plik

Międzynarodowa  Akademia  Edukacji  (IAE)  jest  organizacją
non-profit  o  charakterze  naukowym,  propagującą  badania
w  dziedzinie  edukacji,  jej  rozpowszechniania  i  oddziaływa-
nia.  Założona  w  1986  roku  Akademia  zajmuje  się  zwięk-
szaniem  swojego  wkładu  w  badania  naukowe,  rozwią-
zywaniem  szczególnie  trudnych  problemów  edukacyjnych
na  całym  świecie  oraz  wpływem  na  lepszą  komunikację
pomiędzy  autorami  projektów  i  programów  edukacyjnych,
badaczami i praktykami.
Siedzibą Akademii jest Królewska Akademia Nauk, Literatury
i Sztuki w Brukseli, a jej centrum koordynacyjne znajduje się
przy Uniwersytecie Technologii Curtin w Perth, w Australii.

Ogólnym celem IAE jest pielęgnowanie doskonałości we

wszystkich  dziedzinach  edukacji.  Akademia  zajmuje  się
bieżącą syntezą świadectw opartych na badaniach o między-
narodowym  znaczeniu.  Udostępnia  ocenę  badań,  ich  pod-
stawę  dowodową,  jak  również  ich  zastosowanie  w  realizacji
polityki edukacyjnej.

Aktualny skład członków Zarządu Akademii:

Erik De Corte, Universytet Leuven, Belgia (Prezes)
Herbert Walberg, Uniwersytet stanu Illinois w Chicago,
USA (Wiceprezes)
Barry Fraser, Universytet Technologii Curtin, Australia
(Dyrektor Wykonawczy)
Jacques Hallak, Paryż, Francja
Michael Kirst, Uniwersytet Stanford, USA
Ulirich Teichler, Uniwersytet Kassel, Niemcy
Margaret Wang, Uniwersytet Temple, USA

httttp

p::////w

w..c

urrttiin

n..e

u..a

u//c

urrttiin

n//d

ptt//ssm

c//iia

Międzynarodowa Akademia

Edukacji / International

Academy of Education

Niniejsze opracowanie jest logiczną kontynuacją poprzedniej
pracy  zatytułowanej  „Zapobieganie  problemom  behawioral-
nym:  sprawdzone  metody“,  omawiającej  zasady  zapobiega-
nia  różnorodnym  problemom,  z  jakimi  ma  do  czynienia
młodzież, poczynając od braku uprzejmości aż do zachowań
zagrażających życiu takich jak palenie, nadużywanie alkoholu
czy  przemoc.  Z  pewnością  jednak  żadne  z  nich  nie  budzi
takiego  niepokoju  i  nie  stanowi  takiego  zagrożenia  dla
młodych jak choroby, które mogą być przenoszone zarówno
wśród  dzieci,  młodzieży,  jak  i  dorosłych.  Najgroźniejsze
spośród  tych  niebezpieczeństw  to  zakażenie  HIV  i  AIDS,
które  w  niektórych  częściach  świata  osiągnęły  już  poziom
epidemii. Do czasu odkrycia skutecznego i zaradczego środ-
ka,  najlepszą  metodą  walki  z  ich  dalszym  rozprzestrzenia-
niem wydaje się być zapobieganie. Zadaniem niniejszej pracy
jest  pomoc  edukatorom  poprzez  omówienie  najbardziej
skutecznych metod zapobiegania HIV/AIDS.

Jako redaktor Serii Praktyk Edukacyjnych jestem bardzo

zadowolony  z  wkładu  autorów  w  niniejsze  opracowanie.
Dr  Inon  Schenker  jest  Starszym  Specjalistą  w  Zakresie
Zapobiegania  HIV/AIDS  oraz  naukowcem  zajmującym  się
promocją  zdrowia,  posiadającym  szerokie  doświadczenie
w zapobieganiu HIV/AIDS w aspekcie ponadkulturowym, jak
i na poziome edukacji szkolnej. Dr Schenker pracuje od pięt -
nastu  lat  dla  agend  ONZ,  narodowych  programów  AIDS,
a  także  organizacji  zajmujących  się  problemem  AIDS  w    tak
zróżnicowanych  społecznościach  jak  Izrael,  Niemcy,  USA;
w krajach rozwiniętych takich jak Brazylia, Tajlandia, Filipiny,
Nepal,  Argentyna,  Peru;  również  w  krajach  Europy
Wschodniej,  Ameryki  Środkowej  i  rozwijających  się  państ  -
wach  Środkowego  Wschodu.  Jenny  Meya  Nyirenda  urodziła
się  w  wiosce  Gomeka  w  Okręgu  Chama  we  Wschodniej
Prowincji Zambii. Posiada szerokie, praktyczne doświadcze -
nie. Jest dyplomowaną pielęgniarką oraz magistrem zdrowia
publicznego.  Obecnie  pracuje  jako  Specjalistka  w  Zakresie
Pediatrii w Narodowej Komisji Zdrowia Zambii.

Niniejsza broszura jest kolejną częścią publikacji Serii

Praktyk  Edukacyjnych  opracowanych  przez  Międzyna  -
rodową  Akademię  Edukacji,  rozpowszechnianą  przez
Międzynarodowe  Biuro  Edukacji  oraz  Akademię.  Misją
Akademii  jest  m.in.  bieżąca  synteza  badań  edukacyjnych
o międzynarodowym znaczeniu.  Niniejsze opracowanie jest

Wstęp

dziewiątą pozycją w serii praktyk edukacyjnych, mających na
celu doskonalenie nauczania, szczególnie nauczanie zasad
zapobiegania HIV/AIDS i ochrony zdrowia.

Pracownicy Międzynarodowej Akademii Edukacji są

świadomi, że niniejsza broszura oparta jest głównie na bada-
niach  przeprowadzonych  w  państwach  zaawansowanych
ekonomicznie.  Niemniej  jednak,  to  opracowanie  skupia  się
na takich aspektach nauczania i zachowań, które są reprezen-
tatywne dla większości kultur. Dlatego omawiane tu praktyki
prezentowane  są  na  poziomie  bardziej  uniwersalnym,
a zatem nadają się do zastosowania na całym świecie. Mamy
więc  nadzieję,  że  okażą  się  użyteczne.  Jako  takie  powinny
okazać się łatwymi do przełożenia na warunki lokalne i moż-
liwymi  do  zaadaptowania  zgodnie  z  zamieszczonymi  tu
wskazówkami. W jakimkolwiek kontekście edukacyjnym czy
kulturowym,  sugestie  co  do  działań  praktycznych  wymagają
rozsądnych  i  świadomych  zastosowań  i  bezustannej  ewalu-
acji.

prrz

niie

e tty

yttu

ułły

y p

blliik

cjjii „„S

erriiii P

Prra

ktty

k E

yjjn

h““

Teaching Jere Brophy, 36 str.

