejkach są mniej rozpowszechnione. U wielu gatunków 
często zdarzają się odmiany biochemiczne. Biogeneza składników olejków miętowych: 
pierwotnie powstają nienasycone ketony (karwon i piperitenon oraz inne). Przez uwodornieni 
ich tworzą się dwuhydrokarwon, piperiton, pulegon i menton oraz alkohole: izopulegol i mentol. 
Jedynie od genotypu zależy, które z tych związków nagromadzą się jako końcowe produkty 
przemiany materii w danej roślinie. Zarówno tworzeni się ketonów jak i redukcja ketonów do 
alkoholi kierowane są przez geny. Dominujący allel C powoduje powstanie karwonu; w 
homozygotach zawierających recesywny allel (cc) powstaje nie karwon, lecz piperitenon. 
Dominujący allel A powoduje akumulację pulegonu i mentonu, natomiast w homozygotach o 
genie recesywnym (aa) następuje akumulacja innych ketonów: piperitenonu i piperitonu. 
Redukcja mentonu do mentolu zależy od dominującego genu R. Mentha piperita - genotyp: 
menton i pulegon – zawiera gen A powodujący kumulację mentonu i pulegonu oraz gen R 
kierujący redukcją mentonu do mentolu. Geny A i R są w tym gatunku genami ominującymi. 
Natomiast gen, od którego zależy produkcja karwonu jest recesywny © czli w homozygotach jest 
(cc). Z Mentha piperita otrzymuje się olejek lotny (ok. 2%), którego głównym składnikiem jest 
mentol, poza tym ketony: menton, cyneol, węglowodory: pinen, limonen.  
Z Salvia officinalis destyluje się olejek, w którym są zawarte: tujon, cyneol, kamfora, borneol, 
cedren. 
Olejek z południowoamerykańskiego gatunku Rosmarinus officinalis składa się z cyneolu oraz 
innych związków w mniejszych ilościach. Lavandula angustifolia i L. latifolia dostarczają olejku, 
którego głównym składnikiem jest octan linalinu. Olejek Thymus vulgaris zawiera tymol i 
karwakrol. Thymus serpyllum (Macierzanka piaskowa) zawiera olejek ubogi w tymol. Olejek 
Origanum vulgare zawiera tymol i karwakrol. Mellisa officinalis(cytral), Hyssopus officinalis 
(hyzop lekarski) pinen i pinokamfon. 
Dwuterpeny (gorycze I barwniki chinoidowe): Rosmarinus officinalis zawiera pikrosalwinę. 
Marrubium vulgare zawiera gorzką, żółciopędną marubiinę. Leonurus cardiaca gorycze 
glikozydowe (bufenolidy o działaniu przypominającym naparstnicę). Salvia divinorum z 
Meksyku zawiera dwuterpeny o działaniu psychotropowym. 
Związki fenolowe: występują dość obficie, częste są: kwas hydroksycynamonowy, galusowy, 
elagowy, kawowy.  
Dzięki garbnikom wiele gatunków ma zastosowanie w lecznictwie ludowym jako leki 
przeciwbiegunkowe, przeciwzapalne i płukanki. Stwierdzono, że majeranek, szałwia i rozmaryn 
mają zdolność konserwowania mięsa i tłuszczu, dzięki kwasowi rozmarynowemu. 
Protoalkaloidy: stachydryna, betonicyna, turycyna, cholina. 

19 

 

Przedstawiciele: 

Ballota nigra – Mierznica czarna: Ballotae nigrae herba. olejek eteryczny (o niezbyt 
przyjemnym zapachu), garbniki, pektyny i kwasy organiczne. Herbatka zalecana do stosowania 
w rozlicznych dolegliwościach nerwicowych i psychicznych – w depresji, stanach lękowych, 
neurastenii, w bezsenności, ogólnym wyczerpaniu psychicznym. Ponadto także w migrenie, 
przeziębieniu i grypie (ma bowiem działanie napotne) 

Lavandula angustifolia – lawenda wąskolistna: Lavandulae flos, L. aetheroleum. Kwiaty 
zawierają przede wszystkim olejek eteryczny (w jego skład wchodzą: linalol, geraniol, furfurol, 
pinen, cyneol, borneol) oraz barwniki (antocyjany), garbniki, cukry, związki mineralne. 
Działanie: Zarówno surowiec jak i olejek mają działanie przeciwskurczowe, uspokajające i 
antyseptyczne. Jako środek żołądkowy działa wiatropędnie jednocześnie poprawiając trawienie. 

