mobbing raport4

I. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA BADANIA

Badanie  skali  i  form  zjawiska  mobbingu  w  zakładach  pracy  przeprowadził  Referat  Analiz
Społeczno-Gospodarczych  UM  Gorzów  Wlkp.  Zastosowano  technikę  ankiety  zwrotnej,
starając  się  zapewnić  respondentom  maksymalną  anonimowość  i  poczucie  bezpieczeństwa.
Wzór kwestionariusza ankiety zawiera Załącznik 1.

Badaniem  przeprowadzonym  w  dniach  8-20  września  2006  roku  objęto  35  zakładów  pracy
w  Gorzowie  Wlkp.,  łącznie  zatrudniających  3080  pracowników.  Wśród  zakładów  tych
znalazły się: Urząd Miasta, 24 instytucje edukacyjno-wychowawcze (11 szkół, 12 przedszkoli
i 1 Ŝłobek), 3 instytucje pomocy społecznej, 2 prywatne przedsiębiorstwa, 4 przedsiębiorstwa
usług komunalnych i jedno o charakterze sportowo-wypoczynkowym.  Listę uczestniczących
w badaniu zakładów zawiera Załącznik 2.

Uzyskano 1164 zwroty ankiet, co oznacza, Ŝe w badaniu wzięło udział 37,8% pracowników
uczestniczących zakładów.

NaleŜy  zauwaŜyć,  Ŝe  pewna  ilość  ankiet  została  zwrócona  bez  wypełnienia.  Były  one
kodowane jako „0”.

Ze  względu  na  zastosowaną  metodę  wyników  badania  nie  moŜna  traktować  wprost  jako
reprezentatywnych, ani dla wszystkich pracowników zakładów objętych badaniem, ani teŜ dla
populacji  pracowników  w  Gorzowie.  Wysoki,  blisko  czterdziestoprocentowy  poziom
zwrotów pozwala oceniać wyniki jako wiarygodne w skali uczestniczących zakładów.

Jeśli  nie  podano  inaczej,  w  zestawieniu  wyników  szczegółowych  nie  uwzględnia  się  ankiet,
w których na dane pytanie nie udzielono odpowiedzi.

II. RESPONDENCI

NaleŜy zwrócić uwagę, Ŝe aŜ 21,2% respondentów nie podało swojej płci. Ma to swoje
uzasadnienie w charakterystyce udziału obu płci w populacji poszczególnych zakładów, gdzie
w wielu wypadkach określenie płci mogłoby ułatwić identyfikację respondenta, a tym samym
złamałoby zasadę anonimowości.

Charakterystyka uczestników badania, którzy podali informacje dotyczące płci i staŜu pracy
kształtuje się następująco:

Tab. 1. Płeć respondentów

Respondenci w podziale na płeć (n=917)

Płeć

[%]

Kobiety

72,6

MęŜczyźni

27,4

=100%

W gorzowskich branŜach, reprezentowanych przez zakłady biorące udział w badaniu, udział
kobiet wynosi 55,06% spośród wszystkich pracowników. PoniewaŜ jednak większość

naszych respondentów jest zatrudnionych w silnie sfeminizowanych instytucjach
edukacyjnych, moŜna przyjąć, Ŝe struktura próby odpowiada strukturze badanej populacji.

Tab. 2. StaŜ pracy respondentów

Łączny staŜ pracy respondentów (n=876)

StaŜ

[%]

do 5 lat

16,4

od 5 do 15 lat

24,4

powyŜej 15 lat

59,1

=100%

III. WYNIKI ANALIZ

Skala zjawiska

Uczestników zapytano, czy uwaŜają siebie lub inne pracujące w tym samym zakładzie pracy
za ofiary mobbingu. PoniŜej przedstawiamy rozkłady odpowiedzi na poszczególne pytania.

Tab. 3. Ocena siebie jako ofiary mobbingu

„Czy we własnej ocenie uwaŜa się Pan/i za osobę, wobec której stosowany jest

mobbing / terror w miejscu pracy?” (n=1164)

Odpowiedź

[%]

Tak

17,6

Nie

82,4

=100%

Uwaga: wyniki podano spośród wszystkich zwrotów; brak odpowiedzi kodowano jako „nie”.