Parents and learning Sam Redding, 36 str.

Effective educational practices Herbert J. Wallberg i Susan

J. Paik, 24 str.

Improving student achivement in mathematics Douglas

A. Grouws i Kristin J. Cebulla, 48 str.

Tutoring Keith Topping, 36 str.

Teaching additional languages Elliot L. Judd, Libua Tan

i Herbert J. Walberg, 28 str.

How children learn Stella Vosniadou, 32 str.

Preventing behaviour problems: what works Sharon

L. Foster, Patricia Brennan, Anthony Biglan, Linna Wang
i Suad al-Ghaith, 30 str.

HERBERT J. WALBERG

Redaktor Publikacji Serii Praktyk Edukacyjnych
Międzynarodowej Akademii Edukacji
Uniwersytet stanu Illinois, Chicago

Niniejsze pozycje można znaleźć na stronach internetowych
Międzynarodowej Akademii Edukacji

(http://www.curtin.edu.au/curtin/dept/smec/iae)

lub

(http://www.ibe.unesco.org/publications)

lub zamówić kopię:

IBE, Publications Unit, P.O. Box 199, 1211 Geneva 20,
Szwajcaria. Nakład pozycji nr 2 i 4 został wyczerpany i są one
dostępne jedynie w internecie.

Wprowadzenie,

strona 6

1. Profesjonalnie wyszkoleni i zaangażowani wychowawcy,

strona 8

2. Praca zespołowa,

strona 10

3. Wykorzystanie niekonwencjonalnych metod nauczania,

strona 12

4. Otwarta i szczera rozmowa,

strona 14

5. Nowatorskie lekcje,

strona 16

6. Tematyka HIV/AIDS a płeć,

strona 18

7. Podejście do wrażliwych kulturowo treści,

strona 20

8. Wartość wsparcia ze strony rówieśników,

strona 22

9. Edukacja oparta na umiejętności,

strona 24

10. Monitorowanie i ocena,

strona 26

Wnioski,

strona 28

Materiały źródłowe nt. AIDS w Internecie,

strona 29

Bibliografia,

strona 30

Spis treści

Niniejsza  publikacja  została  opracowana  w  2002  roku  przez
International Academy of Education/Międzynarodową Akademię
Edukacji  (IAE),  Palais  des  Academies,  1,  rue  Ducale,  1000  Brussels,
Belgia  oraz  International  Bureau  of  Education/Międzynarodowe
Biuro Edukacji (IBE), P.O. Box 199, 1211 Geneva 20, Szwajcaria.
Jest  ona  dostępna  bezpłatnie  i  może  być  publikowana  oraz
tłumaczona  bez  ograniczeń.  Prosimy  o  przesłanie  egzemplarza
tłumaczenia  lub  reprodukcji  części  lub  całości  tej  publikacji  do
Międzynarodowej Akademii Edukacji i Międzynarodowego Biura
Edukacji.  Niniejsza  publikacja  jest  także  dostępna  w  Internecie.
Patrz dział 'Publications', 'Educational Practices Series' strona:

http://www.ibe.unesco.org

Autorzy  ponoszą  odpowiedzialność  za  wybór  i  prezentację  fak-
tów  zawartych  w  publikacji  oraz  za  wyrażone  opinie,  które  nie
muszą  być  koniecznie  opiniami  UNESCO/IBE  oraz  nie  są
zobowiązujące dla tych organizacji. Użyte określenia oraz mate-
riał  zaprezentowany  w  publikacji  w  żaden  sposób  nie  wyrażają
opinii  UNESCO/IBE  na  temat  statusu  prawnego  jakiegokolwiek
państwa,  terytorium,  miasta  lub  obszaru,  bądź  jego  władz,  lub
ograniczenia jego zasięgu czy też granic.

Wirus ludzkiego niedoboru odporności / human immunode-
ficiency  virus  (HIV)  powodujący  nabyty  zespół  obniżonej
odporności /aquired immuner deficiency syndrome (AIDS),
odpowiedzialny  jest  za  pandemię  rozprzestrzeniającą  się  na
całym  świecie,  zakażając  ponad  14.000  osób  dziennie  (dane
z czerwca 2002 roku).

Szkoły są „kluczowym“ miejscem dla prowadzania

edukacji dzieci w zakresie HIV/AIDS, a co za tym idzie mogą
doprowadzić do powstrzymania dalszego rozprzestrzeniania
się  zakażeń  wirusem  HIV.  Sukces  uzależniony  jest  od
możliwości  szybkiego  dotarcia  do  dzieci  i  młodzieży,
utrwalenia  w  nich  pozytywnych  zachowań  zdrowotnych,  a
także  zmiany  zachowań  narażających  ich  na  jakiekolwiek
ryzyko. Szkoły opiekują się dziećmi i młodzieżą pomiędzy 5 a
18  rokiem  życia  posiadając  doskonałe  źródła  skutecznej
edukacji:  wykwalifikowanych  nauczycieli;  interaktywny  pro-
ces  edukacji;  różnorodne  możliwości  nauczania,  materiały
i metody; możliwość włączania rodziców w proces nauki ich dzieci.

W zwalczaniu zakażeń wirusem HIV najistotniejszym

zadaniem  szkół  jest  nauczyć  młodych  ludzi,  w  jaki  sposób
mogą uniknąć zakażenia bądź jego przeniesienia na innych,
jak  również  odegranie  roli  „katalizatora“  w  kształtowaniu
opartej o aktualną wiedzę polityki w zakresie HIV. Czyniąc to
szkoły  mają  szansę  na  dokonanie  istotnych  udoskonaleń
jakości  edukacji  zdrowotnej,  którą  przecież  przekazują
młodym ludziom na całym świecie, robiąc tym samym krok w
stronę globalnej poprawy stanu zdrowia.