Lavandula latifolia – lawenda szerokolistna: Spicae aetheroleum 

Leonurus cardiaca – Serdecznik pospolity: Leonuri cardiacae herba. Zawiera flawonoidy, 
garbniki, glikozyd dwuterpenowy marubinę, saponiny, alkaloid stachydrynę, kwasy organiczne, 
sole wapnia, potasu, krzemu i inne. Związki czynne mają działanie podobne do naparstnicy, ale 
słabsze. Działanie: uspokajające, regulujące pracę serca, przeciwskurczowe, ściągające, słabo 
moczopędne i przeciwbiegunkowe. Stosowany jest jako ziółko nasercowe; łagodzi kołatania 
serca i arytmię, wzmacnia mięsień sercowy, pomaga przy nadciśnieniu. 

Majorana hortensis: Majoranae herba 

Marrubium vulgare – Szanta zwyczajna: Marrubi herba. zawiera gorycz – marubinę (diterpen), 
śluzy, sterole, garbniki, cholinę, kwasy organiczne, trójterpeny. Pobudza apetyt, wydzielanie 
soku żołądkowego, żółci oraz reguluje częstotliwość skurczów serca. Jest używana do leczenia 
nieżytów górnych dróg oddechowych, kataru, astmy. 

Melissa officinalis – Melisa lekarska: Melissae folium, M. folii extractum siccum. Wytwarza się z 
niego olejek melisowy. Uspokaja i poprawia tempo wykonywania obliczeń, zmniejsza 
bezsenność i stany lękowe, pomaga w depresji oraz nerwicy, stosowana w bólach głowy, bólach 
menstruacyjnych i zespole przewlekłego zmęczenia. 

Mentha canadensis – Mięta polna: Aenthae arvensis aetheroleum partim mentholum depletum 
(olejek eteryczny mięty polnej z obniżoną zawartością mentolu) 

Mentha piperita – Mięta pieprzowa: Menthae piperitae folium, M. piperitae aetheroleum, M. 
piperitae folii extractum siccum. Olejek miętowy, kwas askorbinowy, karoten, rutyna, apigenina, 
betaina, kwas oleanowy i ursulowy. Przetwór: olejek miętowy, w skład którego wchodzą: mentol 
(monoterpen), który oddziałuje na receptory zimna, wywołując uczucie chłodu. Liście 
zwiększają wydzielanie soku żołądkowego, pobudzają wytwarzanie żółci, usprawniają pracę 
jelit. Stosowane są jako środek wiatropędny, przy zaburzeniach trawienia, w schorzeniach 
wątroby i dróg żółciowych. Mają także właściwości przeciwbakteryjne i nieznacznie 
uspokajające. 

Origanum onites – lebiodka pospolita: Origani herba. olejek eteryczny zwany olejkiem 
tymolowym, zawierający tymol, karwakrol i seskwiterpeny. Ponadto jako składniki czynne 
występują garbniki, flawonoidy (apigenina, luteolina), kwas kawowy i kwas ursolowy i 

20 

 

fitosterole. W owocach obecny śluz. Działanie : wykrztuśne, dezynfekujące, przeciwbiegunkowe, 
moczopędne, przeciwskurczowe, wiatropędne, odtruwające. Zewnętrznie olejek tymolowy 
wykorzystuje się do płukania gardła, wzmacniających kąpieli oraz przy trudno gojących się 
ranach skóry i świądzie 

Orthosiphon stamineus: Orthosiphonis folium 

Rosmarinus officinalis – rozmaryn lekarski: Rosmarini folium, R. aetheroleum. zawiera olejki – 
cyneol, pinen, cymen, borneol. Działanie: odkażające, pobudzające, wzmacnia pamięć. 

Salvia fructicosa – Szałwia grecka:  Salviae trilobae folium.  

Salvia lavandulifolia – szałwia lawendolistna(hiszpańska): Salviae lavandulifoliae aetheroleum. 
nasiona bogate w kwasy tłuszczowe omega-3. Uzyskuje się z nich około 25-30% oleju, w 
większości kwasu α-linolenowego. Nasiona zawierają  białka, tłuszcz, błonnik pokarmowy, 
znaczny poziom przeciwutleniaczy (kwas chlorogenowy i kawowy,oraz flawonoidy w tym 
myrycetynę, kwercetynę i kemferol).  

Salviao fficinalis : Salviae officinalis folium, S. tinctura 

Salvia sclarea – Szałwia muszkatołowa: Salviae sclareae aetheroleum 

Scutellaria baicalensis – Tarczyca bajkalska: Scutellariae baicalensis radix.  

Thymus serpyllum- macierzanka piaskowa: Serpylli herba. Zawiera olejki eteryczne. Działanie: 
dezynfekujące, wykrztuśne, przeciwzapalne, poprawia trawienie 

Thymus vulgaris – tymianek zwyczajny: Thymi aetheroleum, T. herba. olejEK, którego głównym 
składnikiem jest tymol i karwakrol. Ma działanie bakterio- i grzybobójcze oraz wykrztuśne. 
Używa się go przy kaszlu, dolegliwościach gardła (kaszel, chrypka) do poprawiania apetytu a 
także trawienia. 