Tab. 4. Ocena innych jako ofiar mobbingu

„Czy, pomijając własny przypadek, wie Pan/i o innych osobach w swoim zakładzie

pracy, które są ofiarami mobbingu?” (n=1164)

Odpowiedź

[%]

Tak

23,8

Nie

76,2

=100%

Uwaga: wyniki podano spośród wszystkich zwrotów; brak odpowiedzi kodowano jako „nie”.

Tab. 5. Sprawca mobbingu (wobec siebie i wobec innych)

„Kto jest sprawcą mobbingu?” (n=223)

Odpowiedź

[%]

przełoŜony / pracodawca

53,8

współpracownicy

zarówno przełoŜeni jak i

współpracownicy

29,2

=100%

Tab. 6. Czas trwania mobbingu

„Jak długo trwa nieprzerwany proceder prześladowania?” (n=244)

Odpowiedź

[%]

poniŜej 3 miesięcy

5,7

od 3 do 6 miesięcy

7,8

od 6 do 12 miesięcy

11,5

powyŜej 12 miesięcy

=100%

Jeśli zjawisko mobbingu występuje, to na ogół trwa ono długo. Kryteria kodeksowe (czas
trwania powyŜej 6 miesięcy) spełnia 86,5% osób będących ofiarą mobbingu.

Respondentów, którzy uwaŜają się za ofiary mobbingu pytano teŜ, czy zwracali się
w tej sprawie do kogoś o pomoc

Tab. 7. Wystąpienia o pomoc wśród ofiar mobbingu

„Czy zwracał/a się Pan/i o pomoc w tej sprawie?” (n=182)

Odpowiedź

[%]

Tak

56,6

Nie

43,4

=100%

Respondenci, którzy odpowiedzieli na to pytanie twierdząco, mogli wskazać, do kogo
zwrócili się z prośbą o pomoc.

Tab. 8. Źródła pomocy dla ofiar mobbingu

Źródła pomocy

Odpowiedź

[%]

przyjaciel lub członek rodziny

73,1

przełoŜony lub pracodawca

36,13

psycholog

16,8

instytucja zewnętrzna (np. inspekcja

pracy, rzecznik praw itp.)

10,08

inne

1,68

Uwaga: procenty nie sumują się do 100, poniewaŜ respondenci mogli wskazać więcej niŜ jedną odpowiedź.

Zwraca uwagę, Ŝe Ŝaden z respondentów nie zwracał się o pomoc do sądu i zaledwie co trzeci
rozmawiał  na  temat  mobbingu  ze  swoimi  przełoŜonymi.  PoniewaŜ  jednak  –  jak  wskazano
wcześniej  –  zjawisko  mobbingu  charakteryzuje  się  w  większości  przypadków  znaczną
długotrwałością,  naleŜy  poddać  w  wątpliwość  skuteczność  otrzymywanej  z  róŜnych  źródeł
pomocy.

Formy mobbingu

Celem badania było rozpoznanie zarówno skali zjawiska, jak i form, które ono przyjmuje.
Ankietowanym przedstawiono listę 34 zachowań, wskazywanych w literaturze przedmiotu
jako modelowe przykłady mobbingu

z prośbą o wskazanie, które z nich dotykają respondenta

osobiście, a które – inne osoby pracujące w tym samym zakładzie.

Tab. 9. Formy mobbingu

Formy zachowań z którymi zetknął się respondent

Wobec

siebie

[%]

Wobec
innych

[%]

ograniczenie moŜliwości wyraŜania własnego zdania

11,4

13,8

głośne upominanie, krzyczenie

10,9

14,6

krytyka pracy i Ŝycia prywatnego

8,5

10,1

kwestionowanie kompetencji

6,9

8,1

ustne groźby

6,8

6,0

wyrządzanie krzywd mających wpływ na efekt finansowy

6,6

5,4

kwestionowanie decyzji

6,3

6,7

rozgłaszanie plotek i pomówień

6,1

8,8

zlecanie zadań nie mających znaczenia

5,3

5,2

zmuszanie do wyczerpującej pracy

5,2

5,5

traktowanie ofiary „jak powietrze”

5,1

6,4

wyśmiewanie

4,9

7,9

przesuwanie do prac obniŜających samoocenę (za trudnych

lub zbyt łatwych)