Nowo powstała inicjatywa: Skupianie Środków na

Efektach  Zdrowia  w  Szkołach/Focusing  Resources  on
Effective  School  Health  (FRESH)  zainaugurowana  podczas
Światowego Forum Edukacji w Dakarze w Senegalu (w kwiet -
niu  2000),  sponsorowana  przez  agendy  UNESCO,  UNICEF,
Światową Organizację Zdrowia i Bank Światowy, sygnalizuje
chęć zaangażowania się tych organizacji w skuteczne wspar-
cie  rządów  różnych  państw  przy  realizacji  szkolnych  pro-
gramów zdrowia. Program FRESH oparty jest na porozumie-
niu zawartym pomiędzy czterema współpracującymi ze sobą
agendami.  Wychodzą  one  z  przekonania,  że  istnieją  pewne

Wprowadzenie

skuteczne  ekonomicznie  działania,  które  -  gdy  są  reali-
zowane  wspólnie  -  mogą  spowodować,  że  szkoły  staną  się
zdrowsze  dla  dzieci,  dzieci  będą  mogły  lepiej  się  uczyć,
a  „Edukacja  dla  Wszystkich“  stanie  się  bardziej  realna.
Edukacja  dla  Wszystkich  jest  inicjatywą  zainaugurowaną
w Jomiten w Tajlandii w marcu 1990 roku.
Ze  względu  na  wzrost  epidemii  HIV/AIDS  cztery  filary  pro-
gramu FRESH to:

• Przejrzysta polityka zdrowotna szkół w walce z dyskrymi-

nacją z powodu HIV/AIDS;

• Zdrowe środowisko;
• Edukacja dotycząca zapobiegania HIV/AIDS;
• Poradnictwo szkolne i kluby uczniowskie, których celem

jest zapobieganie HIV/AIDS.

Zadaniem  niniejszej  broszury  jest  wskazanie  nauczycielom
oraz innym edukatorom HIV/AIDS, w jaki sposób należałoby
opracowywać  i  realizować  w  szkole  skuteczne  programy
edukacyjne  w  zakresie  HIV/AIDS.  Pokazuje  ona  zróżnico-
wane metody nauczania o HIV/AIDS.

Zdobyte w ciągu ostatnich piętnastu lat na całym świecie

doświadczenia,  związane  z  przygotowaniem  i  nauczaniem
zróżnicowanych  programów  edukacji  młodzieży  szkolnej
w  zakresie  zapobiegania  HIV/AIDS,  stanowią  szkielet  i  pod-
stawową koncepcję niniejszej pracy.

Realizacja skutecznej edukacji w zakresie HIV/AIDS może

także zasadniczo wpłynąć na zmniejszenie występowania
chorób przenoszonych drogą płciową.

Określenie „edukator AIDS”, którym się posługujemy, nie

odnosi się jedynie do nauczycieli szkolnych. Wręcz przeciw-
nie  -  jesteśmy  głęboko  przekonani,  że  edukacja  uczniów
w zakresie HIV/AIDS może być skutecznie realizowana przez
profesjonalistów  z  różnych  sektorów  (np.  nauczycieli,  pra-
cowników  socjalnych,  pielęgniarki,  terapeutów,  studentów
medycyny  itp.).  Najważniejsze  jest  jednak  to,  aby  byli  oni
dobrze  przygotowani,  zaangażowani  w  swoją  pracę,  a  także
posiadali  dobre  umiejętności  komunikacyjne.  Nie  mniej
ważne  powinny  być  ich  dążenia,  aby  edukacja  w  zakresie
HIV/AIDS stała się podstawowym celem.

Lista aktualnych lektur, które mogą pomóc nauczycielom

w opracowywaniu własnych programów, została zamie-
szczona na końcu opracowania.

gii tte

orre

etty

e ii p

prra

ktty

Skuteczne  metody  nauczania  w  zakresie  zapobiegania
HIV/AIDS różnią się od stosowanych w bardziej tradycyjnych
obszarach  przedmiotowych.  Wychowawcy  muszą  zdobyć
dodatkowe kwalifikacje, poznać metody i modele nauczania,
a  także  zmienić  niektóre  nawyki  pedagogiczne  po  to,  by
skutecznie przekazywać w szkołach wiedzę o AIDS.

Realizacja programów w zakresie HIV/AIDS nie różni się

od wprowadzania innych zmian w szkole. Nauczyciele mogą
czuć  się  zagrożeni,  poddani  próbom,  zaniepokojeni  i  nie-
pewni  w  nowej  roli.  Oprócz  opanowania  nowych  technik
nauczania,  muszą  poradzić  sobie  z  poczuciem  społecznego
dyskomfortu,  przezwyciężyć  własną  niechęć  i  uprzedzenia.
Aby  kompetentnie  prowadzić  zajęcia  dla  dzieci  i  młodzieży
na  temat  seksualności  człowieka  i  zapobiegania  HIV/AIDS,
muszą  być  dobrze  wyszkoleni.  Inaczej  nie  będą  w  stanie
odpowiednio  reagować  pracując  w  społecznościach
zagrożonych zakażeniem HIV.

Zapobieganie HIV i tolerancja to kwestie niezwykle

złożone.  Wymagają  doświadczonych  edukatorów,  którzy
potrafią  zmienić  się  w  skutecznych  „agentów“  zmian
zachowania  w  szkołach.  Badania  często  ogólnikowo  zaj-
mowały  się  kwestią  skutecznej  edukacji  w  zakresie  AIDS.
Okazało  się  jednak,  że  nauczyciele,  którzy  początkowo  byli
niechętni  nauczaniu  o  zapobieganiu  HIV/AIDS  i  angażowa-
niu  uczniów  w  uczestnictwo  w  nim,  w  trakcie  sesji  szkole-
niowych  pokonywali  tę  barierę.  Aby  lepiej  zilustrować
konieczność  szkolenia  i  elastyczności  oraz  podać  pewne
wytyczne  przytoczymy  cechy,  jakimi  według  poddanych
ankiecie  uczniów  powinni  charakteryzować  się  skuteczni

Profesjonalnie wyszkoleni

i zaangażowani

wychowawcy

Chciałbyś zostać skutecznym „edukatorem
AIDS“? Nabądź odpowiednie kwalifikacje i zapoz-
naj się z odpowiednimi metodami nauczania.

