LWV-02 (029-085)

Najwa˝niejsze poj´cia

Demokracja – forma ustroju paƒstwa, w której obywatele (naród, lud) sprawujà w∏adz´
bezpoÊrednio lub za poÊrednictwem przedstawicieli.

Ga∏àê prawa – ukszta∏towany historycznie zbiór norm prawnych, które regulujà danà
dziedzin´ stosunków spo∏ecznych.

Globalizacja – proces obejmujàcy ró˝ne obszary ˝ycia spo∏ecznego, politycznego i go-
spodarczego, przejawiajàcy si´ wzrostem zale˝noÊci i post´pujàcà integracjà spo∏e-
czeƒstw i paƒstw w skali ca∏ego globu.

Grupa spo∏eczna – zbiorowoÊç sk∏adajàca si´ z trzech lub wi´cej osób, pomi´dzy któ-
rymi zachodzà ró˝nego rodzaju wi´zi i zale˝noÊci o wzgl´dnie trwa∏ym charakterze.

Ideologia – ogólny i uporzàdkowany zbiór idei, wartoÊci i poglàdów na organizacj´
i funkcjonowanie spo∏eczeƒstwa, tworzàcy po˝àdany i uproszczony obraz Êwiata, w∏aÊci-
wy jakiejÊ grupie, warstwie lub klasie spo∏ecznej.

Konstytucja (ustawa zasadnicza) – najwy˝szy akt prawny regulujàcy zasady funkcjono-
wania paƒstwa; okreÊla kompetencje i sposób powo∏ywania organów paƒstwowych oraz
zakres praw i wolnoÊci obywateli.

Naród – du˝a grupa spo∏eczna, która powsta∏a w wyniku procesu dziejowego jako
wspólnota terytorialna o pod∏o˝u gospodarczym, politycznym, spo∏ecznym i kulturowym.
Cechà konstytutywnà narodu jest kwestia ÊwiadomoÊci narodowej danej zbiorowoÊci,
czyli postrzegania siebie jako naród.

Norma prawna – wypowiedê zawierajàca ˝àdanie w∏adzy publicznej, aby w okreÊlonej
sytuacji adresat podjà∏ wyznaczone w niej dzia∏anie. Jest to zatem norma post´powania,
która ustanowiona zosta∏a przez kompetentne organy w∏adzy publicznej.

Norma spo∏eczna – nakazy i zakazy okreÊlajàce, jak nale˝y post´powaç, a czego ro-
biç nie wolno. Normy spo∏eczne sà wyrazem systemu wartoÊci zaakceptowanego i uzna-
wanego za obowiàzujàcy w danym spo∏eczeƒstwie.

Opinia publiczna – zbiór poglàdów spo∏eczeƒstwa na jakiÊ wa˝ny temat.

Organ paƒstwowy – osoba lub grupa osób, które dzia∏ajà w imieniu paƒstwa na mo-
cy prawa.

Organizacja mi´dzynarodowa – zrzeszenie paƒstw, osób prawnych lub osób fizycz-
nych pochodzàcych z ró˝nych paƒstw, powo∏ane dla realizacji celów okreÊlonych w sta-
tucie.

Paƒstwo – trwa∏a wspólnota ludzi zamieszkujàcych okreÊlone terytorium oraz podda-
nych suwerennej w∏adzy zwierzchniej.

Paƒstwo prawa – paƒstwo, w którym stabilne prawo okreÊla kompetencje, organizacj´
organów w∏adzy oraz ich stosunki z obywatelami i innymi podmiotami prawa. Organy
paƒstwa i urz´dnicy mogà czyniç tylko to, co prawo im nakazuje lub na co zezwala, na-
tomiast obywatele mogà czyniç wszystko, co nie jest prawem zabronione.

Partia polityczna – organizacja spo∏eczna o wyodr´bnionej strukturze organizacyjnej,
dzia∏ajàca na podstawie okreÊlonego programu i systemu wartoÊci. Najcz´Êciej celem
partii jest zdobycie w∏adzy w paƒstwie po to, aby wp∏ywaç na wa˝ne decyzje polityczne.

Patriotyzm – postawa umi∏owania ojczyzny, uznawanej za jednà z najwa˝niejszych war-
toÊci cz∏owieka, oraz szacunku dla kultury narodowej i dziedzictwa narodowego.

Polityka – ogó∏ dzia∏aƒ zwiàzanych z dà˝eniem do zdobycia w∏adzy paƒstwowej i jej
wykonywaniem, a tak˝e z wytyczaniem kierunku rozwoju paƒstwa m.in. w takich dzie-
dzinach jak polityka spo∏eczna oraz polityka zagraniczna.

Prawa cz∏owieka – podstawowe prawa, które od momentu narodzin a˝ do Êmierci
przys∏ugujà ka˝demu – niezale˝nie od pochodzenia, koloru skóry, narodowoÊci, p∏ci, re-
ligii czy wyznawanych poglàdów i których nie mo˝na si´ zrzec (niezbywalne).

Prawo – w sensie przedmiotowym to zbiór norm post´powania, których naruszenie gro-
zi sankcjami; w sensie podmiotowym – uprawnienie przyznawane jednostce przez obo-
wiàzujàce akty prawne.

Przepis prawny – podstawowa jednostka redakcyjna aktu prawnego wyraênie wyod-
r´bniona w formie artyku∏u lub paragrafu. W sensie gramatycznym stanowi on zdanie.

Referendum – powszechne g∏osowanie obywateli majàcych czynne prawo wyborcze,
w którym podejmujà decyzje w wa˝nych sprawach.

Ruch spo∏eczny – s∏abo sformalizowana forma aktywnoÊci obywateli, która dà˝y do prze-
prowadzenia zmian spo∏ecznych.

Samorzàd – forma organizacji wyodr´bnionej grupy spo∏ecznej, która mo˝e decydowaç
o sprawach dla niej istotnych – bezpoÊrednio lub za pomocà wybranych przedstawicieli.

Socjalizacja – proces, który kszta∏tuje osobowoÊç cz∏owieka i przystosowuje go do ˝ycia
w spo∏eczeƒstwie. Jednostka socjalizujàc si´, przyswaja sobie umiej´tnoÊci niezb´dne
do ˝ycia, normy post´powania i role spo∏eczne.

Spo∏eczeƒstwo – rozbudowana i samowystarczalna forma ˝ycia zbiorowego ludzi,
ukszta∏towana historycznie i po∏àczona przez wspólne terytorium, instytucje oraz warto-
Êci kulturowe.

SuwerennoÊç paƒstwowa – niezale˝noÊç paƒstwa od innych paƒstw i organizacji mi´-
dzynarodowych (suwerennoÊç zewn´trzna) oraz od organizacji w nim dzia∏ajàcych (su-
werennoÊç wewn´trzna).

System partyjny – ogó∏ partii dzia∏ajàcych w danym kraju oraz ca∏okszta∏t zachodzà-
cych mi´dzy nimi zale˝noÊci i powiàzaƒ.

Ustrój polityczny – ogó∏ regulacji prawnych, które dotyczà organizacji, kompetencji,
a tak˝e wzajemnych powiàzaƒ mi´dzy organami w∏adzy paƒstwowej.

Wyk∏adnia prawa – formu∏owanie norm z treÊci przepisów prawnych. Interpretacja
(wyk∏adnia) prawa poprzedza zastosowanie normy prawnej.

2.10. Obywatele w paƒstwach niedemokratycznych ........................................................54
2.11. Spo∏eczeƒstwo w paƒstwie demokratycznym ..........................................................55
2.12. Zagro˝enia dla demokracji ..................................................................................60
2.13. Modele ustrojowe paƒstw demokratycznych ............................................................62
2.14. Ustroje wybranych paƒstw ....................................................................................63
2.15. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej ......................................................................68

2.16. Organy w∏adzy Rzeczypospolitej Polskiej – sejm i senat ..........................................70

2.17. Organy w∏adzy Rzeczypospolitej Polskiej – prezydent ..............................................74
2.18. Organy w∏adzy Rzeczypospolitej Polskiej – Rada Ministrów ......................................76
2.19. Organy w∏adzy Rzeczypospolitej Polskiej – sàdy i trybuna∏y ......................................78
2.20. Organy kontroli paƒstwowej i ochrony prawa ........................................................81

ma∏˝eƒstwo 11

maoizm 99

marketing polityczny 105

marsza∏ek sejmu 71

marsza∏ek senatu 71

mass media 59

McDonaldyzacja 19

Mi´dzynarodowa Helsiƒska Federacja Praw

obywatelskie niepos∏uszeƒstwo 59

obywatelstwo 29

odpowiedzialnoÊç

– konstytucyjna 62

– polityczna 62

– za s∏owa 52

Ogólnopolskie Porozumienie Zwiàzków Zawodowych

(OPZZ) 57

ograniczenie wolnoÊci 123

Gutierrez Gustavo, ks. 93

Hallstein Walter 148

Hammarskjöld Dag 133

Havel Vaclav 146

Hayden Tom 102

Hayek Friedrich von 89

Heitz Ars¯ne 151

Kirk Russel 91

Kisielewski Stefan 89

Kochanowski Janusz 175

Kohl Helmut 93

Köhler Horst 67

Konaré Alpha Oumor 142

Korfanty Wojciech 93

Korwin-Mikke Janusz 111

Komorowski Bronis∏aw 71, 110

Szybkie wyszukiwanie

Przyk∏ad: marsza∏ek sejmu
W spisie treÊci

W indeksie rzeczowym

W indeksie osobowym

1. Spo∏eczeƒstwo

2. Paƒstwo

3. Polityka

4. Prawo

5. Organizacje mi´dzynarodowe

6. Integracja europejska

7. Prawa cz∏owieka

8. Problemy wspó∏czesnego Êwiata

9. Polska polityka zagraniczna

4. Prawo

PRAWO

P r a w o

4.1. Prawo i jego funkcje

Definicja prawa

Podanie jednoznacznej i pe∏nej definicji prawa jest niezwykle trudne. W sensie przedmiotowym pra-
wem okreÊla si´ zbiór norm post´powania, których naruszenie grozi sankcjami. W sensie podmioto-
wym zaÊ prawo to uprawnienia przyznawane jednostce przez obowiàzujàce akty prawne.

j´zykach te dwa aspekty prawa odró˝nia si´. I tak angielskie s∏owo right znaczy

e”, „przywilej” – dotyczy prawa w sensie podmiotowym. S∏owo law zaÊ dotyczy prawa

przedmiotowym.

onifikacjà prawa jest grecka bogini sprawiedli-
ci – Temida.

