Ewa Jarosz – Odpowiedzialność społeczna w stosunku do zjawiska przemocy wobec dzieci 
 
Problematyka  dzieciństwa  i  dziecka  jako  odrębnego  zagadnienia  pojawia  się  dopiero  w  ostatnich  wiekach.  W 
końcu XIX w. ukazują się grupy dzieci w trudnych sytuacjach, ale definiowanie problemów dziecka w kategoriach 
przemocy  ma  swoje  początki  w  drugiej  połowie  XX  w.  przemoc  występowała  we  wszystkich  epokach,  a  jego 
natężenie, formy i zakres się zmieniały. 
W  końcu  XIX  w.  zaczęto  organizować  instytucjonalne  inicjatywy.  Pierwszą  inicjatywą  było  Stowarzyszenie 
Zapobiegania Okrucieństwa wobec Dziecka. Pierwszą formą pomocy w Polsce był Komitet Pomocy Dzieciom. 
Na wpływ postrzegania dziecka w kategoriach nadużyć wpłynęło: 

  Ilość obrażeń u dzieci o niewyjaśnionej przyczynie 
  Ruchy społeczno-kulturowe młodzieży lat 60-siątych, które podwyższyły wartości i normy w rodzinie 
  Ruchy feministyczne 
  Proklamowanie Deklaracji Praw Dziecka 

Skłoniło to do badań, które ujawniły rozmiary krzywdy dziecięcej, zaczęto to postrzegać jako zasadniczy problem 
współczesnego  życia.  Problematyka  ta  ma  charakter  interdyscyplinarny  (medycyna,  socjologia,  psychiatria  itd.). 
Zjawisko  to  jest  złożone  i  uwidacznia  się  niespójność  wiedzy  na  jego  temat.  Zdefiniowanie  pojęcia  i  określenie 
reakcji  i  sankcji  społecznych  należy  do  norm  obyczajowo-kulturowych,  wartości,  idei  dzisiejszego  wychowania 
społeczeństwa. Im wyższy jest poziom wiedzy społecznej, wrażliwości i świadomości tym wyższy będzie poziom 
instytucjonalnej reakcji.  
Wg WHO  maltretowanie dziecka to  zamierzone lub niezamierzone działanie osoby dorosłej,  społeczeństwa lub 
państwa,  które  ujemnie  wpływa  na  zdrowie,  rozwój  fizyczny  lub  psychospołeczny  dziecka.  Każda  rozbieżność 
między prawami dziecka a jego rzeczywistą sytuacją życiową jest maltretowaniem. 
Powszechnie wyróżnia się przemoc 

  Fizyczną 
  Psychiczną 

  Seksualną 
  zaniedbania. 

  Istnieje  też  przemoc  instytucjonalna  i  strukturalna  gdy  działalność  instytucji  lub  grup  jest  źródłem 

przemocy. 

Różne podejścia definicyjne dotyczące złego traktowania opierają się na kombinacji trzech czynników: 

  Zachowań uznawanych za nadużycie 
  Następstw 
  Intencjonalności (celowości) 

Większość  zachowań  dorosłych  wobec  dzieci  powinna  być  analizowana  w  kontekstach  społecznym, 
ekonomicznym i politycznym. Zjawisko przemocy jest w  większości krajów traktowane w kategoriach problemu 
społecznego. Opiera się to na rozmiarach zjawiska, społecznej szkodliwości następstw i konsekwencji doznawania 
nadużyć  przez  dzieci,  występowania  instytucjonalnych  reakcji  na  zjawisko  oraz  określonym  stanie  świadomości 
społecznej dotyczącej problemu. 
 
Rozmiary 
Wg  statystyk  kilka  do  kilkunastu  procent  dzieci  doznaje  przemocy.  Większość  rodziców  stosuje  kary  fizyczne. 
Jednak prawdziwe rozmiary zjawiska są znacznie większe, a prezentowane mają charakter szacunkowy. 
Wg badań retrospektywnych 35% kobiet i 29% mężczyzn do 15 roku życia doznało przemocy seksualnej; na co 
czwarte dziecko oddziałuje pornografia. A tylko ok. 5% nadużyć seksualnych jest ujawniana. 
Najczęściej dochodzi do przemocy fizycznej i seksualnej; rzadziej do zaniedbań a przemoc emocjonalna jest raczej 
niemożliwa do uchwycenia. 
Zjawisko to dotyczy większości społeczeństw, gdy jest uważane za marginalne prawdopodobnie nie ujawnia się tej 
przemocy.  W  Polsce  rozmiary  zjawiska  można  szacować  na  podstawie  m.in.  statystyk  prawnych  i  opracowań 
sądowych  (obejmują  one  zwykle  przypadki  najdrastyczniejsze),  opracowań  wyroków  pozbawiających  władzy 
rodzicielskiej czy opracowań spraw rozwodowych. 
Akty  złego  traktowania  i  okrucieństwa  wobec  dzieci  są  codziennością  życia  w  Polsce.  Nadużywa  się  władzy 
wobec nich i zaniedbuje obowiązki. Odnosi się to zarówno do opiekunów jak i instytucji. 
 