4,7

5,1

zlecanie zadań skrajnie róŜnych, nie powiązanych ze sobą

4,5

4,8

zlecanie zadań poniŜej kwalifikacji

4,1

3,9

nieformalne wprowadzenie zakazu rozmów z ofiarą,

oczernianie za plecami

3,9

4,4

uniemoŜliwienie komunikacji z innymi

3,1

3,4

stosowanie niegroźnych aktów agresji dla zastraszenia

2,9

3,2

odsunięcie od odpowiedzialnych i złoŜonych zadań

2,6

3,2

przemoc przez telefon

1,9

1,7

stosowanie obraŜających przezwisk

1,6

3,4

wyśmiewanie poglądów politycznych i religijnych

1,4

2,7

odizolowanie miejsca pracy

1,3

1,7

traktowanie ofiary jako niepoczytalnej

1,3

3,5

pisemne groźby

1,2

1,3

przedrzeźnianie, np. sposobu chodzenia, głosu itp.

1,1

2,0

stosowanie pogróŜek dotyczących przemocy fizycznej

0,7

0,8

niszczenie dóbr materialnych w miejscu pracy i w domu

0,6

0,7

zmuszanie do badań psychiatrycznych

0,5

1,3

insynuacje seksualne

0,4

0,6

naduŜycia fizyczne

0,2

0,4

przemoc seksualna

0,2

0,4

Uwaga: procenty nie sumują się do 100, poniewaŜ respondenci mogli wskazać więcej niŜ jedną odpowiedź.

Zob. np. Kmiecik-Baran K., Rybicki J. (2004) Mobbing. ZagroŜenie współczesnego miejsca pracy. Gdańsk:

Pomorski Instytut Demokratyczny. Listę 45 przykładów mobbingu, zestawioną przez Heinza Leymanna
zredukowano do 34 poprzez łączenie i częściowe przeredagowanie pytań.

Tab. 10. Sylwetka ofiary

Charakterystyka osób uwaŜających się za ofiarę

mobbingu

[%]

Kobieta

20,7

Płeć*

MęŜczyzna

17,5

poniŜej 5 lat

13,5

od 5 do 15 lat

36,8

StaŜ pracy**

powyŜej 15 lat

49,7

* Spośród wszyskich uczestników badania (n=1164)
** Spośród osób, które uwaŜają, Ŝe są ofiarą mobbingu i podały swój staŜ pracy (n=163)

W próbie znalazło się blisko 3 razy więcej kobiet niŜ męŜczyzn, stąd teŜ spośród osób, które
uwaŜają się za ofiary mobbingu 75,8% to kobiety.

Wśród wszystkich badanych osób ofiarą mobbingu czuje się niemal co trzecia osoba,
której staŜ pracy wynosi od 5 do 15 lat (29%). Wśród pracowników z najkrótszym (poniŜej
5 lat) i najdłuŜszym (powyŜej 15 lat) staŜem takie poczucie ma odpowiednio 15,3% i 16%
osób. Jeśli chodzi o płeć, to ofiarą mobbingu czuje się więcej niŜ co piąta kobieta (20,7%)
oraz 17,5% męŜczyzn.

Tab. 11. Stosunek mobbingowanych kobiet do męŜczyzn w zaleŜności od staŜu

Stosunek ilości kobiet do męŜczyzn wśród osób

mobbingowanych w zaleŜności od staŜu

StaŜ

K : M

poniŜej 5 lat

1,5 : 1

od 5 do 15 lat

5,25 : 1

powyŜej 15 lat

2,57 : 1

Kto zwraca się o pomoc?

Wśród wszystkich 119 osób, które z kimkolwiek podzieliły się problemem mobbingu, kobiety
stanowią 74,8%, co mniej więcej odpowiada udziałowi tej płci w badanej grupie.

Tab. 12. Płeć ofiar mobbingu zwracających się o pomoc

Odsetek ofiar mobbingu, które zwróciły

się o pomoc wśród kobiet i męŜczyzn

Płeć

[%] (liczba)

Kobiety

64,5 (n=89)

MęŜczyźni

47,7 (n=21)

Gotowość poproszenia o pomoc wzrasta wraz z wiekiem i staŜem pracownika. Wśród
najmłodszych mniej niŜ co piąta osoba zdecydowała się rozmawiać na ten temat, podczas gdy
pracownicy z najdłuŜszym staŜem stanowili ponad połowę (55,6%) osób poszukujących
pomocy.