Zwykle przedstawia si´ jà z opaskà

oczach – symbolem bezstronnoÊci (prawo nie pa-

rzy na osoby,

yy ale s∏ucha argumentów). W jednej

r´ce trzyma wag´ – symbol obiektywnej oceny

dowodów,

w a w drugiej miecz – symbol w∏adzy

s´dziowskiej i kary.

„Oddajemy si´
w niewol´ pra-
wa, aby zacho-
waç wolnoÊç”.

Cyceron

Temida

dzia∏

rozdzia∏

modu∏

P r a w a c z ∏ o w i e k a

PRAWA

¸OWIEKA

Ochrona praw cz∏owieka w ONZ

Mi´dzy-

narodowy

Trybuna∏

Karny dla

Rwandy

Mi´dzy-

narodowy

Trybuna∏

Karny dla

by∏ej

Jugos∏awii

Rada

Gospodarczo-

-Spo∏eczna

Rada

Bezpieczeƒstwa

Mi´dzynarodowy

Trybuna∏ Karny

Zgromadzenie Ogólne

Sekretarz

Generalny

Komitety

Wykonawcze

Sekretariatu

ONZ

Komisja ds.

Zapobiegania

Przest´pczoÊci
i Sàdownictwa

Karnego

Komisja

ds. Statusu

Kobiet

Cia∏a Traktatowe

Komitet Praw

Cz∏owieka

Komitet przeciwko

Torturom

Komitet ds. Praw

Gospodarczych,

Spo∏ecznych

i Kulturalnych

Kod kolorystyczny

Ju˝ umiem

Usystematyzowany uk∏ad

Przeglàdowe schematy

LWV-okladka_2009 7/28/08 3:55 PM Page 1

G e n e z a i i s t o t a p a ƒ s t w a

2. Paƒstwo

2.1. Geneza i istota paƒstwa

Poj´cie i charakterystyka paƒstwa

Paƒstwo to trwa∏a wspólnota ludzi zamieszkujàcych okreÊlone terytorium oraz poddana w∏adzy zwierzchniej.
Obecnie coraz cz´Êciej definiuje si´ paƒstwo przez wyliczenie jego cech. WÊród nich wymienia si´ spo∏eczny
charakter, w∏adz´ paƒstwowà, terytorium, przymusowoÊç, suwerennoÊç i aparat paƒstwowy.

Spo∏eczny charakter paƒstwa

W aspekcie socjologicznym paƒstwo jest
du˝à grupà spo∏ecznà, a wi´c typem
zbiorowoÊci ludzi, których ∏àczà trwa∏e
wi´zi spo∏eczne. Paƒstwo jest te˝ du˝à gru-
pà formalnà, dla której funkcjonowania
kluczowe znaczenie ma w∏adza.

W∏adza paƒstwowa

W∏adza to zdolnoÊç wydawania i egzekwowania decyzji. Jej rodza-
jem jest w∏adza paƒstwowa, która charakteryzuje si´ zdolnoÊcià
do kierowania spo∏eczeƒstwem znajdujàcym si´ w granicach paƒ-
stwa, poprzez wydawanie i narzucanie decyzji. Chcàc wyegzekwo-
waç swoje decyzje, w∏adze paƒstwa mogà stosowaç Êrodki przymu-
su, w tym przymus fizyczny. Podmiotami w∏adzy sà osoby lub grupy
osób, które wydajà decyzje. Adresatami zaÊ sà ci, którzy muszà si´
tym decyzjom podporzàdkowaç. Mi´dzy tymi dwiema grupami za-
chodzi stosunek nadrz´dnoÊci i podporzàdkowania.
Aby w∏adza by∏a skuteczna, musi byç akceptowana przez rzàdzonych,
czyli musi posiadaç legitymizacj´. Akceptacja wyra˝a si´ w przekona-
niu, ˝e sprawowanie w∏adzy przez danà osob´ jest s∏uszne i zas∏ugu-
je na aprobat´. Wyró˝nia si´ trzy typy legitymizacji:
1. Legitymizacja tradycyjna opiera si´ na panujàcych w spo∏e-

czeƒstwie wierzeniach, zwyczajach i tradycji, wed∏ug których da-
ne osoby lub rody majà prawo do sprawowania w∏adzy. Przyk∏a-
dem mo˝e byç panowanie dynastii w krajach europejskich.

2. Legitymizacja charyzmatyczna opiera si´ na powszechnym przekonaniu, ˝e panujàcy posiada wyjàt-

kowe cechy, wiedz´ i zdolnoÊci (np. sprawiedliwoÊç, zdolnoÊci przywódcze), predysponujàce go do spra-
wowania w∏adzy. Zbiór tych cech nazywa si´ charyzmà.

3. Legitymizacja legalna wynika z przekonania, ˝e rzàdzàcy zdoby∏ w∏adz´ na mocy obowiàzujàcego

prawa. Przyk∏adem mo˝e byç prezydent wybierany w wyborach powszechnych.

SuwerennoÊç

SuwerennoÊç paƒstwa oznacza, ˝e paƒstwo nie podlega ˝adnej organizacji znajdujàcej si´ zarówno na ze-
wnàtrz, jak i wewnàtrz paƒstwa. Sà dwa aspekty suwerennoÊci:
1. SuwerennoÊç zewn´trzna odnosi si´ do stosunków z innymi paƒstwami i organizacjami mi´dzynarodo-

wymi. Te relacje oparte na zasadach wolnoÊci i równoÊci paƒstwo kszta∏tuje samodzielnie. Obecnie
w zwiàzku z rosnàcym znaczeniem organizacji mi´dzynarodowych i zwi´kszajàcymi si´ zale˝noÊciami mi´-
dzy paƒstwami trudno mówiç o paƒstwach ca∏kowicie suwerennych. Dlatego niezwykle wa˝ne jest odró˝-
nianie samodzielnego i dobrowolnego zrzekania si´ przez paƒstwa cz´Êci swoich uprawnieƒ na rzecz or-
ganizacji mi´dzynarodowych (co nie stanowi ograniczenia suwerennoÊci) od zrzeczenia si´ jej pod presjà
innych paƒstw.

2. SuwerennoÊç wewn´trzna dotyczy relacji paƒstwa z organizacjami w nim dzia∏ajàcymi (zwiàzkami wyzna-

niowymi, partiami itd.), w stosunku do których paƒstwo ma w∏adz´ zwierzchnià i jest od nich niezale˝ne.

Fidel Castro, przywódca komunistycznej Kuby, jeden
z najbardziej charyzmatycznych polityków.

Terytorium

Paƒstwo jest organizacjà terytorialnà. Obejmuje nie tylko
obszar làdu, ale tak˝e wody wewn´trzne, przestrzeƒ po-
wietrznà nad làdem, przestrzeƒ pod powierzchnià ziemi,
morskie wody przybrze˝ne, jednostki p∏ywajàce i powietrz-
ne oraz siedziby przedstawicielstw dyplomatycznych po∏o-
˝one na terytoriach innych paƒstw.

PA¡STWO

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 29

P a ƒ s t w o

PrzymusowoÊç

Przymusowy charakter paƒstwa
oznacza, ˝e:

paƒstwo pos∏uguje si´ przy-
musem, aby sk∏oniç obywa-
teli do przestrzegania prawa;

przynale˝noÊç do paƒstwa
nie jest dobrowolna.

Przynale˝noÊç do paƒstwa jest
nazywana obywatelstwem.
Nabycie czy zrzeczenie si´ oby-
watelstwa jest oparte na decyzji
w∏adzy, a nie zasadzie swo-
bodnego wyboru. Z obywatel-
stwem wià˝e si´ równie˝ zespó∏
praw i obowiàzków.

Sposoby nabywania obywatelstwa:
1. Zasada prawa krwi – w wyniku

urodzenia si´ z rodziców b´dà-
cych obywatelami danego kraju.

2. Zasada prawa ziemi – w wy-

niku narodzin na terytorium
paƒstwa.

3. Zawarcie zwiàzku ma∏˝eƒ-

skiego z obywatelem dane-
go paƒstwa.

4. Nadanie przez w∏aÊciwy or-

gan paƒstwowy.

Utrata obywatelstwa mo˝e na-
stàpiç na skutek jego zrzecze-
nia si´, odebrania przez organ
paƒstwowy lub przez nabycie
obywatelstwa innego paƒstwa.
Ka˝dy cz∏owiek jest obywatelem
jakiegoÊ paƒstwa. Sà jednak wy-
padki szczególne, kiedy np. lu-
dzie majà podwójne obywa-
telstwo, czyli sà obywatelami
dwu paƒstw. Bywa te˝, ˝e ludzie
nie majà obywatelstwa ˝adnego
paƒstwa, utracili je np. w wyniku
wojen lub zmian terytorialnych.
Takie osoby okreÊla si´ mianem
bezpaƒstwowców (apatry-
dów).