Konsekwencje 
Istotne społecznie zjawisko przemocy wobec dzieci wynika głównie z konsekwencji doznawania przez jednostkę 
złego  traktowania  w  dzieciństwie.  Przemoc  rodzinna  wpływa  na  psychospołeczne  funkcjonowanie  jednostki, 
wywołuje następstwa niemożliwe do wyrównania trwale wpływające na rozwój dziecka: 

  Następstwa fizyczne (ciało, choroby, zaburzenia) – mogą nie występować 
  Następstwa psychiczne (emocjonalne, społeczne, intelektualne, osobowościowe) – występują zawsze 
  Następstwa bezpośrednie np. lęk, depresja 

  Następstwa pośrednie/długotrwałe – naśladowanie przemocy dorosłych 

Jest ścisła zależność między psychospołecznym funkcjonowaniem jednostki a traktowaniem go przez rodziców w 
dzieciństwie.  Poziom  wpływu  tych  skutków  zależy  od  indywidualnych  cech  psychicznych  dziecka,  możliwości 
rozwojowych,  związki  z  agresorem,  formą  i  intensywnością  nadużyć.  Istotne  są  też  czynniki  rodzinne  i 
środowiskowe.  
Pierwszą  reakcją  na  przemoc  jest  zwykle  poczucie  odrzucenia,  mogące  się  rozwinąć  w  kierunku  neurozy  lub 
psychopatii.  Dla  dorosłego  funkcjonowania  istotne  są  konsekwencje  jak:  poczucie  winy,  zaniżona  samoocena, 
zachwianie poczucia wartości, zły obraz siebie, lęki, agresywność i nadpobudliwość, nerwice, depresje itp.  
Są też następstwa fizyczne jak okaleczenia, kalectwo, ciąża.  
 
Reakcje społeczne 
Dużą rolę odgrywają charakter i stan reakcji społecznych na zjawisko. Reakcje społeczne (poziom świadomości) i 
reakcje  instytucjonalne  są  związane  z  tym  zjawiskiem.  Wymiar  i  waga  problemu  wpływa  na  powstawanie 
specjalistycznych  instytucji  i  wzrost  świadomości  publiczne,  przyczynia  się  do  walki  z  nim  i  ograniczania  go, 
wzrasta liczba wykrywanych przypadków a więc też zwiększa się zasięg pomocy ofiarom.  
Społeczeństwa przechodzą przez etapy świadomości i reakcji na to zjawisko: 

  Nieświadomość krzywd jakie można wyrządzić 
  Odkrywanie i określanie zjawiska przemocy w danym społeczeństwie 
  Zaprzeczanie i niedowierzanie, że problem istnieje 
  Stopniowanie uznawanie faktu i piętnowanie go 
  Uznanie konieczności podejmowania działań by chronić dzieci 

Polska  znajduje  się  na  początku  tego  procesu.  Brakuje  odpowiednich  danych,  instytucji  i  regulacji  prawnych 
zajmujących  się  tym  zjawiskiem.  Uznanie  zjawiska  powinno  skutkować  intensyfikacją  działań  ograniczających 
rozmiar zjawiska i jego skutków. Koszty pomijania problemu przewyższają koszty profilaktyki. 
Reakcja  społeczna  powinna  być  pojmowana  w  aspekcie  odpowiedzialności  społecznej.  Podejmowanie 
odpowiednich  i  efektywnych  działań  wymaga  zrozumienia  istoty  problemu.  Zakres  i  intensywność  działań 
wyznacza  świadomość  społeczna.  Skuteczność  wyznacza  też  znajomość  przyczyn  występowania  zachowań 
przemocy: 

  model  Gellesa:  bycie  rodzicem  maltretowanym  w  dzieciństwie,  osobowość  rodziców,  pozycja  społeczna, 

stres życia, normy i wartości oraz czynniki wyzwalające zachowania – wszystkie się przenikają.  

  Koncepcja Belsky’ego: 

etiologia  makrosystemu  –  zjawiska  wewnątrzrodzinne,  historia  rozwoju,  doświadczenia  socjalizacyjne, 
właściwości psychologiczne członków  
etiologia ekosystemu – sytuacje rodziny z otaczającym je środowiskiem 

  Ideologia wychowania – zestaw wartości i zasad określających pozycję, rolę i prawa dziecka 

 
Reakcje  społeczne  o  charakterze  interwencyjnym,  terapeutycznym,  prewencyjnym  i  profilaktycznym  winny  być 
podejmowane na wszystkich obszarach.