Rodzina Solanaceae - psiankowate 

Drzewa, krzewy,rośliny zielne i pnącza o liściach skrętoległych. Kwiaty przeważnie pięciokrotne, 
obupłciowe, promieniste, korona zrosłopłatkowa. Pręciki przyrosłe do korony w ilości 5,4 albo 
2. Kwiaty niekiedy pojedyncze, częściej zebrane w wierzchotki. Owoc jagoda, torebka, niekiedy 
pestkowiec. Przeważnie gatunki tropikalne i subtropikalne, tylko nieliczne rosną w strefie 
umiarkowanej. 

Cechy anatomiczne: Włoski są gruczołowe i nie gruczołowe, odznaczają się dużą zmiennością. 
Włoski gałęziste wielokomórkowe są w rodzajach: Lycium, Nicotiana, Scopolia, włoski 
gwiazdkowate i tarczowate – w Solanum. Częste są włoski proste, jednokomórkowe, 
jednorzędowe oraz gruczołowe różnej struktury. Liście przeważnie grzbietobrzuszne, w 
niektórych gatunkach izobilateralne. Szparki na obu powierzchniach lub tylko na dolnej. W 
wielu wypadkach szparki typu ranunculaceus, w niektórych rodzajach typu cruciferus i 
caryophyllaceus. Szparki typu cruciferus są w Atropa, Datura, Hyoscyamus, Solanum. Cechą 
najbardziej charakterystyczna są wiązki bikolateralne w łodydze i ogonku liściowym, w którym 
łukowatej wiązce towarzyszy kilka mniejszych wiązek. Szczawian wapniowy: kryształy 
pojedyncze, druzy i piasek krystaliczny. Liście Nicotiana tabacum odznaczają się cechami 
mikroskopowymi: włoski jednorzędowe, złożone z dwóch do dziesięciu komórek, zaostrzone u 

21 

 

szczytu, nabrzmiałe u podstawy, czasem gałęziste; włoski gruczołowe o długich trzonkach i 
główkach, złożonych z wielu (do 20) komórek; miękisz palisadowy jednowarstwowy; w 
miękiszu gąbczastym są idioblasty wypełnione piaskiem krystalicznym szczawianu 
wapniowego. 

Liście leczniczego i trującego gatunku Atropa belladonna oraz indyjskiego gatunku Atropa 
acuminata wyróżniają się następującą strukturą: włoski proste, jednorzędowe, oraz włoski 
gruczołowe o jednorzędowym trzonku i jednokomórkowej główce albo o główce 
wielokomórkowej; szparki typu cruciferus liczniejsze na dolnej powierzchni; mezofil 
grzbietobrzuszny o miękiszu palisadowym jednowarstwowym; komórki z piaskiem 
krystalicznym w miękiszu gąbczastym, w nerwie głównym łuk bikolateralnych wiązek. Do celów 
diagnostycznych w anatomii Pasiankowatych wykorzystuje się nieraz tzw.  Współczynnik 
palisadowy, który wyraża liczbę komórek palisadowych w liściu , przypadającą na jedną 
komórkę skórki górnej (porównywać należy liście tego samego stadium rozwojowego). 

Związki chemiczne:  liczne alkaloidy należące do różnych grup chemicznych. Najważniejsza jest 
grupa alkaloidów tropanowych w gatunkach z rodzajów Atropa, Datura, Hyoscyamus, 
Mandragora, Scopolia, Solandra. Ważniejsze z nich to: L-hioscyjamina (stropina), apoatropina, 
belladonina, skopolamina.  

Nicotiana tabacum: W liściach nikotyna, nornikotyna, anabazyna 

Przedstawiciele: 

Atropa belladonna – pokrzyk wilcza jagoda: Belladonnae folium, B. folii extractum siccum 
normatum, B. folii tinctura normata, B. pulvis normatus. zawiera alkaloidy (atropina, 
hyoscyamina, skopolamina), a poza tym flawonoidy, kwercetynę, kemferol, garbniki, kwasy 
organiczne. Działanie : Produkowane z pokrzyku preparaty zmniejszają napięcie mięśni 
gładkich, działają hamująco na układ nerwowy przywspółczulny, rozszerzają źrenicę oka, 
zmniejszają wydzielanie wszystkich gruczołów. Znajdują zastosowanie w okulistyce podczas 
badania oka (atropina), a także do leczenia kaszlu, kolki nerkowej i żółciowej, astmy i schorzeń 
żołądkowo-jelitowych. 

Capsisum annum – papryka roczna: Capsici fructus, C. oleoresina raffinata et quantificata, C. 
tinctura normata.  Zawiera cukry, witaminę A i C, a także alkaloid kapsaicynę, który nadaje im 
ostry smak, olejek lotny, tłuszcz, karotenoidy. Jego zawartość jest różna u różnych odmian. 
Nieduże dawki ostrych odmian papryki pobudzają wydzielanie soków trawiennych ułatwiając 
trawienie (trzeba jednak pamiętać, że nadmiar może uszkodzić nerki oraz drogi moczowe). 