Obywatelstwo w prawie polskim

W polskim prawie problemy obywatelstwa reguluje Konstytucja RP
oraz Ustawa o obywatelstwie polskim.
Do sposobów nabycia obywatelstwa nale˝à:
1. Zasada prawa krwi – w sytuacjach urodzenia z rodziców, którzy

majà polskie obywatelstwo, gdy jeden z rodziców ma obywatel-
stwo, a drugi jest nieznany, nie ma ˝adnego obywatelstwa lub jest
obywatelem innego kraju.

2. Zasada prawa ziemi – tylko wtedy, gdy rodzice sà nieznani lub nie

majà ˝adnego obywatelstwa.

3. Nadanie przez Prezydenta RP.
4. Uproszczona naturalizacja – nabycie przez cudzoziemca pozosta-

jàcego w zwiàzku ma∏˝eƒskim z obywatelem polskim.

5. Reintegracja – nabycie obywatelstwa utraconego na skutek ma∏-

˝eƒstwa z cudzoziemcem.

6. Prawo opcji – nabycie obywatelstwa utraconego w dzieciƒstwie.
7. Repatriacja – powrót do kraju osób, które na skutek ró˝nych oko-

licznoÊci znalaz∏y si´ poza jego granicami.

Utrata obywatelstwa polskiego mo˝e nastàpiç tylko na wniosek
obywatela, po uzyskaniu na to zgody prezydenta.

Aparat paƒstwowy

Aparat paƒstwowy to zespó∏ powiàzanych ze sobà organów paƒ-
stwowych.
Organ paƒstwowy to osoba lub grupa osób, które dzia∏ajà w imie-
niu paƒstwa na mocy prawa.

Podzia∏ organów paƒstwowych ze wzgl´du na:

rodzaj zadaƒ
• prawodawcze – organy w∏adzy ustawodawczej, tworzà prawo, np.

sejm, senat

• administracyjne – organy w∏adzy wykonawczej, realizujà

postanowienia organów ustawodawczych i zarzàdzajà paƒstwem,
np. rzàd, prezydent

• sàdownicze – sàdy i trybuna∏y rozstrzygajàce spory prawne na

podstawie obowiàzujàcego prawa, np. Trybuna∏ Konstytucyjny

• kontrolne – kontrolujà i oceniajà dzia∏alnoÊç innych organów

paƒstwa, np. Najwy˝sza Izba Kontroli

sk∏ad
• jednoosobowe – podejmujà decyzje jednoosobowo, np. prezydent
• kolegialne (wieloosobowe) – podejmujà decyzje kolegialnie
przez uchwa∏y, np. rzàd

sposób powo∏ywania
• z wyboru – wybierane przez jakieÊ cia∏o wyborcze, np. sejm
• z nominacji – wyznaczone przez organ wy˝szy, np. rzàd
• dziedziczne – monarcha
• przez losowanie – s´dziowie pokoju w USA

kompetencje terytorialne
• centralne – ich kompetencje obejmujà ca∏y obszar paƒstwa, np.

sejm, rzàd

• lokalne – ich kompetencje obejmujà cz´Êç paƒstwa, np. wojewoda

Policja jest s∏u˝bà, która mo˝e u˝ywaç przymu-
su fizycznego.

PA¡STWO

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 30

Powstanie i upadek paƒstwa

Powstanie paƒstwa jest faktem, którego czas trudno niekiedy jednoznacznie ustaliç. Upadek paƒstwa ma
zaÊ miejsce, gdy zanika suwerenna w∏adza paƒstwowa nad okreÊlonà ludnoÊcià i terytorium.
Powstanie paƒstwa mo˝e nastàpiç przez:

utworzenie nowego paƒstwa na terytorium niezale˝nym, na obszarach, które nie podlegajà suweren-

noÊci ˝adnego paƒstwa;

rozpad paƒstwa na kilka mniejszych;

po∏àczenie si´ kilku paƒstw i utworzenie nowego paƒstwa;

oderwanie si´ cz´Êci terytorium paƒstwa i utworzenie nowego.

Upadek paƒstwa mo˝e nastàpiç przez:

inkorporacj´, czyli w∏àczenie jednego paƒstwa do innego paƒstwa lub paƒstw;

rozpadni´cie si´ na kilka cz´Êci;

po∏àczenie dwóch lub wi´cej paƒstw w jeden organizm paƒstwowy.

G e n e z a i i s t o t a p a ƒ s t w a

Koncepcje genezy paƒstwa

Koncepcja teistyczna zak∏ada, ˝e paƒstwo powsta∏o dzi´ki dzia∏aniu si∏y nadprzyrodzonej, zamiarowi
Bo˝emu. Modyfikacjà tej doktryny jest koncepcja Êw. Tomasza z Akwinu, który twierdzi∏, ˝e od Boga po-
chodzi idea w∏adzy, natomiast konkretne paƒstwa to dzie∏o ludzi. Ta koncepcja by∏a popularna w monar-
chiach absolutnych i stanowi∏a uzasadnienie dla nieograniczonej w∏adzy monarchy, jako pochodzàcej
od Boga. Ka˝de wystàpienie przeciwko w∏adzy traktowano w zwiàzku z tym jako grzech.
Koncepcja umowy spo∏ecznej zak∏ada, ˝e paƒstwo jest rezultatem umowy pomi´dzy cz∏onkami spo∏e-
czeƒstwa lub mi´dzy spo∏eczeƒstwem a w∏adzà, oraz neguje tez´ o Boskim pochodzeniu w∏adzy. Istnieje
wiele odmian tej koncepcji. Jej zwolennikami byli m.in. John Locke i Jean Jacques Rousseau.
Koncepcja podboju i przemocy zak∏ada, ˝e paƒstwo jest konsekwencjà podboju plemion s∏abszych
przez silniejsze. W ten sposób narodzi∏ si´ podzia∏ na rzàdzonych i rzàdzàcych, a paƒstwo jeszcze go
utrwali∏o. Zwolennikiem teorii podboju i przemocy by∏ Ludwik Gumplowicz.
Koncepcja marksistowska zak∏ada, ˝e paƒstwo powsta∏o w wyniku rozpadu wspólnoty pierwotnej,
w której panowa∏a wspólna w∏asnoÊç narz´dzi i Êrodków, na klasy, co nastàpi∏o g∏ównie w wyniku po-
wstania w∏asnoÊci prywatnej. Przewaga ekonomiczna pozwoli∏a klasom posiadajàcym w∏asnoÊç zdobyç
w∏adz´. To doprowadzi∏o do powstania paƒstwa, które ma utrwalaç panowanie klas posiadajàcych. Twór-
cami tej teorii byli Karol Marks i Fryderyk Engels.

Finlandia

A u s t r i a

∏ o

H i s z p a n i a

Szwecja

Norwegia

R F N

N R D

F r a n c j a

Portugalia

W ´ g r y

R u m u n i a

B u ∏ g a r i a

D a n i a

P o l s k a

Czechos∏owacja

G r e c j a

H o l a n d i a

B e l g i a

I r l a n d i a

A l b a n i a

L u k s e m b u r g

J u g o s ∏ a w i a

Szwajcaria

I s l a n d i a

W i e l k a

B r y t a n i a

T u r c j a

M o r z e

N o r w e s k i e

Morze

Czarne

Ren

Dunaj

Dniepr

Pad

is∏a

L oara

T ag

500 km

A u s t r i a

∏ o

H i s z p a n i a

N i e m c y

F r a n c j a

W ´ g r y

R u m u n i a

B u ∏ g a r i a

T u r c j a

D a n i a

P o l s k a

Czechy

S∏owacja

G r e c j a

H o l a n d i a

B e l g i a

I r l a n d i a

Szwajcaria

I s l a n d i a

W i e l k a

B r y t a n i a

Bia∏oruÊ

Ukraina

Litwa

¸otwa

Estonia

Finlandia

Szwecja

Norwegia

Portugalia

L u k s e m b u r g

M o r z e

N o r w e s k i e

Morze

Czarne

Ren

Dunaj

Dniepr

Pad

is∏a

Loara

Tag

500 km

Podzia∏ polityczny Europy po II wojnie Êwiatowej

Podzia∏ polityczny Europy w 2008 r.

2 – Chorwacja
3 – BoÊnia i Hercegowina
4 – Serbia
5 – Czarnogóra
6 – Albania
7 – Macedonia
8 – Kosowo

1 – S∏owenia

PA¡STWO

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 31

P a ƒ s t w o

PA¡STWO

2.2. Funkcje paƒstwa

Funkcje paƒstwa

Bioràc pod uwag´ zasi´g przestrzenny dzia∏alnoÊci paƒstwa, mo˝na wyró˝niç dwie jego funkcje:
1. Funkcja zewn´trzna obejmuje aktywnoÊç mi´dzynarodowà paƒstwa, stosunki z innymi paƒstwami,

dzia∏alnoÊç w organizacjach mi´dzynarodowych, co ma na celu ochron´ suwerennoÊci zewn´trznej
paƒstwa. Organami, które realizujà t´ funkcj´, sà m.in. s∏u˝by dyplomatyczne i wojsko.

2. Funkcja wewn´trzna obejmuje dzia∏ania, które majà zagwarantowaç bezpieczeƒstwo i ∏ad w kraju.

Do tego celu sà powo∏ane odpowiednie organy administracji, policja, prokuratura, sàdy oraz s∏u˝by
wi´zienne. W ramach realizacji tej funkcji mo˝na wyró˝niç dzia∏alnoÊç: prawodawczà, porzàdkowà,
administracyjnà, gospodarczo-organizatorskà, socjalnà oraz kulturalnà.