nauczyciele w zakresie HIV/AIDS. Oto one:
• dobry kontakt i porozumienie z uczniami;
• umiejętność prowadzenia otwartych, szczerych dyskusji;
• umiejętność identyfikowania się z uczniami i okazywanie

wrażliwości;

• szanowanie uczniów i ufanie im;
• świadomość własnej i cudzej seksualności;
• bogata wiedza na temat HIV/AIDS;
• otwartość;
• szczerość;
• poczucie humoru.
Szkolenie wychowawców w zakresie AIDS można rozpocząć
w  placówkach  kształcenia  nauczycieli,  a  następnie  konty-
nuować  je  już  w  trakcie  pracy,  koncentrując  się  na
poszczególnych specjalnościach resortu edukacji (dotyczy to
np.  osób  odpowiedzialnych  za  opracowywanie  programów
nauczania  i  kształtowanie  polityki,  czy  kuratorów  oświaty).
Nauczyciele  mogą  również  sami  podnosić  poziom  swojego
przygotowania i skuteczności jako wychowawców w zakresie
zapobiegania HIV.

W ssz

olle

• Zdobądź najbardziej aktualne, odpowiednie informacje na

temat HIV/AIDS, sposobów przenoszenia i ochrony przed
zakażeniem oraz społecznych konsekwencji tej choroby.

• Przestudiuj prawa człowieka w kontekście HIV/AIDS,

a szczególnie zwróć uwagę na:
- dyskryminację osób zakażonych lub chorych;
- wsparcie dla dotkniętych tym problemem członków

kadry nauczycielskiej i uczniów oraz kształtowanie w nich

poczucia, że należą do społeczności;

- prawo osób zakażonych do życia, pracy i nauki.

• Przećwicz z wybraną grupą uczniów „metody aktywizujące

uczniów“, zanim zastosujesz je wobec całej klasy.

• Zrozum własne postawy, wartości i zachowania wobec

HIV/AIDS oraz wypracuj zaufanie w komunikatach, jakie
masz zamiar przekazać swoim uczniom.

• Pracuj nad tymi problemami z jednym lub kilkoma kolega-

mi ze szkoły; zawsze lepiej pracuje się w zespole niż w poje-

dynkę.

alle

e lle

kttu

urry

y::

Basch, 1989; Gingiss & Basen-Enquist, 1994;

Kirby, 1995; Schenker & Greenblatt, 1993.

gii tte

orre

etty

e ii p

prra

ktty

Ważne  jest,  by  edukację  na  temat  AIDS  włączyć  w  komple-
ksowy  program  edukacji  zdrowotnej.  Skuteczna  realizacja
programów  szkolnych  w  zakresie  HIV/AIDS  jest  możliwa,
o ile są one wyczerpujące i zintegrowane z innymi tematami
związanymi  ze  zmniejszaniem  zagrożenia,  np.  narkomania
i alkoholizm, seksualność i tolerancja. W szkołach, w których
nie  wypracowano  wyraźnej  polityki  edukacyjnej  w  zakresie
zapobiegania  HIV/AIDS,  prowadzenie  wykładów  na  ten
temat będzie nastręczać trudności nawet tym nauczycielom,
którzy

mają

wysoką

motywację

takiej

pracy.

Nawiązywanie  współpracy  z  innymi  osobami  ze  środowiska
szkolnego (np. innymi nauczycielami, higienistkami, osobami
zajmującymi  się  poradnictwem)  oraz  tworzenie  zespołów
„edukatorów  AIDS“  umożliwi  upowszechnienie  nowator-
skich lekcji i zapewni ich kontynuowanie.

Zespół osób współpracujących ze sobą w sposób skoor-

dynowany  jest  w  stanie  opracować  i  monitorować  politykę
i  działania  związane  z  edukacją  w  zakresie  HIV/AIDS,  tym
samym  wzmacniając  i  udzielając  wsparcia  osobom
prowadzącym  zajęcia  z  zakresu  zapobiegania  HIV/AIDS.
Zespół taki może składać się z przedstawicieli różnych grup
społecznych,  takich  jak  nauczyciele,  przedstawiciele  służby
zdrowia,  pracownicy  socjalni  i  osoby  zajmujące  się  porad-
nictwem.  Zespół  taki  powinien  być  zaangażowany  i  odpo-
wiednio  przeszkolony  w  zakresie  zapobiegania  HIV/AIDS
w szkołach.

Edukacja szkolna w zakresie HIV/AIDS powinna w każdej

szkole koncentrować się na konkretnej grupie uczniów, przy
utrzymywaniu ścisłych kontaktów z ich rodzicami i całą

Praca zespołowa

Nawiąż współpracę z innymi osobami
w szkole i poza nią.

gii tte

orre

etty

e ii p

prra

ktty

Aby  wykształcić  w  uczniach  odpowiednie  postawy  i  umo-
żliwić im zdobycie niezbędnych umiejętności pozwalających
na uniknięcie zakażenia, należy dostarczyć im informacje na
temat  HIV/AIDS.  Zaś  by  edukacja  w  zakresie  HIV  spełniła
swoje  zadanie,  metody  nauczania  muszą  ewoluować  -  z  cza-
sem  nie  wystarczy  wygłoszenie  wykładu;  uczniowie  muszą
odegrać czynną rolę w procesie nauczania.

Edukacja w zakresie zapobiegania HIV/AIDS nie jest

skuteczna, kiedy wokół choroby wytwarza się atmosfera stra-
chu  i  niepewności.  Takie  obawy,  postawy,  odczucia  i  nie-
pokoje mogą stanowić dla uczniów przeszkodę w przyswaja-
niu wiedzy. Aby przezwyciężyć ten problem i zaktywizować
słuchaczy  można  wykorzystać  strategie  interaktywne.
Dowiodły  one,  że  są  skuteczne  -  ułatwiają  uczenie  się  we
wszystkich  dziedzinach  oraz  doprowadzają  do  zmian
zachowań  z  negatywnych  na  pożądane.  Pomagają  również
uczniom  w  analizowaniu  własnych  odczuć  i  penetrowaniu
własnych  postaw,  wartości  i  sposobów  postrzegania.
Tradycyjne  techniki  prowadzenia  zajęć  w  klasie,  takie  jak
wykłady,  uczenie  się  na  pamięć  czy  czytanie  podręczników,
należy stosować bardziej oszczędnie - mają one bowiem ten-
dencję do ograniczania aktywności uczniów.