Tab. 13. StaŜ pracy ofiar mobbingu zwracających się o pomoc

StaŜ pracy a odsetek ofiar mobbingu zwracających

się o pomoc (n=99)

StaŜ

[%]

poniŜej 5 lat

17,2

od 5 do 15 lat

27,2

powyŜej 15 lat

55,6

Σ = 100%

Rodzaj przemocy w miejscu pracy nie wpływa wyraźnie na częstość decyzji o szukaniu
pomocy.

poszczególnych

przypadkach

poziom

ten

wynosi

1/3

3 / 4 przypadków. Wyjątkiem są naduŜycia fizyczne, których ofiary nie szukały pomocy, oraz
przemoc seksualna, gdzie przeciwnie – wszystkie ofiary zwracały się o pomoc. NaleŜy jednak
zaznaczyć, Ŝe kaŜdy z tych przypadków dotyczy zaledwie 2 osób, trudno zatem wyciągać
z tych zaleŜności jakiekolwiek wnioski statystyczne.

Cechy ofiary a formy mobbingu

RóŜne formy i przejawy prześladowania w zróŜnicowanym stopniu dotykają kobiety

i męŜczyzn. PoniŜsza tabela przedstawia wybrane zaleŜności:

Tab. 14. Wskazania form mobbingu a płeć ofiary

Przejawy prześladowania kobiet i męŜczyzn

Przejaw prześladowania

Wskazania kobiet

[%]

Wskazania

męŜczyzn [%]

zmuszanie do wyczerpującej pracy

wyrządzanie krzywd finansowych

głośne upominanie, krzyczenie, krytyka pracy

i Ŝycia rodzinnego, ograniczenie moŜliwości

wyraŜania własnego zdania

kwestionowanie kompetencji i decyzji,

odsunięcie od odpowiedzialnych zadań, zlecanie

zadań poniŜej kwalifikacji, pisemne groźby,

traktowanie jako osoby niepoczytalnej

61-68

32-39

stosowanie obraŜających przezwisk,

wyśmiewanie choroby

insynuacje seksualne

zmuszanie do badań psychiatrycznych,

niszczenie dóbr materialnych

IV. WNIOSKI

1. Nie ma takich form mobbingu, które nie pojawiłyby się w badanych zakładach, choć

natęŜenie ich bardzo róŜni się w zaleŜności od charakteru prześladowania.

2. Mobbing występuje we wszystkich branŜach i niemal wszystkich zakładach

reprezentowanych w badaniu.

3. Ofiarą mobbingu czuje się 17,6% uczestników badania. Niemal co czwarty

respondent (23,8%) wskazuje przy tym, Ŝe wie o innych ofiarach mobbingu w swoim
zakładzie pracy.

4. Jako sprawca mobbingu w ponad połowie przypadków (53,8%) wskazywany jest

przełoŜony lub pracodawca. Niemal co trzeci respondent (29,2%) podaje, Ŝe
sprawcami mobbingu są zarówno szefowie, jak i współpracownicy.

5. W zdecydowanej większości wskazań mobbing trwa długo, w ośmiu przypadkach na

dziesięć powyŜej 6 miesięcy.

6. Wśród osób ze średnim staŜem pracy (od 5 do 15 lat) niemal co trzecia czuje się ofiarą

mobbingu. PoniewaŜ jednak w próbie dominują osoby o najdłuŜszym staŜu (które
stanowią niemal 60% respondentów), w badaniu w tej właśnie kategorii pojawiło się
najwięcej wskazań sytuacji mobbingowych.

7. W wielu przypadkach respondenci mają kłopoty z określeniem, czy sytuacja, w jakiej

się  znajdują,  moŜe  być  uznana  za  mobbing.  Stosunkowo  często  nie  uznają  się  za
mobbingowanych,  pomimo  tego,  Ŝe  wskazują,  iŜ  dotyczą  ich  niektóre  spośród
przejawów  prześladowania.  Wytłumaczeniem  nie  jest  tu  krótki  czas  prześladowania,
lecz raczej jego niska dolegliwość. Dopiero subiektywne poczucie bycia ofiarą skłania
do definiowania sytuacji jako stanu mobbingu. Jest to więc kolejne wskazanie słabości
kodeksowego ujęcia mobbingu, skoncentrowanego na długotrwałych procesach.