Realizacja funkcji wewn´trznej paƒstwa

Paƒstwo liberalne

• tworzy ramy do w∏aÊciwego

funkcjonowania gospodarki
(np. zwalcza nieuczciwà
konkurencj´, ujednolica
system miar i wag)

• w bardzo ograniczonym

zakresie ingeruje w gospo-
dark´, podstawà funkcjo-
nowania gospodarki jest
zasada wolnoÊci umów

• nie ingeruje w rynek pracy

Ten model wyst´powa∏
w USA do czasu New Dealu.
Obecnie w du˝ej mierze jest
realizowany w Estonii i Nowej
Zelandii.

„Paƒstwo-przedsi´biorca”

• gospodarka centralnie

planowana – paƒstwo okreÊla
kierunki rozwoju gospodarki
oraz priorytety w produkcji

• Êrodki produkcji sà w∏asnoÊcià

paƒstwa

• redystrybucja dochodu

narodowego

• paƒstwo dzia∏a na rzecz

zmniejszenia nierównoÊci

spo∏ecznych

Model „paƒstwa-przedsi´-
biorcy” by∏ realizowany
w paƒstwach socjalistycznych,
jednak si´ nie sprawdzi∏.

Paƒstwo regulowanej

gospodarki rynkowej

• celem jest budowa dobrobytu
• redystrybucja dóbr – paƒstwo

odbiera cz´Êç dochodów
najbogatszym i przekazuje je
najbiedniejszym

• przeciwdzia∏a kryzysom

gospodarczym

• ingeruje w rynek pracy – zapobiega

bezrobociu i tworzy miejsca pracy

• wspiera rolnictwo

Model paƒstwa regulowanej
gospodarki rynkowej jest
realizowany w wielu krajach
Europy, np. w Szwecji, Niemczech
i we Francji.

Dzia∏alnoÊç

kulturalna

Obejmuje dzia∏alnoÊç paƒstwa
w zakresie wspierania badaƒ
naukowych, rozwoju oÊwiaty
i kultury, ochrony zabytków
i promocji kultury za granicà.

Dzia∏alnoÊç

gospodarczo-organizatorska

Polega na zarzàdzaniu przez paƒstwo
gospodarkà oraz na oddzia∏ywaniu
na nià. Paƒstwo stara si´ promowaç
gospodark´ w Êwiecie, chroniç jà
przed nieuczciwà konkurencjà oraz
stwarzaç warunki do jej rozwoju.
Istniejà trzy stanowiska dotyczàce
dzia∏alnoÊci gospodarczej paƒstwa.

Dzia∏alnoÊç

socjalna

Dà˝enie paƒstwa do zapewnie-
nia obywatelom minimum
egzystencji, walka z bezrobo-
ciem oraz starania o popraw´
warunków pracy.

Dzia∏alnoÊç

prawodawcza

Polega na tworzeniu prawa,
które obowiàzuje na terytorium
paƒstwa.

Dzia∏alnoÊç

porzàdkowa

Polega na podejmowaniu dzia∏aƒ,
które zapewniajà porzàdek na tery-
torium paƒstwa. Organami, które
realizujà t´ funkcj´, sà sàdy i policja.

Dzia∏alnoÊç

administracyjna

To zarzàdzanie przez odpowied-
nie organy paƒstwowe okreÊlo-
nymi dziedzinami ˝ycia
publicznego (s∏u˝bà zdrowia,
szkolnictwem).

Funkcja wewn´trzna paƒstwa

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 32

F o r m y p a ƒ s t w a

2.3. Formy paƒstwa

Forma paƒstwa

Forma paƒstwa to sposób
sprawowania w∏adzy oraz or-
ganizowania ˝ycia polityczne-
go i spo∏ecznego w paƒstwie.
Form´ paƒstwa charakteryzuje
si´ ze wzgl´du na:

form´ rzàdów – struktura
najwy˝szych organów paƒ-
stwowych, ich wzajemne re-
lacje i sposób powo∏ywania
g∏owy paƒstwa;

re˝im polityczny – sposób
rzàdzenia paƒstwem, meto-
dy i techniki sprawowania
w∏adzy;

ustrój terytorialny paƒ-
stwa – struktura terytorialna,
zakres samodzielnoÊci w∏adz
lokalnych, podzia∏ kompe-
tencji mi´dzy w∏adze central-
ne a lokalne.

Podzia∏ paƒstw ze wzgl´du na form´ rzàdów

Republika
Forma rzàdów, w której najwy˝sza w∏adza nale˝y do organu wybie-
ranego na okreÊlony czas (kadencj´) przez obywateli. Republiki
mo˝na podzieliç na:

arystokratyczne – w∏adze wybierane przez wàskie grupy, wyod-
r´bnione ze wzgl´du na pochodzenie lub zamo˝noÊç (wyst´powa-
∏y w przesz∏oÊci);

demokratyczne – w∏adze wybierane przez ogó∏ obywateli
(wspó∏czesne republiki europejskie, np. Polska, Niemcy, Francja).

Monarchia
Forma rzàdów, w której najwy˝szym organem jest monarcha (król, ce-
sarz, su∏tan, faraon), a ludnoÊç tworzy grup´ poddanych. Monarcha
swojà funkcj´ sprawuje najcz´Êciej do˝ywotnio. Ze wzgl´du na sposób
uzyskania w∏adzy przez w∏adc´ monarchie mo˝na podzieliç na:

monarchi´ dziedzicznà – monarcha uzyskuje w∏adze przez dziedzi-
czenie (np. Wielka Brytania, Hiszpania);

monarchi´ elekcyjnà – monarcha uzyskuje w∏adz´ przez wybór
(np. Rzeczpospolita w okresie nowo˝ytnym).

Monarchie ze wzgl´du na zakres w∏adzy monarchy, mo˝na podzieliç na:

nieograniczone – w∏adza monarchy jest niczym nieograniczona;

ograniczone – w∏adza monarchy jest ograniczona przez konstytucj´.

Formy monarchii

Na przestrzeni wieków istnia∏y ró˝ne formy monarchii:

despotyczna – król sprawowa∏ pe∏ni´ w∏adzy, by∏ w∏aÊcicielem ca-
∏ej ziemi w paƒstwie, mia∏ nieograniczonà w∏adz´ nad obywatela-
mi, pe∏ni∏ funkcj´ najwy˝szego kap∏ana, a niekiedy by∏ uwa˝any
za istot´ boskà. Forma rozpowszechniona w staro˝ytnoÊci, m.in.
Egipt pod panowaniem faraonów.

patrymonialna – monarcha mia∏ silnà pozycj´ politycznà i ekono-
micznà – by∏ w∏aÊcicielem ca∏ej ziemi w paƒstwie i móg∏ nià swobod-
nie dysponowaç, a jego w∏adza mia∏a sankcj´ religijnà. Monarchia
patrymonialna wyst´powa∏a we wczesnoÊredniowiecznej Europie.

stanowa – powsta∏a w zwiàzku ze wzrostem politycznego i ekono-
micznego znaczenia stanów. W∏adza monarchy w dalszym ciàgu
by∏a bardzo silna, ogranicza∏a jà jednak ogólnokrajowa reprezen-
tacja stanów (Parlament, Stany Generalne), która mia∏a uprawnie-
nia opiniodawczo-doradcze. Monarchia stanowa narodzi∏a si´
na prze∏omie XIII i XIV w. w Anglii i we Francji.

absolutna – monarcha ma ca∏kowità i niepodzielnà w∏adz´, nie
podlega stanowionemu przez siebie prawu, bezpoÊrednio ingeruje
w wiele dziedzin ˝ycia, a organy przedstawicielskie nie majà wiel-
kiego znaczenia. Absolutyzm narodzi∏ si´ na poczàtku XVII w. we
Francji i w Anglii, a jego najwi´kszy rozkwit przypad∏ na II po-
∏ow´ XVII i poczàtek XVIII w.

konstytucyjna – kompetencje monarchy sà ograniczone przez kon-
stytucj´, która przyznaje cz´Êç uprawnieƒ organom przedstawiciel-
skim. Monarchiami konstytucyjnymi sà np. Monako i Maroko.

parlamentarna – kompetencje monarchy sà bardzo ograniczone.
Najcz´Êciej pe∏ni on funkcje reprezentacyjne, czasami odgrywa ro-
l´ arbitra mi´dzy poszczególnymi organami paƒstwa. Jest to obecnie najpopularniejsza forma monar-
chii w Europie. Monarchiami parlamentarnymi sà: Wielka Brytania, Hiszpania, Belgia i Norwegia.

Ludwik XIV, król Francji w latach 1643–1715, by∏
najwybitniejszym przedstawicielem europejskiego
absolutyzmu. Przypisuje mu si´ s∏ynne stwierdze-
nie „Paƒstwo to ja”.

PA¡STWO

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 33

Wspó∏czesne monarchie absolutne

P a ƒ s t w o

PA¡STWO

Podzia∏ paƒstw ze wzgl´du na re˝im polityczny

Paƒstwo autorytarne

Silna w∏adza wykonawcza jest skupiona w r´kach jednostki lub wàskiej grupy osób, parlamenty od-
grywajà drugorz´dnà rol´ i sà podporzàdkowane w∏adzy wykonawczej.

Spo∏eczeƒstwo nie ma mo˝liwoÊci kontrolowania w∏adzy, rzàdzàcy sà uprzywilejowani.

Udzia∏ obywateli w ˝yciu spo∏ecznym jest sztuczny i poddany Êcis∏ej kontroli.

Istnieje rozwini´ty aparat przymusu i represji.

Rzàdy autorytarne by∏y sprawowane w wielu krajach Europy w okresie mi´dzywojennym, m.in. w Polsce
(po 1926 r.), Rumunii, Hiszpanii. Obecnie pojawiajà si´ w krajach Afryki, Azji i Ameryki ¸aciƒskiej.

Paƒstwo totalitarne

Paƒstwo kontroluje wszystkie sfery ˝ycia spo∏ecznego, ma roz-
budowany aparat represji i przymusu.