Uczniowie muszą mieć świadomość i w pełni rozumieć

fakt, że lekcje o zapobieganiu HIV/AIDS różnią się od pozos-
tałych

zajęć

objętych

programem

szkolnym.

Aby

spowodować  zmiany  w  zachowaniach  i  ukształtować
odpowiednie  postawy,  edukacja  w  zakresie  zapobiegania
HIV/AIDS  musi  stanowić  w  programie  szkolnym  odrębny
przedmiot.  Jednocześnie  może  ona  stać  się  katalizatorem

Wykorzystanie

niekonwencjonalnych

metod nauczania

Stosuj „metody aktywizujące“, bo sprzyjają
uczeniu się.

szerszych zmian w sposobie nauczania.

Wdrożenie uczestniczących, interaktywnych metod

nauczania  i  uczenia  się  jest  niezwykle  istotne  dla  zamiany
programów edukacyjnych opartych na przekazywaniu infor-
macji oraz na kształtowaniu umiejętności. Te ostatnie okazały
się  skuteczniejsze,  bo  pomagały  uczniom  wypraco-wać
umiejętność  przystosowania  się  i  okazywania  pozytywnych
zachowań.  Te  zaś  umożliwiały  skuteczną  konfrontację  z
wymogami  i  wyzwaniami  w  zakresie  zapobiegania
HIV/AIDS. Metody uczestniczące polegają na pracy w małych
grupach,  dyskusjach,  odgrywaniu  ról,  debatach,  zajęciach
plastycznych i technicznych itp.

W ssz

olle

• Zdobądź wiedzę i doświadczenie w stosowaniu metod

aktywizujących. Do zapoznania się z nauczaniem i ucze-
niem się poprzez metody interaktywne można
wykorzystać różne podręczniki i inne źródła (np. Internet).

• Unikaj wygłaszania wykładów, raczej zachęcaj uczniów do

odgrywania aktywnych ról w czasie lekcji. Pomóż swoje-
mu uczniowi stać się twoim partnerem przy szukaniu
informacji, analizowaniu i dyskutowaniu problemu
epidemii i sposobów zapobiegania zakażeniu.

• Zachęcaj do zadawania pytań, uczestnictwa w dyskusji

oraz przedstawiania nowych pomysłów.

alle

e lle

kttu

urry

y::

Education International/World Health

Organization, 2001; World Health Organization, 1999.

gii tte

orre

etty

e ii p

prra

ktty

Nauczanie  na  temat  zapobiegania  HIV  i  tolerancji  stawia
przed  nauczycielami  szereg  wyzwań.  Jedno  z  najważniej-
szych  to  umiejętność  otwartego  omawiania  z  uczniami  kon-
trowersyjnych tematów. Nauczyciele akceptujący swoją seksu-
alność,  odwołujący  się  do  wartości  związanych  z  prawami
człowieka oraz darzący swoich uczniów szacunkiem odnoszą
większe sukcesy w dyskutowaniu ważnych, kontrowersyjnych
kwestii  związanych  z  HIV/AIDS,  jak  np.  zażywanie  narko-
tyków,  seks  przedmałżeński,  ujawnienie  swojego  statusu
serologicznego i orientacji seksualnej.

Wstyd, milczenie i napiętnowanie są podstawowymi

czynnikami utrzymujących się obaw związanych z HIV/AIDS,
co  prowadzi  do  negacji,  obwiniania  i  dyskryminacji,  opóź-
niając  tym  samym  pozytywne  działania.  Nauczyciele  muszą
zwracać  uwagę  na  występowanie  tych  czynników  w  swoim
otoczeniu, aby poruszać ten temat w czasie lekcji. Stworzenie
atmosfery otwartości i szczerości oraz relacji wzajemnej tros-
ki  pomiędzy  nauczycielem  i  uczniem  stanowi  podstawowy
element edukacji w zakresie HIV/AIDS.

Jednakże otwarta dyskusja na temat seksu, zażywania

narkotyków  oraz  HIV/AIDS  na  lekcji  nie  oznacza  wulgarno-
ści  czy  lekceważenia  wyznawanych  przekonań  i  wartości.
Umiejętność  komunikowania  się  umożliwia  „edukatorom
AIDS“  przeanalizowanie  różnych  opcji  zachowań  oraz
poważne i szczere ich przedyskutowanie.

Wyniki najnowszych badań pokazują, że edukacja seksu-

alna  nie  prowadzi  do  wcześniejszej  czy  zwiększonej  akty-
wności  seksualnej  wśród  młodzieży.  Przeciwnie,  przekazy-
wane  w  szkole  informacje  stanowią  skuteczny  sposób

Otwarta i szczera

rozmowa

Zachęcaj do dyskusji na kontrowersyjne
tematy.

zmniejszenia poziomu ryzykownych zachowań, powodują-
cych zakażenia HIV i chorobami przenoszonymi drogą
płciową wśród dzieci i młodzieży.

Otwartość w mówieniu o HIV/AIDS w klasie to również

uświadomienie dzieciom i młodzieży, że nie są same i przeko-
nanie ich, że nie zostaną poza grupą opierając się presji
rówieśników czy nie podejmując ryzykownych zachowań,
nawet jeżeli bliscy koledzy tak robią.

W ssz

olle

• Przygotuj się do otwartej dyskusji w klasie na temat siedmiu

do dziesięciu kwestii, które uznasz za najbardziej „drażliwe“.

Należy je zdefiniować i wyjaśnić, przeanalizować wszystkie

za i przeciw, jak również omówić je z kolegami.

• Omawiając seksualność i zapobieganie zakażeniu HIV

możesz wziąć pod uwagę szereg opcji:

- powstrzymanie się od współżycia;
- inicjacja seksualna tak późno, jak to możliwe;
- monogamiczny związek z niezakażonym partnerem;
- praktyki seksualne bez penetracji;
- stosowanie prezerwatyw.