Datura stramonium – Bieluń dziędzierzawa: Stramoni folium, Stramoni pulvis normatus.  
alkaloidy tropanowe: hioscyjamina, atropina, skopolamina, apoatropina oraz saponiny 
triterpenowe, garbniki, flawonidy i hydroksykumaryna, a także w małej ilości atropamina, 
skopina, beladonina, nikotyna i dwuamina putrescyna, która wraz z kadaweryną i agmatyną 
zaliczane są do ptomain, czyli jadów trupich). Działanie: z liści i nasion wykonuje się preparaty, 
które ze względu na silne trujące działanie mogą być stosowane tylko pod kontrolą lekarza. 
Używane są do leczenia dychawicy oskrzelowej, ostrych nieżytów oskrzeli, chorób 
neurologicznych oraz jako środki spazmolityczne. Bieluń jest rośliną o właściwościach 
halucynogennych. 

22 

 

Solanum tuberosum – ziemniak: Solani amylum. Cały nadziemny pęd (łodyga, liście, kwiaty i 
owoce) jest trujący. Zawiera trującą solaninę. Bulwy po poddaniu obróbce cieplnej stanowią 
cenny pokarm człowieka. Pozostałe części rośliny są trujące. alkaloidy sterydowe. Wykryto 
kilkanaście glikozydów, których aglikon jest alkaloidem typu solanidyny albo tomatydyny 

Rodzina Rubiaceae - Marzanowate 

Drzewa, krzewy albo rośliny zielne, o liściach naprzeciwległych, całobrzegich. Przylistki niekiedy 
podobne do liści. Kwiaty pięcio- i czterokrotne, obupłciowe, promieniste. Korona przeważnie 
lejkowata. Pręciki przyrosłe do rurki korony. Częstym zjawiskiem jest heterostylia 
(różnosłupkowość). Kwiaty zebrane w okazałe kwiatostany. Owoc torebka, jagoda, pestkowiec. 
Występują we wszystkich strefach klimatycznych, głównie pod zwrotnikami. Odróżnia się dwie 
podrodziny: Cinchonoideae i Rubioideae. 

W Cinchonoideae komory zalążni mają wiele zalążków a u Rubioideae jest tylko jeden zalążek w 
komorze. 

Cechy anatomiczne: Liście przeważnie grzbietobrzuszne. Włoski jednokomórkowe, 
jednorzędowe, kępkowe, niekiedy tarczowate. W rodzaju Guettarda jednokomórkowe włoski są 
inkrustowane szczawianem wapniowym. Szparki typu rubiaceus, przeważnie na dolnej 
powierzchni liści. Korek tworzy się powierzchniowo albo w głębszych tkankach. Perycykl 
zawiera zmienną ilość sklerenchymy. Są zbiorniki i komórki wydzielnicze. Piasek krystaliczny, 
rafidy, druzy i słupy. 

Związki chemiczne: Z podrodziny Rubioideae marzanka wonna (Asperula odorata) zawiera 
glikozyd kumarynowy, który rozkładając się uwalnia kumarynę. W marzance barwierskiej są 
glikozydy trójoksyantrachinowe, produktem hydrolizy jest alizayna. W nasionach Coffea arabica 
najważniejszym związkiem jest alkaloid puynowy kofeina. W kawie niepalonej kofeina jest 
związana z kwasem chlorogenowym. Kofeina działa na OUN, pobudza ośrodek oddechowy i 
naczynioruchowy, wzmaga czynność serca i ciśnienie nieco wzrasta. Rozszerza naczynia 
krwionośne opon mózgowych i dlatego dodawana jest do proszków od bólu głowy. Zatrucia z 
powodu przedawkowania kofeiny objawiają się zaczerwienieniem twarzy, drżeniem rąk i 
bezsennością. Korzeni Cephaelis ipecacuanha zawierają alkaloidy: emetynę cefelinę, psychotrynę 
i metylopsychotrynę. Korzeń w małych dawkach działa wykrztuśnie, w większych wymiotnie. 

W podrodzinie Cinchonoideae na uwagę zasługują niektóre gatunki rodzaju Cinchona ze względu 
na korę chinową, w której są liczne alkaloidy: chinina, chinidyna, cynchonina, cynchonidyna. 
Chinina jest znanym środkiem przeciwmalarycznym. Niszczy niektóre postacie Plasmodium 
vivax ale nie zabija gamet. 

Przedstawiciele: 

Cinchona pubescens – chinowiec omszony: Chinchonae cortex, Cinchonae extractum fluidum 
normatum.  

Cephaelis ipecacuanha – Wymiotnica prawdziwa: Ipecacuanhae radix, I.extractum fluidum 
normatum, I. pulvis normatus, I. tincture normata.  W dużych dawkach działanie wymiotne. 