Paƒstwo indoktrynuje swoich obywateli, istnieje jedna oficjal-
na doktryna paƒstwowa, a interes jednostki jest podporzàd-
kowany interesowi paƒstwa.

Nie istnieje podzia∏ w∏adzy, ca∏a w∏adza jest skupiona w r´kach
partii rzàdzàcej i jej przywódcy.

Dzia∏alnoÊç opozycyjna jest zakazana, a wobec przeciwników
politycznych stosuje si´ terror.

Przyk∏adami paƒstw totalitarnych by∏y faszystowskie Niemcy i W∏o-
chy oraz komunistyczny Zwiàzek Radziecki. Obecnie mo˝-
na do nich zaliczyç komunistycznà Kore´ Pó∏nocnà.

Paƒstwo demokratyczne

Istnieje podzia∏ w∏adzy, w∏adza ustawodawcza, wykonawcza
i sàdownicza sà rozdzielone mi´dzy ró˝ne organy, które si´
wzajemnie kontrolujà.

Obywatele majà mo˝liwoÊç kontrolowania w∏adzy, rzàdzàcy
nie sà uprzywilejowani, wszyscy obywatele sà równi wobec
prawa.

Panuje szeroki zakres praw i wolnoÊci obywatelskich, takich jak
wolnoÊç s∏owa, zgromadzeƒ, sumienia, które sà zagwaranto-
wane w konstytucji.

Rzàdy demokratyczne sà sprawowane m.in. w wi´kszoÊci paƒstw europejskich i Ameryce Pó∏nocnej.

Kim Dzong Il, przywódca komunistycznej Korei Pó∏noc-
nej, syn pierwszego przywódcy paƒstwa Kim Ir Sena

Arabia Saudyjska
Od chwili powstania Ara-
bii Saudyjskiej w 1932 r.
rzàdzi nià dynastia Sau-
dów. Król sprawuje naj-
wy˝szà w∏adz´ ustawo-
dawczà, wykonawczà
(pe∏ni funkcj´ premiera)
i sàdowniczà, a tak˝e jest
przywódcà religijnym.
Paƒstwo nie ma pisanej
konstytucji, nie istnieje
parlament, a dzia∏alnoÊç
partii politycznych jest za-
kazana.

Watykan
Watykan jest elekcyjnà
monarchià absolutnà.
Najwy˝sza w∏adza ustawo-
dawcza, wykonawcza i sà-
downicza nale˝y do papie-
˝a wybieranego przez
Kolegium Kardyna∏ów.
Cz∏onków Kolegium mia-
nuje papie˝. Oprócz pa-
pie˝a wa˝nà rol´ w paƒ-
stwie odgrywa sekretarz
stanu, który pe∏ni funkcj´
premiera.

Benedykt XVI, papie˝

Abdullah bin Abdulazis al Saud,
obecny król Arabii Saudyjskiej

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 34

Podzia∏ paƒstw ze wzgl´du na ustrój terytorialny

F o r m y p a ƒ s t w a

PA¡STWO

Paƒstwa

scentralizowane

• w∏adze centralne

majà bardzo
szeroki zakres
kompetencji,
podejmujà
decyzje
w sprawach
lokalnych

• organy lokalne

majà bardzo
wàskie uprawnie-
nia (np. Francja)

Paƒstwa

zdecentralizowane
• w∏adze cetralne

nie majà uprawnieƒ,
aby wp∏ywaç na
sprawy przeka-zane
do kompetencji
organów lokalnych

• wàski zakres

kompetencji
pozostawiony
organom ogólno-
paƒstwowym,
(np. Wielka
Brytania)

Unie paƒstw

W przesz∏oÊci
wyst´powa∏y dwa
rodzaje unii:

• unia personalna –

paƒstwa majàce
wspólnego w∏adc´,
pozostajàce jednak
odr´bnymi organiz-
mami paƒstwowymi,
np. unia polsko-

-w´gierska z 1440 r.

• unia realna – zwiàzek

paƒstw posiadajà-
cych nie tylko wspól-
nego w∏adc´, ale i
wspólne instytucje,
w tym sejm, wojsko,
monet´, np. Unia
Lubelska, unia
polsko-litewska
z 1569 r.

Konfederacje

• luêny zwiàzek

suwerennych
paƒstw powo-
∏any dla reali-
zacji okreÊlo-
nych celów
(np. obron-
nych)

• paƒstwa
cz∏onkowskie

przekazujà
cz´Êç swoich
uprawnieƒ
wspólnym
organom

• przyk∏adem

konfederacji
jest Wspólnota
Niepodleg∏ych
Paƒstw

Federacje

• jednostki po-

dzia∏u terytorial-
nego (stany,
prowincje) majà
pewien zakres
samodzielnoÊci
politycznej
i prawnej, nie
mogà jednak
wystàpiç
z federacji ani
nawiàzywaç
stosunków
mi´dzynaro-
dowych

• federacjami

sà m.in. Stany
Zjednoczone,
Szwajcaria
i Niemcy

Paƒstwa unitarne

• jednostki podzia∏u terytorialnego

nie majà samodzielnoÊci politycznej i sà
podporzàdkowane organom ogólno-
paƒstwowym

• na terenie paƒstwa obowiàzuje jednolity

system prawa, obywatelstwo, system
organów sàdowych oraz prawodawczych

• paƒstwami unitarnymi sà: Polska, W´gry,

Szwecja, Dania, Holandia

Paƒstwa z∏o˝one

• cz´Êci sk∏adowe paƒstwa majà du˝y

stopieƒ samodzielnoÊci, m.in. posiadajà
w∏asne organy prawodawcze, wykonaw-
cze i sàdownicze

• ogólnopaƒstwowe instytucje zajmujà si´

jedynie wybranymi dziedzinami
wspólnego funkcjonowania paƒstwa, np.
politykà obronnà, monetarnà,
ustawodawstwem karnym

Podzia∏ paƒstw ze wzgl´du

na ustrój terytorialny

Badenia-

-Wirtembergia

Saara

Nadrenia-

-Palatynat

H e s j a

Nadrenia Pó∏nocna-

-Westfalia

B a w a r i a

Turyngia

Saksonia

Saksonia-

-Anhalt

Dolna Saksonia

Brema

Berlin

Brandenburgia

Meklemburgia-

-Pomorze Przednie

Hamburg

Szlezwik-
-Holsztyn

100 km

Przyk∏adem federacji sà Niemcy sk∏adajàce si´ z 16 landów. èró-
d∏em federacyjnej struktury paƒstwa sà podzia∏y historyczne. Przez
kilkaset lat, a˝ do chwili pierwszego zjednoczenia w 1871 r., Niem-
cy by∏y podzielone na wiele niezale˝nych paƒstw.

Austria jest podzielona na 9 krajów zwiàzkowych. Podobnie jak w wypadku Niemiec, fe-
deracyjna struktura wynika z podzia∏ów historycznych.

S a l z b u r g

T y r o l

Tyrol

K a r y n t i a

S t y r i a

G ó r n a

A u s t r i a

D o l n a A u s t r i a

Vorarlberg

Burgenland

Bregencja

Salzburg

Innsbrück

Graz

Klagenfurt

Linz

Sankt Polten

Eisenstadt

Wiedeƒ

Lienz

100 km

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 35

P a ƒ s t w o

PA¡STWO

Relacje paƒstwo – KoÊcio∏y w paƒstwach europejskich

Potrzeba ustalenia zasad stosunku paƒstwa do KoÊcio∏ów wynika z faktu istnienia pluralizmu religijnego
i Êwiatopoglàdowego wspó∏czesnych spo∏eczeƒstw europejskich. W paƒstwach Europy wyst´pujà trzy mo-
dele uregulowania relacji z KoÊcio∏ami: model paƒstwa wyznaniowego, radykalnie Êwieckiego oraz
umiarkowanie Êwieckiego. Wspólnym elementem konstytucji wspó∏czesnych paƒstw europejskich sà
gwarancje wolnoÊci myÊli, sumienia i religii w wymiarze indywidualnym. Ró˝nice odnoszà si´ do gwaran-
cji uzewn´trzniania tych przekonaƒ w ˝yciu publicznym.

2.4. Paƒstwo laickie czy wyznaniowe?

Paƒstwo wyznaniowe

Paƒstwo wyznaniowe jest ÊciÊle powiàzane z KoÊcio∏em. W kon-
stytucji takiego paƒstwa uznaje si´ uprzywilejowanà pozycj´ jednej
religii bàdê jednego z KoÊcio∏ów. KoÊció∏ oficjalny jest finansowany
z bud˝etu paƒstwa i odgrywa w nim wiodàcà rol´. Jest uprzywilejo-
wany w stosunku do innych wspólnot religijnych, jednak jego wol-
noÊç jest ograniczona. Gdy paƒstwo gwarantuje wolnoÊç sumienia
i wyznania wszystkim obywatelom, nie uznajàc jednak równoupraw-
nienia KoÊcio∏ów, mamy do czynienia z wyznaniowoÊcià otwartà.
Paƒstwo wyznaniowe jest najstarszym modelem relacji paƒstwa
z KoÊcio∏em. W Europie paƒstwami wyznaniowymi sà: prawos∏awne
– Grecja, Cypr; protestanckie – Finlandia, Norwegia, Dania, Wiel-
ka Brytania; katolickie – Malta, San Marino.

