Rodzaje danych demograficznych i 

Rodzaje danych demograficznych i 

spos

spos

ó

ó

b ich analizy

b ich analizy

Agata Górny

Demografia

Wydział Nauk Ekonomicznych UW

Warszawa, 18 października 2012

NajwaŜniejsze rodzaje badań

Demografia 2012/2013

Typy badań
Podział wg celu badawczego

Badania eksploracyjne

Badania opisowe

Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Demografia 2012/2013

Kryteria przyczynowości (Lazarsfeld, 1959):

przyczyna poprzedza skutek

występuje korelacja empiryczna

zaleŜność nie jest rezultatem działania trzeciej 
niezaleŜnej zmiennej

Demografia 2012/2013

Typy badań
Podział wg kryterium czasu

Badania przekrojowe

Przykłady:

•

SondaŜ

•

Spis Powszechny

Badania dynamiczne

Przykłady:

•

Badania trendów

•

Badania kohort demograficznych

•

Panele

Demografia 2012/2013

Typy badań
Podział wg zastosowanych technik bad.

Badania ilościowe

•

ilościowe techniki badawcze

•

ilościowy opis zjawiska

•

wynik - liczby

•

generalizacja na całą badaną populację

Badania jakościowe

•

jakościowe techniki badawcze

•

opis mechanizmów zjawiska

•

wynik – opis mechanizmów i sytuacji

•

brak moŜliwości generalizacji na całą populację

Źródła danych w demografii

Demografia 2012/2013

Metoda demografii

Podział na demografię: 

ilościową

i jakościową.

Przy czym głównym celem badań demograficznych jest 

ustalenie prawidłowości zjawisk ludnościowych w 
określonych warunkach historycznych lub kontekście 
politycznym, ekonomiczno-społecznym i kulturowym.

W związku z tym dominacja demografii ilościowej

wykorzystującej 

dane ilościowe

oraz statystyczne 

techniki analizy danych.  

Demografia 2012/2013

NajwaŜniejsze źródła danych w demografii

Rejestry ludności

Spisy ludności

Badania reprezentacyjne (pełne lub częściowe)

Badania monograficzne (w tym badania jakościowe)

Inne źródła wtórne.

Demografia 2012/2013

Rejestry ludności to…

… zbiory jednostkowych danych dotyczących podstawowych 

zdarzeń demograficznych, wykorzystywane do celów 
administracyjnych i będące podstawowym źródłem 
statystyki ludności. 

Ich cechy to:

•

obowiązkowość

•

aktualność

•

systematyczność

•

ciągłość rejestracji. 

Demografia 2012/2013

Informacje o podstawowych zdarzeniach 
demograficznych rejestruje się….

Księgach stanu cywilnego – urodzenia, zgodny, 

małŜeństwa. 

W Polsce rejestracji podlegają takŜe rozwody 

i separacje.

Księgach meldunkowych – zameldowania na stałe i na 

czas określony. 

W Polsce cały czas istnieje obowiązek 

meldunkowy.

Demografia 2012/2013

Powszechny Elektroniczny System Ewidencji 
Ludności (PESEL)

Powstał na mocy ustawy z 1974 roku. Podobne rejestry 

funkcjonują w innych krajach. 

Przykładowe PESELE

05   23   22  118   7    1

rok 

urodzenia

miesiąc

urodzenia

Liczba 

porządkowa

dzień

urodzin

identyfikator 

płci

liczba 

kontrolna

Demografia 2012/2013

Dane zawarte w rejestrze PESEL

1.

numer PESEL

2.

aktualne imię i nazwisko

3.

nazwisko rodowe

4.

poprzednie imiona i nazwiska

5.

imiona i nazwiska rodowe rodziców

6.

data i miejsce urodzenia

7.

płeć

8.

obywatelstwo

9.

numer aktu urodzenia i oznaczenie USC, który go sporządził

10.

stan cywilny

11.

imię i nazwisko rodowe współmałŜonka

Demografia 2012/2013

Dane zawarte w rejestrze PESEL cd.

12.

data zawarcia związku małŜeńskiego i numery związanych z tym 
dokumentów

13.

adres i data zameldowania na pobyt stały

14.

poprzednie adresy zameldowania na pobyt stały wraz z 
określeniem okresu zameldowania oraz trybu wymeldowania

15.

adres zameldowania na pobyt czasowy trwający ponad 3 miesiące 
wraz z określeniem okresu zameldowania

16.

stopień wojskowy, nazwa seria i numer wojskowego dokumentu 
osobistego

17.

seria i numer aktualnego oraz poprzednich dowodów osobistych

18.

data zgonu

19.

numer aktu zgonu oraz oznaczenie USC, który go sporządził. 