 

23 

 

Rodzina Asteraceae (Compositae) – Asrtowate (Złożone) 

Rośliny zielne, jednoroczne i byliny, rzadko krzewy bądź drzewka. Duża zmienność w budowie 
liści. Charakterystyczne kwiatostany: koszyczki. Kwiaty pięciokrotne, rozdzielnopłciowe i 
obupłciowe, promieniste i grzbieciste. Zamiast działek kielicha są łuski, szczeciny albo włoski 
tworzące tzw. Puch kielichowy (pappus). Korona promienista, rurkowata albo grzbiecista, 
języczkowata. Pręciki przyrosłe do korony. Nitki są wolne, pylniki złączone w rurkę. Owocolistki 
dwa, zalążnia dolna, jednokomorowa o jednym zalążku. W kwiatach płodnych szyjka słupka 
zakończona dwudzielnym znamieniem. Owoc niełupka. Nasiona bezbielmowe. Bardzo 
rozpowszechniona jest apomiksja (rozmnażanie się bez aktu zapłodnienia, spotykane u wielu 
roślin) w rodzajach: Arnica, Taraxacum, Hieracium i innych. Dzieli się na dwie podrodziny: 
Tubiliflorae – rurkowe i Liguliflorae – języczkowe. 

Rodzina Tubiliflorae ma kwiaty środkowe w koszyczku rurkowe, kwiaty brzeżne są języczkowe z 
3 ząbkami u szczytu języczka. Gatunki w tej podrodzinie często zawierają schizogeniczne 
zbiorniki olejkowe, pozbawione są natomiast rur mlecznych. Ziarna pyłku są przeważnie 
kolczaste, rzadziej gładkie. 

W podrodzinie Liguliflorae korona wszystkich kwiatów jest języczkowa u szczytu o 5 ząbkach. 
Cechą charakterystyczną są rury mleczne członowane. Zbiorniki olejkowe bardzo rzadkie. 
Ziarna pyłku gładkie. 

Cechy anatomiczne: znaczny walor taksonomiczny mają przewody wydzielnicze, rury mleczne, 
różnego typu włoski gruczołowe i nie gruczołowe, anormalne wtórne przyrosty na grubość oraz 
niekiedy obecność wiązek przewodzących w rdzeniu i korze pierwotnej. W przekroju 
poprzecznym łodyg roślin zielnych widoczny jest pierścień kolateralnych wiązek, 
wzmocnionych przez grupy włókien perycyklicznych. Taka budowę ma łodyga słonecznika. 
Włoski są gruczołowe i nie gruczołowe. Gruczołowe są o jedno- lub wielorzędowym trzonku i 
główce jednokomórkowej lub wielokomórkowej. Te włoski niekiedy są zagłębione poniżej 
powierzchni liścia, niekiedy ich wydzielina jest tak obfita, że nadaje liściom wygląd 
lakierowanych. Włoski nigruczołowe są różnie zbudowane: jednorzędowe o komórkach tej 
samej wielkości z wyjątkiem szczytowej i podstawowej; włoski o trzonku jedno- lub 
wielokomórkowym i długiej biczowatej komórce szczytowej; włoski dwuramienne (T-owate), 
włoski gwiazdkowate o jednorzędowym trzonku i rozgałęzionej komórce szczytowej; włoski 
kandelabrowate, które przypominają nałożone jeden na drugi włoski gwiazdkowate. Dość często 
w korzeniach są przewody wydzielnicze, umiejscowione w korze pierwotnej blisko endodermy 
(Achillea, Anthemis, Artemisia, Dahlia, Helianthus, Matricaria, Tanaceum), bądź w rdzeniu 
(Centaurea, Chrysanthemum, Dahlia) lub we floemie (Centaurea, Dahlia). W promieniach, łyku i 
drewnie organów podziemnych zdarzają się zbiorniki wydzielnicze (Arthemisia, Inula). Rury 
mleczne są szczególnie charakterystyczne dla Cichoreae (Luguliflorae), choć zdarzają się także w 
Cardueae (Tubuliflorae). W łodygach rury mleczne są przeważnie blisko perycyklu, w liściu – 
blisko wiązek w nerwach. Sok melczny jest również w komórkach wydzielniczych, zwykle w 
pobliżu rur mlecznych. Szczawian rzadko. Dla całej rodziny jest znamienna inulina. Liście 
przeważnie grzbietobrzuszne. W skórce bywają grupy komórek skrzemieniałych. Szparki różnie 
rozmieszczone, przeważnie typu ranunculaceus, także cruciferus. Mezofil jest bardzo zmienny. W 
przekroju poprzecznym przez ogonek liściowy wiązki przewodzące tworza łuk mniej lub 
bardziej spłaszczony. W Helianthus tberosus łuk wiązek jest podwójny. W rodzaju Dahlia w 
ogonku liściowym – pierścień wiązek. Łodyga niekiedy żeberkowana, w żeberkach 