• Omawiając zażywanie narkotyków i zapobieganie

zakażeniu HIV możesz wziąć pod uwagę następujące
opcje:

- powstrzymanie się od zażywania narkotyków;
- nieużywanie wspólnych igieł do iniekcji dożylnych;
- dokładna sterylizacja i stosowanie igieł jednorazowych.

alle

e lle

kttu

urry

y::

Crosby, 1996; UNAIDS, 1997.

gii tte

orre

etty

e ii p

prra

ktty

Aby  edukacja  szkolna  w  zakresie  HIV/AIDS  była  skuteczna,
nie  można  ograniczać  się  do  jednorazowego  wysiłku,  który
ma  załatwić  wszystko.  Rezultaty  skutecznych  programów
pokazują,  że  poświęcenie  co  najmniej  czterech  godzin  lek-
cyjnych rozłożonych w czasie pomaga wpłynąć chociażby w
minimalnym  stopniu  na  wiedzę,  postawy  i  chęć  zmiany
zachowań uczniów. Przeznaczenie na tę tematykę dziesięciu -
czternastu lekcji przyniesie jeszcze lepsze efekty.

Lekcje na temat HIV/AIDS będą inne od pozostałych!

Stosowanie wielu różnych środków przekazu (np. opowiada-
nia, odgrywanie ról, wykłady, autoanaliza) stwarza możliwość
aktywnego  włączania  uczniów  w  proces  uczenia  się.  Inne
użyteczne  narzędzia  i  czynności,  które  mogą  być  pomocne
w  innowacyjnym  nauczaniu  tego  tematu,  to  prezentacje
wideo,  Internet,  wycieczki  do  szpitali  i  placówek  opieki
zdrowotnej, jak również dyskusje i debaty w klasie.

Skuteczne powtarzanie podstawowych komunikatów

związanych z wiedzą na temat AIDS wymaga jasności i rzetel-
ności

wypowiedzi,

konsekwencji

różnorodności,

pomagającej  podtrzymać  zainteresowanie uczącego  się.
Zespołowe  uczenie  się  jest  jeszcze  jedną  ze  strategii,  która
stwarza  możliwość  aktywnego  uczestnictwa  uczącego  się,
poprawy  umiejętności  społecznych,  zwiększenia  ilości
zapamiętanego materiału oraz przyjemności uczenia się.

Odpowiedzialność za edukację i zapobieganie HIV/AIDS

nie  powinna  spoczywać  tylko  na  jednej  grupie  społecznej.
Włączenie  rodziców,  opinii  społecznej,  reprezentantów
związków  wyznaniowych,  nauczycieli,  dyrektorów  szkół,
organizacji  społecznych,  organizacji  młodzieżowych,  insty-

Nowatorskie lekcje

Kolejny krok: Działania zmasowane -
wielokrotne lekcje z użyciem
zwielokrotnionych środków przekazu

tucji ochrony zdrowia i samej młodzieży spowoduje, że
edukacja o zapobieganiu HIV/AIDS stanie się adekwatna kul-
turowo i spójna z wartościami religijnymi i społecznymi.

Zaangażowanie działań ukierunkowanych na zapobie-

ganie HIV/AIDS na wszystkich etapach sprawia, że są one le-
piej  przyjmowane,  zwiększa  się  ich  wiarygodność,  wzrasta
zaangażowanie  się  w  proces  uczenia,  poprzez  aktywne
uczestnictwo  w  nim,  tym  samym  powoduje  zmiany
zachowań.  Można  zwiększyć  oddziaływanie  rodziców,  jako
przekazujących  informacje  na  temat  seksualności  i  AIDS,
jeżeli szkoły będą włączać rodziców w działania edukacyjne
dotyczące HIV/AIDS. Nauczyciele powinni również udzielać
rodzicom  wskazówek  do  prowadzenia  domowych  dyskusji
na temat zdrowia.

W promowaniu takich działań, jak i angażowaniu rodzi-

ców w działania szkolne, niezwykle istotne są pozytywne,
pozbawione uprzedzeń postawy personelu szkolnego i sto-
sowanie różnych strategii komunikacyjnych.

W ssz

olle

• Wykorzystaj program nauczania, który obejmuje

różnorodne środki przekazu wiedzy. Lekcje na temat

HIV/AIDS powinny być dla uczniów szczególne, adekwatne

i interesujące.

• Zaplanuj co najmniej cztery lekcje rozłożone w czasie.
• Włącz rodziców i, na ile to możliwe, innych przedstawicieli

lokalnej społeczności. Zorganizowanie odrębnych sesji dla
rodziców może poprawić ich komunikację z dziećmi na
temat zapobiegania zakażeniu HIV.

• Dzięki metodom aktywizującym, informacje na temat

HIV/AIDS mogą poprzez uczniów trafiać do ich domów.
Należy opracować specjalne ulotki i pisma informacyjne,
które uczniowie będą zanosić do domu, oraz zasugerować
rodzicom rozmowę ze swoimi dziećmi na temat HIV/AIDS.

alle

e lle

kttu

urry

y::

Ragon, 1995; Siegel, 1996.

gii tte

orre

etty

e ii p

prra

ktty

Biorąc  pod  uwagę  fakt,  że  ponad  75%  zakażeń  na  całym
świecie ma miejsce w wyniku stosunków heteroseksualnych
bez zabezpieczenia, HIV jako zakażenie i przenoszone drogą
płciową  należy  omawiać  w  kontekstach  wrażliwych  na  kul-
turową tożsamość płci (gender-sensitive) oraz odpowiednich
ze względu na płeć (gender appropriate). Często szkoły orga-
nizują osobne lekcje wychowania seksualnego dla dziewcząt
i chłopców, czego jednak nie zaleca się w przypadku edukacji
w  zakresie  HIV/AIDS.  W  świetle  najnowszych  badań  nie  do
obrony jest twierdzenie, iż edukacja w zakresie zdrowia sek-
sualnego  i  HIV  prowadzą  do  rozwiązłości.  Na  sześćdziesiąt
osiem  przeanalizowanych  raportów  w  dwudziestu  siedmiu
stwierdza się, że edukacja w zakresie HIV i wychowanie sek-
sualne  nie  miały  jakiegokolwiek  wpływu  na  stopień  akty-
wności seksualnej. Dwadzieścia dwa raporty wskazywały, że
następowało  opóźnianie  wieku  inicjacji  seksualnej,
zmniejszenie  liczby  partnerów  seksualnych  lub  że
zmniejszała  się  zachorowalność  na  choroby  przenoszone
drogą  płciową.  Ponadto,  prowadzenie  zajęć  na  temat  zapo-
biegania  zakażeniom  HIV  wspólnych  dla  dziewcząt  i  chłop-
ców zachęci ich do rozmowy na temat HIV i seksualności w
gronie rówieśników oraz ustanowienia norm społecznych.