Demografia 2012/2013

Definicja spisu ludności

Spis ludności

to podstawowe badanie z zakresu statystyki 

ludności słuŜące zebraniu informacji o jej stanie i 
strukturze. 

RozróŜnia się

powszechne spisy ludności – obejmujące wszystkich 
mieszkańców danego terytorium;

częściowe spisy ludności – obejmujące tylko część
populacji albo specjalne jej kategorie (badanie 
reprezentacyjne tzw. mikrospis).

Demografia 2012/2013

Warunku spełniane przez spis powszechny

Spis powszechny musi spełniać trzy główne warunki, czyli:

•

powszechność – obejmuje wszystkich;

•

jednoczesność – jest przeprowadzony w krótkim czasie;

•

imienność – osoby są spisane z imienia i nazwiska. 

Dodatkowe warunki to:

•

periodyczność – w myśl zaleceń ONZ spisy powinny być
przeprowadzane co 10 lat (w rocznikach z końcówką 0 lub 1);

•

bezpośredniość – na pytania powinna odpowiadać osoba 
spisywana. 

Demografia 2012/2013

Metoda realizacji NSP 2011

Badanie pełne
Rejestry administracyjne uzupełniane:

•

krótką ankietą internetową (CAII)

•

wywiadem telefonicznym (CATI)

•

wywiadem osobistym z laptopem (CAPI)

Badanie reprezentacyjne

•

wsród osób na stałe i czasowo zamieszkałych na terenie Polski

•

na 20% populacji

•

realizowane metodami CAII, CATI i CAPI.

Przedmiot i podstawowe metody 

analizy demograficznej

Demografia 2012/2013

Trzy podstawowe kategorie występujące w 
demografii

Cechy populacji

umoŜliwiają identyfikowanie struktury 
demograficznej pod wybranym kątem oraz badanie 
jej oddziaływania na zdarzenia i procesy migracyjne. 

Zdarzenia ludnościowe

wywołują bezpośrednio zmiany w stanie populacji i 
jej strukturze demograficznej.

Procesy demograficzne

uporządkowane łańcuchy zdarzeń ludnościowych 
wiąŜące te zdarzenia ze zmianami w stanie i 
strukturze demograficznej populacji. 

Demografia 2012/2013

Przedmiot analizy demograficznej

Stan w danym momencie 

•

struktura

•

natęŜenie

Dynamika zmian – ocena zmian w czasie

Porównywanie:

w czasie (w ramach tej samej populacji)

w przestrzeni (pomiędzy populacjami)

łącznie w czasie i przestrzeni.

Demografia 2012/2013

Współczynniki demograficzne jako 
podstawowe narzędzie opisu w demografii

Współczynniki demograficzne (mierniki natęŜenia) 

wyraŜają natęŜenie badanych procesów demograficznych 
w przeliczeniu na liczbę osób badanej zbiorowości 
(zazwyczaj na 100 lub 1000 osób).

W ogólnej postaci są wyraŜone jako stosunek liczby 

interesujących zdarzeń/faktów demograficznych (

F

) 

do liczby określającej wielkość badanej populacji (

L

).

Demografia 2012/2013

Ogólna postać (

surowego

) współczynnika 

demograficznego –

C

L

F

W =

W

– współczynnik demograficzny

F

– ogólna liczba badanych zdarzeń
(

np. liczba zawartych małŜeństw

)

L

– ogólna (średnia) liczba ludności 
badanej zbiorowości 

C

– stała (

1, 100, 1000..)

Demografia 2012/2013

Trzy rodzaje współczynników 
demograficznych

strumień/zasób 

zasób/zasób

strumień/strumień

Zasób – badana zbiorowość (

np. liczba ludności, ludności 

w miastach, kobiet itd

.)

Strumień – ciąg/liczba zdarzeń (

np. liczba urodzeń, 

zgonów, małŜeństw itd

.).

Demografia 2012/2013

Uśrednione wartości zasobu

Są dwie moŜliwości uśredniania zasobu, (np. liczby ludności w roku 

1990):

liczba ludności w środku roku kalendarzowego

średni stan ludności

Gdzie:

L

p

–

liczba ludności na początku roku

L

k

– liczba ludności na końcu roku

2

k

p

L

L

L

+

=

Demografia 2012/2013

Podział współczynników demograficznych ze 
względu na:

szczegółowość ujęcia badanego zjawiska

stopień naraŜenia na ryzyko doznania określonego 
zdarzenia

rodzaj analizy

rodzaj zbiorowości wyprowadzonej z siatki Lexisa

Demografia 2012/2013

Szczegółowość badanego zjawiska a 
współczynniki

WyróŜnia się współczynniki:

ogólne – odnoszące się do całej populacji (

np. w danym 

roku

)

cząstkowe/grupowe – odnoszące się do 
wyodrębnionych z populacji grup (

np. według wieku

).