24 

 

sklerenchyma. Perycykl niemal zawsze sklerenchymatyczny o budowie zwartej lub luźnej, kiedy 
tworzy półksiężycowate grupy włókien nad floemem wiązek sitowych. Naczynia przeważnie o 
pojedynczych perforacjach. Wiązki sitowo-naczyniowe nietypowe (w korze pierwotnej) w 
gatunkach: Achillea, Anthemis, Arcticum, Tanaceum. Również nietypowe wiązki bywają w 
rdzeniu, niekiedy pomagają one w  identyfikowaniu gatunków (Centaurea, Dahlia, Tragopogon). 
Z korzeni największa rolę odgrywa korzeń Taraxacum officinale, w ksylemie którego są dwie 
wiązki pierwotne a w łyku starszych korzeni, koncentrycznymi warstwami układają się rurki 
sitowe i rury mleczne. 

Związki chemiczne: Compositae wyróżniają się obecnością olejków lotnych, balsamów i soku 
mlecznego. W tych wydalinach przeważają związki pochodne izoprenu. Rozpowszechnione są 
polifenole, szczególnie kwas kawowy i jego pochodne. Dosyć często są w tej rodzinie alkaloidy. 
Olejki lotne: w Matricaria Chamomilla i Achillea millefolium związki azulenowe tworzą się tylko 
we włoskach gruczołowych (nie ma ich w przewodach schizogenicznych). Do głównych 
składników olejku w rodzinie Compositae należa terpeny (pinen, limonen, tujon, cyneol, 
kamfora, linalol, geraniol) i seskwiterpeny. Liczne gatunki bylicy zawierają olejek, w którym 
oprócz kamfory i cyneolu jest tujon o właściwościach toksycznych.  
Nielotne laktony seskwiterpenowe : odznaczają się silnym działaniem. Liczne z nich są bardzo 
gorzkie; są to gorycze o nieglikozydowym charakterze. Niektóre z nich maja działanie 
przeciwrobacze np. santonina z Artemisia cina.  
Trójterpeny: Należą do ważnych składników soku mlecznego w Liguliflorae.  
Kauczuk: gatunki Taraxacum zawierają tylko ślady kauczuku 
Alkaloidy: Ester platynecyny działaniem swoim przypomina atropinę. Z Senecio platyphyllus 
(endemit kaukaski) pochodzi platyfilina stosowana w schorzeniach przewodu pokarmowego, w 
okulistyce zamiast atropiny. 
Związki fenolowe: przykładem jest kumaryna.  
Do związków flawonoidowych należą barwne glikozydy w Helichrysum arenaium. W rumianku 
pospolitym wykryto glikozydy o działaniu spazmolitycznym. 
 
Przedstawiciele: 
Achillea Millefolium – Krwawnik pospolity: Millefolii herba. saponiny, alkaloidy pirolizydynowe 
z grupy retromycyny (działanie hepatotoksyczne, również w Boraginaceae) 
Aractylodes lancea – Aractylodis lanceae rhizoma. 
Aractylodes macrocephala – Arctylodis macrocephalae rhizma (kłącze araktylodesu 
wielkogłówkowego) 
Artemisia absinthium – Bylica piołun: Absynthii herba 
Arnica montana: Arnicae flos, A. tinctura,działanie przeciwzapalne, w leczeniu stłuczeń.  
Calendula officinalis: C. flos. triterpeny, flawonoidy, karotenoidy, działanie aseptyczne, 
przeciwzapalne, przeciwrzęsistkowe 
Carthamus tinctorius – krokosz barwierski: Carthami flos, Carthami oleum raffinatum. Zawiera 
NNKT, stosowany w dietach przeciwmiażdżycowych 
Chamaemelum nobile – Rumian rzymski: Chamomillae romanae flos.  
Cichorium intibus- Cykoria podróżnik: Cychorii radix 
Cynara scolymus – Karczoch zwyczajny: Cynarae folium, C. folii extractum siccum. flawonoidy 
(luteolin, apigenin). Ekstrakt z liści karczocha ma właściwości hepatoprotekcyjne, 
przeciwdrobnoustrojowe oraz redukujace poziom cholesterolu. Wykazano również silne 
działanie przeciwutleniające ekstraktu z karczocha. Karczochy zawierają około 3% cukrów, 3% 