Pewne metody zapobiegania kontrolowane przez kobie-

ty, powinny być wymienione jako opcje dla osób aktywnych
seksualnie  i  nie  potrafiących  poddać  się  reżimowi  absty-
nencji.  Stwierdzono,  iż  skuteczną  bronią  w  zapobieganiu
zakażenia  HIV  lub  innymi  chorobami  wenerycznymi  jest
prezerwatywa  dla  kobiet  (w  Polsce  raczej  niedostępna).
Kobiety i dziewczęta narażone na kontakt z wirusem w sku-

Tematyka HIV/AIDS

a płeć

Nie dziel zajęć na „te dla dziewczyn“
i „te dla chłopaków“

tek  gwałtu  mogą  skorzystać  z  profilaktyki  poekspozycyjnej,
jednakże procedura ta jest w chwili obecnej dostępna jedynie
w kilku krajach, w tym w Polsce. Przy omawianiu zapobiega-
nia HIV należy poświęcić wystarczająco dużo czasu umiejęt-
ności  odmawiania,  która  może  ochronić  młode  dziewczęta
od  niechcianych  kontaktów  seksualnych.  Wrażliwa  na  kultu-
rową  tożsamość  płci  edukacja  może  pomóc  dziewczętom
poradzić  sobie  z  nierównościami  strukturalnymi  i  interper-
sonalnymi.

W zależności od wieku, programy nauczania w zakresie

HIV/AIDS  można  oprzeć  na  rozumieniu  definicji,  przyczyn,
leczenia  i  konsekwencji  zakażenia  przez  dzieci  w  różnym
wieku.  Małe  dzieci  (5-7  lat)  mają  ograniczoną  zdolność
odróżniania przyczyn od skutków, w wyniku czego wykazują
brak  zainteresowania  przyczynami  AIDS  lub  jakiejkolwiek
innej choroby. Jednakże słyszały już o AIDS i wiedzą, że jest to
„zła choroba“. Mogą je również nurtować irracjonalne obawy
przy założeniu, że zakażenie HIV następuje w jakiś magiczny
sposób.  Dla  grupy  starszej  (8-10  lat),  edukacja  w  zakresie
HIV/AIDS może skupiać się na identyfikowaniu i różnicowa-
niu tego, co powoduje i co nie powoduje HIV/AIDS. W przy-
padku  dzieci  najstarszych  (ponad  11  lat)  nacisk  można
położyć na strategie zapobiegania HIV/AIDS.

W ssz

olle

• Kieruj się potrzebami zarówno dziewcząt jak i chłopców

oraz promuj nauczanie o HIV/AIDS w grupach mieszanych.

• Postaraj się odnieść nauczanie do istniejącej równowagi sił

pomiędzy chłopcami i dziewczętami oraz wzmacniaj
umiejętności odmawiania i negocjacji u dziewcząt.

• Starannie przedstaw scenariusze jednoznacznych sytuacji

w celu wzmocnienia umiejętności odmowy i negocjacji
u dziewcząt.

alle

e lle

kttu

urry

y::

Grunset, 1997; Wash & Bibace, 1990.

gii tte

orre

etty

e ii p

prra

ktty

Opracowując  strategie  zapobiegania  HIV,  wychowawcy
powinni  uwzględniać  normy  i  wartości  wyznawane  przez
dane  społeczności.  Ścisła  współpraca  z  docelową  grupą
młodzieży  oraz  członkami  lokalnej  społeczności  na  etapach
opracowywania, planowania, wdrażania, oceny i wprowadza-
nia  zmian  do  programów  nauczania  w  zakresie  HIV/AIDS,
może dać uczniom szerszą perspektywę. W zamierzeniu mają
oni poczuć się autorami rozwiązań związanych z problemem
HIV. Poza tym, uwzględnienie norm, wartości i tradycji grupy
docelowej umożliwi szersze rozpowszechnienie informacji.

Wpływy zewnętrzne (często poprzez nowoczesne środki

komunikacji,  takie  jak  telewizja,  radio  i  Internet)  omijają
starszych  i  docierają  masowo  do  młodzieży.  W  takich  sytua-
cjach  zadanie  „edukatorów  AIDS“  jest  jeszcze  bardziej
złożone, jako że muszą oni pogodzić sprzeczne komunikaty,
jakie dzieci i młodzież otrzymują. Z jednej strony, dzieci otrzy-
mują wiadomości kulturowo zakorzenione w lokalnych nor-
mach i wartościach, a z drugiej docierają do nich informac-
je  pochodzące  z  mediów.  Ważne  jest,  aby  uczniowie  zrozu-
mieli różnicę pomiędzy nimi oraz dlaczego istnieje luka poję-
ciowa. Zalecane jest łączenie języka potocznego z terminolo-
gią  fachową,  aby  zapewnić  pełne  zrozumienie  ważnych  ter-
minów i koncepcji związanych z zapobieganiem zakażeniom
HIV, wsparciem dla osób żyjących z HIV i poradnictwem.

Lokalnie opracowane programy zapobiegawcze są często

bardziej skuteczne, gdyż uwzględniają regionalne tradycje,
metody nauczania i żargon. Jeżeli programy zostały opracow-
ane gdzie indziej, eksperci powinni je skrupulatnie zaadap-
tować do lokalnych warunków.

Podejście do wrażliwych

kulturowo treści

Adaptuj metody nauczania do norm
i tradycji danej społeczności.

gii tte

orre

etty

e ii p

prra

ktty

Lokalne  postawy  i  przekonania  wywierają  znaczący  wpływ
na  rozwój  młodych  ludzi.  Jeżeli  dana  społeczność
przywiązuje  wagę  do  zdrowszych  zachowań,  zwiększa  się
prawdopodobieństwo  ich  praktykowania.  Presja  społeczna
może  skutecznie  wpływać  na  decyzje  poszczególnych  osób
co  do  działania  w  pewien  określony  sposób,  a  wsparcie
grupy  jest  niezbędne  do  wzmocnienia  i  kontynuowania
zachowań odpowiedzialnych.