8. Najczęściej wskazywane formy mobbingu wynikają raczej z osobowości sprawcy, niŜ

są  związane  z  pracą  ofiary  lub  jej  własnymi  cechami.  Na  pierwszych  miejscach
pojawiają się niezgodne z regułami zachowania, których celem jest wyegzekwowanie
posłuszeństwa lub podkreślenie przewagi sprawcy – krzyk, przerywanie wypowiedzi,
kwestionowanie  kompetencji  i  decyzji  ofiary,  wyrządzanie  krzywd  finansowych.
Kiedy  nie  przynoszą  one  skutku,  agresja  przyjmuje  postać  drobnych  lub  powaŜnych
złośliwości, mających na celu dyskredytację ofiary – rozgłaszanie plotek i pomówień,
wyśmiewanie, oczernianie. Dalszym etapem jest celowe utrudnianie lub uprzykrzanie
pracy ofierze, poprzez izolację ofiary i jej miejsca pracy, zlecanie prac pozbawionych
sensu,  niezgodnych  z  kwalifikacjami  lub  nadmiernie  wyczerpujących.  Na  samym
końcu  pojawiają  się  zachowania  o  charakterze  przestępczym,  związane  z  groźbami
dotyczącymi przemocy fizycznej, niszczeniem dóbr ofiary oraz przemocą seksualną.

9. Generalnie, te same zachowania częściej klasyfikowane są jako mobbing wtedy, gdy

dotyczą innych osób. Największe róŜnice we wskazaniach dotyczą głośnego
upominania i krzyczenia (10,9 i 14,6) oraz wyśmiewania (4,9 i 7,9).

10. Jest jednak kilka przypadków, kiedy za mobbing częściej uznawane są działania

wobec samego respondenta, niŜ wobec innych osób. Dotyczy to krzywd finansowych
(6,6  i  5,4),  ustnych  gróźb  (6,8  i  6)  oraz,  w  znacznie  mniejszym  stopniu,  takŜe
przemocy  przez  telefon,  zlecania  zadań  poniŜej  kwalifikacji  (w  obu  przypadkach
róŜnica  0,2%)  oraz  zlecania  zadań  nie  mających  znaczenia  (0,1%).  Nietrudno
zauwaŜyć, Ŝe w większości przypadków wyjaśnieniem tych zaleŜności moŜe być fakt,
Ŝ

e ofiara jest znacznie lepiej zorientowana w działaniach podejmowanych wobec niej

samej, niŜ w odniesieniu do innych osób.

11. Zestawienie częstotliwości występowania poszczególnych form mobbingu wobec

„nas”  i  wobec  „innych”  wygląda  bardzo  podobnie.  TakŜe  w  tym  przypadku
respondenci  częściej  odczuwają  własną  krzywdę  finansową,  zwracają  natomiast
uwagę,  Ŝe  inne  osoby  częściej  są  przedmiotem  plotek  i  pomówień  oraz  ofiarą
wyśmiewania.

12. W kategoriach statystycznych przejawy mobbingu związane z pracą, kwalifikacjami

i  wynagrodzeniem  dotyczą  przede  wszystkim  kobiet,  natomiast  męŜczyźni  spotykają
się z prześladowaniem o charakterze bardziej personalnym, osobowościowym, w tym
takŜe  (w  dwóch  trzecich  przypadków)  z  bezpośrednią  agresją,  niszczeniem  dóbr
i przemocą seksualną (choć ta ostatnia dotyczy tylko 2 przypadków).

13. Ponad połowa (56,6%) mobbingowanych osób zwracała się juŜ do kogoś o pomoc

w  tej  sprawie,  zwykle  do  przyjaciół  i  rodziny  lub  do  przełoŜonego  czy  pracodawcy.
W  badanej  grupie  nikt  jednak  nie  wskazał  sądu  jako  instytucji,  od  której  oczekiwał
pomocy.

14. Wśród osób, które zwracały się o pomoc zdecydowanie dominują kobiety (74,8%).
15. Niemal 56% osób, które poprosily o pomoc, to pracownicy z najdłuŜszym staŜem

(powyŜej 15 lat).