25 

 

białka, tłuszcz i witaminę C. Wartość odżywcza karczochów nie jest zbyt duża, ale są cenione ze 
względu na zawartość cukru – inuliny – może być spożywany przez chorych na cukrzycę. Jest 
także polecany dla chorych ze schorzeniami wątroby. 
Echinacea angustifolia – Jeżówka wąskolistna: Echinaceae angustifoliae radix 
Echinacea pallida – Jeżówka blada: E. pallidae radix 
Echinacea purpurea – Jeżówka purpurowa: E. purpureae herba, E. purpureae radix 
Helianthus annus: H. annui oleum raffinatum 
Helichrysum arenarium – Kocanki piaskowe: Helichrysi flos 
Matricaria recutita: Matricariae flos, M. aetheroleum, M. extractum fluidum 
Silybum marianum: Silybi mariani frustus, S. mariani extractum siccum raffinatum et normatum 
Solidago gigantea: Solidaginis herba 
Solidago virgaurea: S. virgaureae herba 
Tanacetum parthenium: Tanaceti partheni herba 
Taraxacum officinale: Taraxaci officinalis herba cum radice 
 

Rodzina Apocynaceae – Toinowate 

Rośliny drzewiaste, często byliny, liczne podzwrotnikowe liany. Liście naprzeciwległe, niekiedy 
okółkowe. Kwiaty promieniste, tetracykliczne. Owocolistki zrosłe całkowicie bądź tylko u 
szczytu we wspólną szyjkę i znamię. Owoc pestkowiec, jagoda lub torebka. Nasiona niekiedy z 
osnówką, często z pióropuszem włosków, które ułatwiają rozsiewanie przez wiatr. Występują w 
strefie tropikalnej i subtropikalnej. W Polsce Vinca minor. 

Cechy anatomiczne: charakterystyczne wiązki bikolateralne i rury mleczne o różnie zabarwionej 
treści. Szparki ranunculaceus, czasami rubiaceus, liście zwykle grzbietobrzuszne. Włoski 
jednorzędowe i jednokomórkowe, gałęziste i gruczołowe. W rodzaju Vinca rury mleczne 
towarzyszą nerwom liści, druzy i kryształy pojedyncze, w perycyklu zwarty bądź luźny pierścień 
włókien. 

Związki chemiczne: ponad sto alkaloidów indolowych. Z korzeni Rauwolia serpentina otrzymuje 
się rezerpinę (obniżająca ciśnienie krwi i uspokajająca) i ajmalinę (normuje zaburzenia rytmu 
serca). Z catharanthus roseus – winkrystyna i winblastyna (przeciw białaczce). W rodzaju 
Holarrhena są alkaloidy sterydowe – holafilina ma działanie przeciwzapalne. Glikozydy są 
zawarte w rodzajach Strophanthus i Nerium. Z nasion Strophanthus gratus otrzymuje się 
strofanytynę G. Ze S. kombe otrzymuje się pochodne strofantydyny: k-strofantynę alfa, beta i 
gamma. Ze S. hispidus glikozydy nasercowe, głównie k-strofantynę gamma. Odróżnienie nasion 
można przeprowadzić za pomocą 80% kwasu siarkowego. Nasiona S. kombe i hispidus zabarwią 
się na zielono, a S. gratus na czerwono. W rurach mlecznych Dyera costulata znaleziono 
gutaperkę zawierającą gutę, wykorzystaną do gumy do żucia. 

Vinca minor - Surowiec zielarski: ziela barwinka – Herba Vincae pervincae (Herba Vincae 
minoris, Herba Pervincae). 

Skład: Zawiera alkaloidy: winkaminę, izowinkamina, perwincynę; kwas ursolowy, gorycz 
(wincynę), leukoantocyjanidyny, flawonoidy (robininę). 

Działanie: obniża ciśnienie krwi (hypotonicum), stosuje się go w przypadkach krwawień, stanów 
zapalnych błon śluzowych oraz w leczeniu egzem. 

26 

 

Zbiór: od maja do sierpnia. Zebrany surowiec suszy się naturalnie, w miejscu przewiewnym i 
suchym 

W krajach o cieplejszym klimacie jako surowiec dla przemysłu farmaceutycznego wykorzystuje 
się Vinca erecta, który ma więcej tych samych substancji aktywnych. 

Przedstawiciele:  

Vinca minor- barwinek pospolity 
Catharanthus roseus- barwinek różowy 
Nerium oleander- Oleander pospolity 
Rauwolfia serpentina- rauwolfia wężowa  
Dyera costulata 
Strophanthus gratus- strofant wdzięczny 
Strophanthus Kombe 

Rodzina Liliaceae - Liliowate 

Przeważnie byliny o kłączach, bulwach, cebulach, rzadziej podkrzewy, krzewy, drzewa. Łodygi 
ulistnione bądź bezlistne. Liście często odziomkowe, niekiedy o unerwieniu siatkowatym. 
Kwiaty przeważnie obupłciowe, promieniste, trójkątne. Pręciki w dwóch okółkach 3+3. Zalążnia 
na ogół górna, zwykle trójkomorowa. Owoc – torebka albo jagoda, rzadko orzech. Nasiona 
bielmowe. Kwiaty pojedyncze albo w kwiatostanach różnego typu, często szczytowych. 
Występują pod zwrotnikami, a także w strefie umiarkowanej.  