Wybór jednego z tych typów zaleŜy od zróŜnicowania 

natęŜenia zdarzeń w róŜnych grupach populacji.

Demografia 2012/2013

Stopień naraŜenia populacji na badane 
zjawisko a współczynniki

WyróŜnia się współczynniki:

pierwszej kategorii – zasób w mianowniku to tylko osoby, które 
mogą uczestniczyć w zdarzeniu (

np. osoby w związkach małŜeńskich 

kiedy badamy natęŜenie rozwodów

)

drugiej kategorii – zasób w mianowniku to zarówno osoby, które 
mogą uczestniczyć w zdarzeniu jak i te, które w zdarzeniu udziału 
wziąć nie mogą (

np. cała ludność kiedy badamy natęŜenie 

rozwodów

).

Bardziej precyzyjne wyniki dają współczynniki pierwszej kategorii, lecz 

nie zawsze łatwo jest wyróŜnić populację naraŜoną na zdarzenie.

Demografia 2012/2013

Rodzaj analizy

WyróŜnia się współczynniki:

przekrojowe – odnoszące się do populacji Ŝyjących na 
danym terytorium w wybranym okresie kalendarzowym

kohortowe/wzdłuŜne – odnoszące się do zjawisk 
przebiegających w kohortach od momentu powstania 
tych zbiorowości aŜ do wygaśnięcia. 

Demografia 2012/2013

Rodzaj zbiorowości

W oparciu o siatkę demograficzną wyróŜnia się

współczynniki odnoszące się do:

zbiorowości I rodzaju

zbiorowości II rodzaju

zbiorowości III rodzaju. 

Siatka demograficzna

Siatka demograficzna

Siatka 

Siatka 

Lexisa

Lexisa

Demografia 2012/2013

Czas w analizie demograficznej

Wiek wyznacza się na podstawie skończonych lat. 

Czyli osoby urodzone 

w roku 1990

, w myśl tej zasady, 

dzisiaj -

październik 2012 roku

- mają 21 albo 22 lata. 

Choć stanowią jedną generację mogą być w róŜnym 
wieku w danym momencie.

Demografia 2012/2013

0

Oś czasu - lata kalendarzowe

01.01.t+5

01.01.93

01.01.94

01.01.95

01.01.96

01.01.97

01.01.t+1

01.01.t+2

01.01.t+3

01.01.t+4

5

O

ś

 w

ie

k

u

01.01.t

01.01.92

1

2

3

4

Linia wieku

Linia 

obserwacji

Linia Ŝycia

Demografia 2012/2013

Zbiorowość I i II rodzaju

Zbiorowość I rodzaju (doŜywających, Ŝyjących) – osoby, 

które doŜyły wieku 

x 

ukończonych lat (

U

x(t)

).

Demografia 2012/2013

0

Oś czasu - lata kalendarzowe

01.01.t+5

01.01.93

01.01.94

01.01.95

01.01.96

01.01.97

01.01.t+1

01.01.t+2

01.01.t+3

01.01.t+4

5

O

ś

 w

ie

k

u

01.01.t

01.01.92

1

2

3

4

U

1(1993)

U

4(1995)

Demografia 2012/2013

Zbiorowość I i II rodzaju

Zbiorowość I rodzaju (doŜywających, Ŝyjących) – osoby, 

które doŜyły wieku 

x 

ukończonych lat (

U

x(t)

).

Zbiorowość II rodzaju (doŜywających, Ŝyjących) – osoby 

Ŝyjące w danym roku obserwacji (

L

x(t)

).

Demografia 2012/2013

0

Oś czasu - lata kalendarzowe

01.01.t+5

01.01.93

01.01.94

01.01.95

01.01.96

01.01.97

01.01.t+1

01.01.t+2

01.01.t+3

01.01.t+4

5

O

ś

 w

ie

k

u

01.01.t

01.01.92

1

2

3

4

U

1(1993)

U

4(1995)

L

2(01.01.1994)

Demografia 2012/2013

Opracowane na podstawie…

J. Z. Holzer (2003). Demografia. PWE. 

3.1 „Wprowadzenie do rdz. ‘Metody analizy demograficznej’”

3.2 „Ogólna zasada budowy podstawowych współczynników 
demograficznych”

3.3. „Średni stan ludności”

3.6 „Siatka demograficzna”.

M. Okólski (2004). Demografia. Podstawowe pojęcia, procesy i 

teorie w encyklopedycznym zarysie. Wydawnictwo Naukowe 
Scholar.

2.4 „Siatka demograficzna”.