Paƒstwo radykalnie Êwieckie

W modelu radykalnie Êwieckim obowiàzuje roz-
dzia∏ KoÊcio∏a od paƒstwa, to znaczy paƒstwo jest
neutralne wobec przekonaƒ religijnych i Êwiatopo-
glàdów obywateli. NeutralnoÊç Êwiatopoglàdowa
paƒstw jest pojmowana w sposób negatywny – kon-
stytucje gwarantujà tylko swobody wyznaniowe
w wymiarze indywidualnym, nie zawierajà zaÊ ta-
kich gwarancji dla KoÊcio∏ów jako instytucji.
W tego typu paƒstwach istnieje zakaz uzewn´trz-
niania przekonaƒ religijnych w ˝yciu publicznym.
Przyk∏adami mogà byç: wprowadzony w 2004 r.
we Francji zakaz noszenia w szko∏ach oznak reli-
gijnych (jarmu∏ek, chust muzu∏maƒskich, du˝ych
krzy˝y), zakaz nauki religii w szko∏ach czy zakaz
odwo∏ywania si´ przy tworzeniu nazw partii poli-
tycznych do religii.
Kolebkà modelu paƒstwa radykalnie Êwieckiego
jest Francja. Model ten powsta∏ w okresie Wiel-
kiej Rewolucji Francuskiej. W obecnym kszta∏cie
zosta∏ wprowadzony na poczàtku XX w. ustawà,
na mocy której KoÊcio∏y pozbawiono osobowoÊci
prawnej i nadano im form´ stowarzyszeƒ. Podob-
ny model obowiàzuje w Holandii.

Paƒstwo umiarkowanie Êwieckie

W modelu umiarkowanie Êwieckim obowiàzuje
rozdzia∏ KoÊcio∏a od paƒstwa. Nie ma tu Ko-
Êcio∏a oficjalnego, a paƒstwo jest neutralne wo-
bec przekonaƒ religijnych. ÂwieckoÊç paƒstwa jest
pojmowana w sposób pozytywny. Paƒstwo szanu-
je niezale˝noÊç KoÊcio∏ów jako instytucji, a konsty-
tucje gwarantujà KoÊcio∏om swobod´ dzia∏ania
i autonomi´. W niektórych sprawach konstytucje
przewidujà nawet wspó∏prac´ mi´dzy paƒstwem
a KoÊcio∏ami. Nie istniejà ograniczenia dotyczàce
uzewn´trzniania przekonaƒ religijnych w ˝yciu
publicznym (nauka religii w szko∏ach, krzy˝ w pol-
skim sejmie).
Model paƒstwa umiarkowanie Êwieckiego narodzi∏
si´ w Niemczech. Zosta∏ wprowadzony na mocy
Konstytucji Weimarskiej z 1919 r., a nast´pnie po-
twierdzony w Konstytucji RFN z 1949 r. Obecnie
obowiàzuje m.in. w Austrii, Hiszpanii oraz we W∏o-
szech. Kraje te po Soborze Watykaƒskim II przesz∏y
ewolucj´ od paƒstw wyznaniowych katolickich
do paƒstw Êwieckich. Model ten obowiàzuje tak˝e
w paƒstwach postkomunistycznych.

El˝bieta II, królowa Wielkiej Brytanii. Jest zwierzchniczkà KoÊcio∏a anglikaƒskiego, b´dàcego koÊcio-

∏em paƒstwowym. Do kompetencji w∏adcy nale˝y m.in. mianowanie arcybiskupów i biskupów.

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 36

P a ƒ s t w o l a i c k i e c z y w y z n a n i o w e ?

Relacje paƒstwo – KoÊcio∏y w Polsce

W Polsce obowiàzuje model paƒstwa umiarko-
wanie Êwieckiego. Relacje paƒstwo – zwiàzki
wyznaniowe reguluje Konstytucja RP. Gwarantuje
ona:

równouprawnienie wszystkich zwiàzków religij-
nych;

bezstronnoÊç paƒstwa wobec przekonaƒ religij-
nych oraz swobod´ ich uzewn´trzniania;

autonomi´ i niezale˝noÊç wzgl´dem siebie
paƒstwa i zwiàzków wyznaniowych;

wspó∏prac´ paƒstwa z KoÊcio∏ami w sprawach
wa˝nych spo∏ecznie.

W Konstytucji zapisano równie˝, ˝e stosunki
paƒstwa z KoÊcio∏ami okreÊlajà ustawy uchwa-
lone na podstawie umów zawartych z przedsta-
wicielami tych KoÊcio∏ów. W wypadku KoÊcio∏a
katolickiego relacje te reguluje konkordat, czy-
li umowa mi´dzynarodowa zawarta mi´dzy
paƒstwem a Watykanem. Obecnie Polska ma
uregulowane ustawowo stosunki m.in. z Polskim
Autokefalicznym KoÊcio∏em Prawos∏awnym, Ko-
Êcio∏em Ewangelicko-Augsburskim, KoÊcio∏em
zielonoÊwiàtkowym i Zwiàzkiem Gmin ˚ydow-
skich. Konkordat podpisano w 1993 r. (ratyfiko-
wano go w 1998 r.).

Najwi´ksze KoÊcio∏y w Polsce

Nazwa

Liczba wyznawców

KoÊció∏ katolicki

34 312 707

Polski Autokefaliczny
KoÊció∏ Prawos∏awny

509 700

Zwiàzek Wyznania
Âwiadków Jehowy

124 294

KoÊció∏
greckokatolicki

82 000

KoÊció∏ Ewangelicko-
-Augsburski

79 050

KoÊció∏ Starokatolicki
Mariawitów

24 158

KoÊció∏
polskokatolicki

21 938

KoÊció∏
zielonoÊwiàtkowy

20 376

Relacje paƒstwo – religia w krajach muzu∏maƒskich

W przeciwieƒstwie do cywilizacji europejskiej w Êwie-
cie islamu religia jest ÊciÊle zwiàzana z paƒstwem.
Zgodnie z muzu∏maƒskà tradycjà, zapoczàtkowanà
przez proroka Mahometa, w∏adza Êwiecka jest ÊciÊle
powiàzana z duchowà i pochodzi od samego Boga.
W paƒstwie nie istnieje podzia∏ na funkcje i instytucje
Êwieckie i religijne (np. wojsko jest uwa˝ane za armi´
Allaha), a wszystkie dziedziny ˝ycia spo∏ecznego
i prywatnego reguluje prawo religijne – szariat.
Obecnie zwiàzek islamu z paƒstwem jest ró˝ny
w ró˝nych krajach. Najdalej posuni´ty rozdzia∏ mi´-
dzy paƒstwem a islamem obowiàzuje w Turcji, gdzie
ca∏e prawodawstwo zosta∏o oparte na europejskich
wzorcach Êwieckich, a w konstytucji zagwarantowa-
no ÊwieckoÊç paƒstwa. Na przeciwnym biegunie
znajduje si´ Iran, w którym najwy˝szà w∏adz´ spra-
wujà duchowni. Nie istnieje tam równie˝ Êwieckie
sàdownictwo – wszystkie sprawy rozstrzygajà sàdy
religijne, które wydajà wyroki na podstawie szaria-
tu. W podobny sposób jest zorganizowane sàdow-
nictwo w Arabii Saudyjskiej.
W wi´kszoÊci paƒstw muzu∏maƒskich zwiàzek mi´dzy paƒstwem a religià nie jest tak Êcis∏y jak w Iranie.
W∏adz´ sprawujà Êwieccy (monarchowie, prezydenci), którzy jednak na ogó∏ ∏àczà ze sobà cele religijne
i polityczne. W konstytucjach wielu paƒstw, nawet tych najbardziej liberalnych (np. Maroka), znajdujà si´
zapisy o islamie jako religii paƒstwowej. Mo˝na tak˝e znaleêç zapisy zezwalajàce na piastowanie najwy˝-
szych stanowisk w paƒstwie tylko muzu∏manom czy odwo∏ujàce si´ do szariatu jako podstawy prawa.
Jednak w wi´kszoÊci paƒstw obok sàdów Êwieckich funkcjonujà tak˝e sàdy religijne, które zajmujà si´
sprawami ma∏˝eƒskimi i spadkowymi.

Talibowie palàcy taÊmy filmowe. Jednym z najbardziej zislamizowanych
paƒstw by∏ Afganistan pod rzàdami skrajnego ugrupowania islamskiego – ta-
libów. Na podporzàdkowanym sobie terytorium zaprowadzili oni rzàdy szaria-
tu, który interpretowali w sposób skrajny, zabraniajàc m.in. edukacji kobiet,
s∏uchania muzyki i oglàdania telewizji.

PA¡STWO

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 37

Funkcje paƒstwa w gospodarce rynkowej

P a ƒ s t w o

PA¡STWO

2.5. Paƒstwo a gospodarka

Funkcja
alokacyjna

Polega na gospodarowaniu tymi dobrami i us∏ugami, których rozdzia∏ bez inter-
wencji paƒstwa by∏by niekorzystny dla spo∏eczeƒstwa. Dotyczy to zw∏aszcza dóbr
publicznych, takich jak drogi, policja, Êrodowisko naturalne.

Przeciwdzia∏anie
korupcji

Korupcja to wykorzystywanie stanowisk publicznych dla w∏asnych korzyÊci. Ma ona
negatywny wp∏yw nie tylko na ˝ycie spo∏eczne i polityczne, ale te˝ na gospodar-
k´. Narusza bowiem zasady wolnej konkurencji i zwi´ksza koszty prowadzenia
dzia∏alnoÊci gospodarczej. Rola paƒstwa polega na tworzeniu norm prawnych,
które przeciwdzia∏ajà temu zjawisku.

Funkcja
regulacyjna

Polega na tworzeniu i utrzymywaniu warunków wolnej konkurencji mi´dzy pod-
miotami gospodarczymi. Przejawia si´ m.in. w walce z monopolami, które zagra-
˝ajà wolnej konkurencji.

Funkcja
stabilizacyjna

Polega na walce z inflacjà, bezrobociem i utrzymaniu wzrostu gospodarczego.
Paƒstwo dokonuje tego poprzez podnoszenie wydatków z bud˝etu, rozwój szkol-
nictwa oraz tworzenie dogodnych warunków dla dzia∏alnoÊci gospodarczej.