Cechy anatomiczne: Bardzo często są rafidy szczawianu wapniowego, ale nie wszędzie. Odróżnia 
się dwa typy komórek rafidowych. Są owalne duże komórki w których śluzie pogrążone są 
rafidy; te komórki uważać należy za typowe rozpowszechnione u jednoliściennych (idioblasty). 
Wyjątkową długością odznaczają się inne komórki rafidowe zwane workowatymi z powodu 
kształtu. Te komórki często tworzą podłużne rzędy. Gdy zanikną w nich ściany poprzeczne 
powstają rury wypełnione śluzem i rafidami. Postać krystaliczna szczawianu jest stała i swoista 
dla gatunku. W rodzaju Allium nie wykryto rafidów. Są natomiast różnie ukształtowane 
kryształy pojedyncze. Według rafidów można Liliowate podzielić na 3 grupy: 1) rafidy nie 
występują, śluzu jest mało (Colchicum, Lilium); 2) rafidy w idioblastach, śluz niezbyt obfity 
(Veratrum, Asparagus, Smilax), 3) rafidy są zarówno w idioblastach jak i w długich workowatych 
komórkach, obfity śluz (Scilla). W niektórych rodzajach są charakterystyczne komórki aloinowe, 
na przykład we floemie wiązek przewodzących u Aloe. W łuskach cebuli i w pokrewnych 
gatunkach są komórki wydzielnicze a ściślej workowate komórki z sokiem mlecznym. W 
kłączach, cebulach i bulwach bywa skrobia. W nasionach zamiast skrobi substancją zapasową 
jest hemiceluloza w zgrubiałych ścianach komórek bielma. 

Związki chemiczne: Cechą wspólną dla całej rodziny są saponiny, których aglikon ma 27 atomów 
węgla w cząsteczce. Inne związki jak alkaloidy, kardenolidy, bufodienolidy, antrachinony i alliiny 
nie są tak powszechne. 
Saponiny: Steroido-sapogeniny: sarsapogenina, smilagenina, diosgenina, gitogenina. Saponiny są 
znamienne dla pewnych rodzajów i plemion. Smilagenina jest w rodzaju Smilax, 
konwalamarogenina w Convallaria. 
Kwas chelidonowy 

27 

 

Aminokwasy: W rodzaju Tullipa i Convallaria jest w większych ilościach kwas gamma metyleno-
glutaminowy poza tym: hydroksyprolina, kwas pipekolinowy i inne. We wszystkich gatunkach 
alanina, seryna, kwas glutaminowy i glutamina. 
Substancje zapasowe: W bielmie nasion błonnik zapasowy, białko i olej tłusty 
Polisacharydy w organach podziemnych: w kłączach, bulwach i cebulach skrobia, w innych 
wypadkach są rozpuszczalne węglowodany, jak fruktany i glukomannany. 
Przedstawiciele: 

Allium sativum: Alli sativi bulbi pulvis. Zawiera: węglowodany (inulinę),  białka, witaminę C, B, 
potas, żelazo, magnez i fosfor. Olejek lotny a alliiną, kwas pirogronowy. Olejek zawiera także 
salicynę, fitosterole, kwas spirogenowy, amoniak, cuchnące dwu- i trójsiarczki alkilowe i 
metylowe. Główną substancją aktywną jest alliina, która przez enzym alliinazę rozkładana jest 
za pośrednictwem produktu niestabilnego do allicyny (w materiałach przetworzonych jest to 
często główny składnik). Kolejne metabolity to ajoeny będące m.in. inhibitorami agregacji płytek 
krwi (wydłużają czas krwawienia, działają przeciwzakrzepowo). Czosnek zwiększa wydzielanie 
soku żołądkowego, chroniąc równocześnie przed zgagą, działa żółciopędnie i przeciwskurczowo, 
wpływa korzystnie na drogi oddechowe, reguluje florę bakteryjną i sprzyja lepszemu ukrwieniu 
naczyń wieńcowych. Działa jak łagodny antybiotyk – ma właściwości przeciwbakteryjne, 
antygrzybicze i przeciwrobacze. 

Aloe barbadensis: Aloe barbadensis – alona barbadoska, Aloe capensis – alona przylądkowa, Aloe 
extractum siccum normatum 
Ruscus aculeatus- ruszczyk kolczasty: Rusci rhizome. Zawiera saponiny steroidowe typu 
spirostanu (przeważają): neuroruskogenina, ruscyna, ruskogenina, furostan ruskozyd. 
Działanie i zastosowanie: zwiększa napięcie żylne, działa przeciwzapalnie, uszczelnia naczynia 
włosowate, zwiększa przepływ żylny i ciśnienie krwi żylnej. Wyciągi z kłącza stosuje się m.in. 
przy: hemoroidach, obrzmieniach nóg, nocnych kurczach łydek, krwawieniach z dróg rodnych.