Funkcja
redystrybucyjna

Polega na regulowaniu dochodów przedmiotów gospodarczych oraz ∏agodzeniu
nierównoÊci spo∏ecznych wyst´pujàcych w ka˝dym spo∏eczeƒstwie. Odbywa si´ to
m.in. przez ustalanie p∏ac minimalnych, polityk´ podatkowà, regulacj´ cen czy
udost´pnianie dóbr bezp∏atnych (np. ochrona zdrowia, szkolnictwo).

Interwencjonizm paƒstwa

w gospodarce

Interwencjonizm zak∏ada aktywny udzia∏ paƒstwa
w ˝yciu gospodarczym. W Polsce organami paƒ-
stwa, które wywierajà wp∏yw na gospodark´, sà:

Sejm i Senat – ustanawiajà podatki, uchwala-
jà bud˝et, stanowià prawo gospodarcze;

Prezydent – podpisuje bud˝et i inne ustawy
gospodarcze;

Rada Ministrów – opracowuje projekt ustawy
bud˝etowej i realizuje bud˝et;

Narodowy Bank Polski – centralny bank paƒ-
stwa, na jego czele stoi prezes powo∏ywany
przez sejm na wniosek prezydenta na 6-letnià
kadencj´;

Rada Polityki Pieni´˝nej – organ Narodowe-
go Banku Polskiego, sk∏ada si´ z przewodniczà-
cego, którym jest prezes NBP, oraz 9 cz∏onków
wybieranych przez sejm, senat i prezydenta spo-
Êród wybitnych specjalistów do spraw finanso-
wych. Rada realizuje polityk´ pieni´˝nà paƒ-
stwa, m.in. ustala stopy procentowe;

Najwy˝sza Izba Kontroli – nadzoruje gospo-
darnoÊç organów administracji paƒstwowej,
samorzàdów i przedsi´biorstw realizujàcych
zadania paƒstwowe (zob. s. 81).

Zadania Narodowego

Banku Polskiego

Do zadaƒ NBP nale˝y:

utrzymywanie stabilne-
go poziomu cen;

wspieranie polityki go-
spodarczej rzàdu;

gospodarowanie rezer-
wami dewizowymi;

regulowanie p∏ynnoÊci
banków oraz ich refi-
nansowanie;

bankowa obs∏uga bu-
d˝etu paƒstwa (prowa-
dzenie rachunków ban-
kowych najwa˝niejszych
organów paƒstwa);

tworzenie warunków do
rozwoju systemu ban-
kowego;

emisja pieniàdza (m.in. wy∏àczne prawo do emi-
sji, okreÊlanie jej wielkoÊci).

Leszek Balcerowicz, prezes NBP
w latach 2000–2007. W stycz-
niu 2007 r. jego nast´pcà zo-
sta∏ S∏awomir Skrzypek.

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 38

P a ƒ s t w o a g o s p o d a r k a

PA¡STWO

Formy interwencjonizmu

1. Inwestycjami paƒstwowymi nazywamy nak∏ady finansowe dokonywane przez paƒstwo. Majà one

pobudziç koniunktur´ i zmniejszyç bezrobocie. Przyk∏adem takiego dzia∏ania mo˝e byç budowa auto-
strad.

2. Dotacje to Êrodki finansowe wyp∏acane przez rzàd firmom i osobom prawnym. Wspó∏czeÊnie najcz´-

Êciej dotuje si´ rolnictwo, eksport oraz przedsi´biorstwa, a czasem nawet ca∏e ga∏´zie przemys∏u o zna-
czeniu strategicznym dla paƒstwa i ca∏ej gospodarki, np. górnictwo, przemys∏ stoczniowy.

3. Regulacja cen – paƒstwo mo˝e regulowaç wysokoÊç cen niektórych towarów poprzez ustalenie:

ceny minimalnej – najni˝szej ceny, po jakiej mo˝na sprzedawaç dany towar (pozwala ustabilizo-
waç dochody producentów);

ceny maksymalnej – najwy˝szej ceny, po jakiej mo˝na sprzedawaç dany produkt (wprowadzana
dla ochrony konsumenta).

4. Protekcjonizm to ochrona rynku krajowego przed konkurencjà z zagranicy poprzez ograniczanie im-

portu i wspieranie eksportu. Ârodkami najcz´Êciej wykorzystywanymi przez paƒstwo sà:

c∏a – op∏aty pobierane przez paƒstwo na granicy przy imporcie towarów; podnoszà one cen´ dóbr
importowanych, co jest korzystne dla producentów krajowych;

kontyngenty – maksymalna iloÊç danego towaru, jakà mo˝na sprowadziç z zagranicy;

embargo – zakaz importu okreÊlonych towarów;

wprowadzanie wysokich norm jakoÊci dla towarów sprowadzanych z zagranicy;

ulgi i zwolnienia podatkowe dla eksporterów;

subsydia – dop∏aty do towarów wysy∏anych na eksport.

5. Polityka fiskalna (bud˝etowa) obejmuje decyzje rzàdu dotyczàce wydatków i wp∏ywów bud˝etowych.

Celem polityki fiskalnej jest przede wszystkim zwi´kszenie zatrudnienia, wzrost gospodarczy i stabiliza-
cja cen. Jednym z najcz´Êciej stosowanych przez
paƒstwo instrumentów polityki fiskalnej jest ob-
ni˝enie podatków, które mo˝e si´ przyczyniç
do zwi´kszenia popytu na towary, wp∏ywów bu-
d˝etowych oraz wzrostu inwestycji.

6. Polityka pieni´˝na polega na regulowaniu

poda˝y pieniàdza na rynku w zale˝noÊci od po-
trzeb gospodarki. IloÊç pieniàdza na rynku jest
regulowana przez bank centralny i Rad´ Polity-
ki Pieni´˝nej. Jednym z najcz´Êciej wykorzysty-
wanych instrumentów polityki pieni´˝nej sà
zmiany wysokoÊci stóp procentowych (oprocen-
towania kredytów). Obni˝anie stóp zwi´ksza
poda˝ pieniàdza na rynku, co powoduje pobu-
dzenie koniunktury (wzrost popytu i produkcji).
Natomiast podwy˝szenie stóp powoduje sch∏a-
dzanie koniunktury.

Zagadnienia polityki bud˝etowej

Bud˝et paƒstwa to szczegó∏owy plan finansowy zawierajàcy zestawienia liczbowe przewidywanych
dochodów i wydatków ustalonych na okreÊlony czas w przysz∏oÊci. Posiada konkretnà form´ prawnà.
Bud˝et mo˝na w skrócie okreÊliç jako plan wydatków oraz sposób ich finansowania. Ró˝nica mi´dzy
dochodami a wydatkami bud˝etu paƒstwa mo˝e mieç postaç:

nadwy˝ki bud˝etowej, gdy wp∏ywy sà wi´ksze
ni˝ wydatki;

deficytu bud˝etowego, gdy wydatki prze-
wy˝szajà wp∏ywy; deficyt jest finansowany
za pomocà tzw. d∏ugu publicznego, czyli zo-
bowiàzaƒ finansowych zaciàgni´tych w ban-
kach, u firm i obywateli, np. w postaci kredy-
tów czy obligacji.

Pozytywne i negatywne skutki

protekcjonizmu

zwi´kszenie zatrudnienia

zwi´kszenie zysków producentów krajowych

poprawa bilansu handlowego

wzrost cen na rynku

ograniczenie dost´pu spo∏eczeƒstwa do wie-
lu produktów

niebezpieczeƒstwo odpowiedzi politykà pro-
tekcjonistycznà przez paƒstwa, wobec któ-
rych jà zastosowano (zniwelowanie ewentu-
alnych korzyÊci)

–

Wspó∏czesne rodzaje bud˝etów

bud˝et ogólny UE;

bud˝et paƒstwa (uchwalany w formie ustawy
bud˝etowej);

bud˝et jednostek samorzàdu terytorialnego
(uchwa∏a jednostki samorzàdu terytorialnego).

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 39

P a ƒ s t w o

PA¡STWO

Funkcje bud˝etu

Zasady bud˝etowe

Do zasad bud˝etowych nale˝à zasady:

uprzednioÊci – bud˝et jest opracowywany oraz uchwalany
przed okresem obowiàzywania;

równowagi bud˝etowej – dochody powinny pokrywaç wydatki
(w praktyce zasada bardzo trudna do zrealizowania);

rocznoÊci – bud˝et obejmuje rok (niekoniecznie kalendarzowy);

zupe∏noÊci – bud˝et dotyczy wszystkich dochodów i wydatków
paƒstwa;

jednoÊci – bud˝et powinien byç uj´ty w jednym zestawieniu (usta-
wa bud˝etowa);

jawnoÊci – bud˝et powinien byç ogólnodost´pny.

èród∏a dochodów polskiego bud˝etu

1. Podatki to publicznoprawne, przymusowe, bezzwrotne pieni´˝ne Êwiadczenia o charakterze ogól-

nym, nak∏adane jednostronnie przez paƒstwo. Uiszczony podatek nie podlega zwrotowi (wyjàtek sta-
nowi podatek nieprawid∏owo obliczony lub na∏o˝ony niezgodnie z obowiàzujàcymi przepisami praw-
nymi).

2. Na dochody jednostek bud˝eto-

wych sk∏adajà si´ dochody w takich
dzia∏ach, jak administracja publicz-
na, wymiar sprawiedliwoÊci, gospo-
darka mieszkaniowa, transport, ∏àcz-
noÊç.

3. C∏a sà formà podatku nak∏adanego

na towary sprowadzane z zagranicy.
W przesz∏oÊci dochody z ce∏ stanowi-
∏y znaczne êród∏o dochodów paƒ-
stwa. Obecnie w zwiàzku z liberali-
zacjà polityki celnej, podpisanymi
umowami mi´dzynarodowymi lub
przystàpieniem do Unii Europejskiej
dochody z ce∏ malejà.

4. Wyp∏aty z zysku NBP pochodzà

z inwestowanych za granicà rezerw
walutowych oraz zmian kursu z∏ote-
go w stosunku do dolara i euro.

Fiskalna

Polega na gromadzeniu
dochodów
bud˝etowych.

Stymulacyjna

Polega na wp∏ywaniu na procesy
gospodarcze poprzez stosowanie
Êrodków bud˝etowych, takich jak
zmiany struktury wydatków,
zmiany wysokoÊci podatków.

Redystrybucyjna

Polega na podziale
dochodu narodowego
mi´dzy obywateli

Funkcje bud˝etu

VAT

42,7%

Akcyza

21,3%

PIT

14,2%

CIT
9,8%

dochody

jednostek

bud˝etowych

5,7%

wyp∏aty

z zysku NBP

0,6%

c∏a

0,7%

wp∏aty z Unii

Europejskiej

1,0%

pozosta∏e

êród∏a

dochodu

4,0%

èród∏a dochodów polskiego bud˝etu w 2006 r.

èród∏o: GUS

Przyk∏adowe cele

polityki bud˝etowej

Do celów polityki bud˝etowej
zalicza si´ m.in.:

ograniczanie lub hamowa-
nie inflacji;

przyspieszanie wzrostu go-
spodarczego;

walka z bezrobociem i ubó-
stwem;

wyrównywanie poziomu ˝y-
cia ludnoÊci;

utrzymywanie równowagi
bilansu p∏atniczego.

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 40

P a ƒ s t w o a g o s p o d a r k a

Podzia∏ podatków

Podzia∏ podatków ze wzgl´du na:

sposób Êwiadczenia
• bezpoÊrednie – Êciàgane bezpoÊrednio z dochodów
lub majàtku p∏atnika
• poÊrednie – p∏acone przez konsumenta przy zakupie towaru

przedmiot opodatkowania
• dochodowe – podstawà podatku jest dochód
• majàtkowe – podstawà podatku jest majàtek lub posiadany kapita∏
• konsumpcyjne – zwiàzane z nabywanymi dobrami

podmiot
• podatki lokalne – pobierane przez w∏adze lokalne
• podatki o zasi´gu krajowym – pobierane przez paƒstwo

sposób naliczania
• progresywne – im wy˝szy dochód, tym wi´ksza stawka podatkowa
• liniowe – stawka podatkowa niezale˝na od dochodu
• dygresywne – im wy˝szy dochód, tym ni˝sza stawka podatkowa
• kwotowe – z góry ustalona kwota niezale˝na od dochodu

Najwa˝niejsze podatki w Polsce

Podatek docho-
dowy od osób
fizycznych (PIT)

• p∏acà go wszystkie osoby, które w danym roku uzyska∏y dochód wy˝szy od su-

my okreÊlonej w ustawie

• nie sà nim ob∏o˝one dochody z dzia∏alnoÊci rolnej (z wyjàtkiem dzia∏ów specjal-

nych produkcji rolnej), leÊnej, darowizny i spadki

• podatek ma charakter progresywny, obecnie obowiàzujà trzy stawki podatko-

we: 19%, 30% i 40%

Podatek docho-
dowy od osób
prawnych (CIT)

• p∏acony przez firmy, które uzyskujà dochód z dzia∏alnoÊci gospodarczej z wyjàt-

kiem dzia∏alnoÊci rolniczej i gospodarki leÊnej

• obecnie stawka podatkowa wynosi 19%

Podatek od
towarów
i us∏ug (VAT)

• podatek poÊredni, który obejmuje sprzeda˝ towarów, odp∏atne Êwiadczenia

us∏ug oraz eksport towarów i us∏ug

• p∏atnikami sà przedsi´biorstwa, jednostki organizacyjne i osoby fizyczne
• podstawowa stawka tego podatku wynosi 22%, jednak na niektóre towary obo-

wiàzujà stawki ni˝sze (7%, 3%, 0%)

Podatek akcyzo-
wy (akcyza)

• podatek nak∏adany na niektóre towary, w Polsce sà nim ob∏o˝one m.in. paliwa,

samochody, alkohol, wyroby tytoniowe, energia elektryczna, sól, perfumy

• stawka akcyzy jest okreÊlana procentowo i waha si´ od 25% do 100%

Podatek
od spadków
i darowizn

• obowiàzuje osoby fizyczne, które naby∏y w∏asnoÊç rzeczy lub praw majàtkowych

tytu∏em spadku, darowizny, zasiedzenia i innych przewidzianych w ustawie tytu∏ów

• wysokoÊç podatku zale˝y od wartoÊci rzeczy i stopnia pokrewieƒstwa mi´dzy

spadkobiercà a spadkodawcà

Podatek rolny

• p∏acony za posiadanie lub u˝ytkowanie wieczyste gruntów rolnych
• wysokoÊç stanowi równowartoÊç 2,5 q ˝yta z 1 ha powierzchni

Podatek leÊny

• p∏acà go w∏aÊciciele lub u˝ytkownicy wieczyÊci gruntów leÊnych
• jego wysokoÊç stanowi równowartoÊç 0,22 m

drewna z 1 ha

Podatek od
czynnoÊci
cywilnoprawnych

• przedmiotem opodatkowania sà czynnoÊci cywilnoprawne (umowy) wymienio-

ne w ustawie, zmiany tych umów i orzeczenia sàdów

• wysokoÊç podatku dla ka˝dej czynnoÊci okreÊla ustawa

VAT
18%

Akcyza

33%

koszt zakupu

paliwa

w hurtowni

34%

mar˝a

stacji paliw

13%

op∏ata

paliwowa

PA¡STWO

Co wchodzi

w sk∏ad ceny

paliwa?

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 41

P a ƒ s t w o

PA¡STWO

Wydatki bud˝etowe

Wydatki bud˝etowe mo˝na podzieliç na:

obligatoryjne (zdeterminowane) – na ich pokrycie musi byç przeznaczona w bud˝ecie okreÊlona kwo-
ta, przyk∏adem takich wydatków sà subwencje dla samorzàdów i dotacje na ubezpieczenia spo∏eczne
(obecnie stanowià oko∏o 2/3 wydatków);

nieobligatoryjne (elastyczne) – zalicza si´ do nich mi´dzy innymi wynagrodzenia pracownicze i wy-
datki bie˝àce jednostek bud˝etowych (stanowià oko∏o 1/3 wydatków).

obowiàzkowe

ubezpieczenia

spo∏eczne

22,6%

rozliczenia

(dotacje i subwencje

dla samorzàdów)

22,8%

obs∏uga

d∏ugu

publicznego

12,5%

pomoc

spo∏eczna

8,9%

obrona

narodowa

5,9%

pozosta∏e

wydatki

7,3%

bezpieczeƒstwo publiczne

i ochrona przeciwpo˝arowa

4,4%

szkolnictwo wy˝sze

4,5%

administracja publiczna

3,9%

wymiar sprawiedliwoÊci

3,4%

ochrona zdrowia

1,7%

gospodarka mieszkaniowa

0,6%

oÊwiata

i wychowanie

1,0%

kultura i ochrona

dziedzictwa narodowego

0,5%

Zad∏u˝enie paƒstwa

Zad∏u˝enie zagraniczne Polski jest jednym z najwi´kszych problemów gospodarczych. KoniecznoÊç
sp∏aty zaciàgni´tych wczeÊniej kredytów stanowi powa˝nà barier´ w rozwoju gospodarki.

Zad∏u˝enie paƒstwa jest spuÊciznà po PRL-u. W latach 70. XX w. w∏adze z Edwardem Gierkiem
na czele przystàpi∏y do programu modernizacji kraju dzi´ki Êrodkom uzyskanym z kredytów zacià-
gni´tych g∏ównie w krajach kapitalistycznych. Plan zak∏ada∏ sp∏at´ kredytów towarami wyprodukowa-

nymi w Polsce. Jednak zakoƒczy∏ si´ fiaskiem. Na inwestycje prze-
znaczono zaledwie 20% Êrodków, przy czym cz´Êç inwestycji
okaza∏a si´ zupe∏nie nietrafiona. Wobec braku popytu na polskie
produkty jedynym sposobem na sp∏at´ kredytów by∏o zaciàgni´cie
nowych. Pog∏´bia∏o to zad∏u˝enie paƒstwa.

Po 1989 r. nowe w∏adze rozpocz´∏y negocjacje z wierzycielami.
W 1991 r. podpisano umow´ z Klubem Paryskim skupiajàcym
przedstawicieli najbogatszych paƒstw Êwiata, na jej mocy zreduko-
wano d∏ug o 50% (g∏ównie o odsetki). Natomiast w 1994 r. podpi-
sano umow´ z Klubem Londyƒskim, skupiajàcym wierzycieli pry-
watnych. W myÊl tej umowy zredukowano zad∏u˝enie wobec nich
o 45%. Podpisane umowy zak∏adajà ca∏kowità sp∏at´ zad∏u˝enia
wobec obu klubów do 2014 r.

Mimo redukcji od 1995 r. zad∏u˝enie zagraniczne Polski znów za-
cz´∏o rosnàç. Ponad po∏ow´ tego zad∏u˝enia stanowià kredyty za-
ciàgni´te przez podmioty prywatne. Jednak pozosta∏a cz´Êç przy-
pada na paƒstwo, które finansuje dzi´ki nim transformacj´
ustrojowà i deficyt bud˝etowy.

Struktura wydatków bud˝etowych w Polsce w 2006 r.

èród∏o: GUS

Edward Gierek (1913–2001)

LWV-02 (029-085) 7/29/08 1:14 PM Page 42