Wykorzystując wpływy społeczne, model społecznego

konsensusu,  edukację  w  grupie  rówieśniczej  i  dyskusje
w małych grupach, można nauczyć się pożądanych wartości
i  norm  grupowych.  Biorąc  pod  uwagę  charakter  zakażenia
HIV oraz kontrowersje związane z dyskutowaniem tego prob-
lemu,  można  uzyskać  lepsze  efekty  w  nauczaniu  na  temat
AIDS  poprzez  docieranie  nie  tylko  do  osób,  podejmujących
ryzykowne  zachowania,  ale  również  do  szerszych  warstw
społecznych.  Może  to  doprowadzić  do  ukształtowania  się
zdrowszych  postaw  wobec  HIV/AIDS  i  zachowań  seksual-
nych  w  społeczności,  w  której  muszą  żyć  młodzi  ludzie.
Analiza trzydziestu siedmiu skutecznych metod zapobiegania
AIDS  w  Stanach  Zjednoczonych  pokazuje,  że  zapewnienie
jedynego w swoim rodzaju forum dla otwartej dyskusji oraz
wymiana

prozdrowotnych

informacji

prowadzi

wykształcenia  norm  grupowych,  które  sprzyjają  bez-
pieczniejszym  zachowaniom  seksualnym  i  zapobiegają
zażywaniu  narkotyków.  Takie  dyskusje  dają  uczestnikom
zwiększoną  kontrolę  nad  zapobieganiem  zakażeniu  HIV
i  mogą  również  zmniejszyć  tak  zwaną  w  psychologii  „igno-
rancję  pluralistyczności“  (tzn.  przekonanie,  że  własne

Wartość wsparcia ze
strony rówieśników

Wykorzystaj lokalne przekonania na temat

kontaktów seksualnych bez zabezpieczenia

oraz wprowadź edukację rówieśniczą.

poglądy  i  doświadczenia  nie  są  podzielane  przez  innych).
Wykazano,  że  nauczyciele  są  w  stanie  stworzyć  bezpieczne
środowisko,  w  którym  dzieci  i  młodzież  mogą  faktycznie
angażować się w szczere dyskusje, zamiast biernie wysłuchi-
wać wykładu.

Co więcej, dobrze sprawdza się również wzajemne

przekazywanie  wiedzy  na  temat  HIV  wśród  uczniów.
Przeszkoleni rówieśnicy mogą służyć za przykład pomagając
zredukować nieporozumienia na temat ryzyka zakażenia się
HIV wśród swoich kolegów oraz inicjując dyskusję na temat
bezpiecznych  zachowań.  Rówieśnicy  mogą  więc  skutecznie
przekazywać  wiedzę  na  temat  HIV/AIDS  oraz  skutecznie
przyczyniać się do zwiększenia świadomości tego problemu
wśród  uczniów,  pod  warunkiem,  że  zostaną  starannie  wyse-
lekcjonowani i odpowiednio przeszkoleni.

W ssz

olle

• Stwórz bezpieczną atmosferę sprzyjającą otwartej dyskusji

w czasie lekcji. Zachęcaj uczniów do współpracy w uczeniu
się o zapobieganiu zakażeniom HIV oraz do mówienia
o ryzykownych zachowaniach.

• Potwierdź istnienie norm grupowych i spróbuj wpłynąć na

ich kierunek jako wsparcie skutecznych strategii
prowadzących do bezpieczniejszego seksu, zapobiegania
AIDS i narkomanii.

• Wykorzystaj własną rolę przywódczą, włączając

przeszkolonych uczniów w proces nauczania na temat
AIDS.

alle

e lle

kttu

urry

y::

Cenelli, 1994; Janz & Zimmerman, 1996.

gii tte

orre

etty

e ii p

prra

ktty

Poza  dokładnymi  informacjami,  wiedzą,  rozwianiem  obaw
i  nieporozumień  związanych  z  AIDS,  wypracowane  w  ostat-
nich  latach  ramy  teoretyczne  kładą  nacisk  na  to,  co  już  na
początku  lat  dziewięćdziesiątych  zostało  zidentyfikowane
przez  szereg  autorów:  programy  edukacji  w  zakresie  AIDS
powinny  wyposażać  uczących  się  w  umiejętności
rozwiązywania  problemów,  podejmowania  decyzji,    porozu-
miewania  się  i  negocjacji,  jak  również  umiejętności  odma-
wiania alkoholu i narkotyków. Określone umiejętności, takie
jak  radzenie  sobie  w  konfliktach  oraz  umiejętność
skutecznego odmawiania kontaktów seksualnych, wymagają
poświęcenia im więcej uwagi.

Badania edukacyjne i behawioralne pokazały, że udział

uczniów  w  grach  symulacyjnych,  które  demonstrują  zdrowe
sposoby życia, pomaga im w kontynuowaniu tych zachowań
przez  całe  życie  oraz,  że  często  nasze  zachowania  ulegają
wzmocnieniu  poprzez  obserwację  pozytywnych  i  negaty-
wnych konsekwencji działań innych osób. Współpraca w gru-
pie, na lekcji, uzupełnia świadomość ucznia o normy i wartoś-
ci wyznawane przez kolegów. Rówieśnicy potrafią wywierać
wpływ  i  pomagają  w  utrzymaniu  pozytywnych  zachowań.
Kiedy  uczniowie  pracują  ze  swoimi  rówieśnikami  w  odpo-
wiednio  zaaranżowanych  sytuacjach,  często  wzajemnie
prowadzą  się  w  kierunku  zdrowszych,  bezpieczniejszych
zachowań, np. powstrzymywania się lub opóźniania inicjacji
seksualnej,  stosowania  prezerwatyw  oraz  nieużywania  alko-
holu i narkotyków.

Skuteczność edukacji w zakresie HIV/AIDS, opartej na

umiejętnościach, związana jest z trzema czynnikami:

Edukacja oparta na

umiejętnościach

Ucz umiejętności życiowych jako elementu
zapobiegania zakażeniu HIV.

• rozważeniem etapów rozwojowych (rozwoju fizycznego,

emocjonalnego i intelektualnego) dzieci i młodzieży oraz
umiejętności, jakie są im potrzebne w drodze do dorosłości;

• akademickimi metodami aktywnego uczestnictwa

i interaktywnymi;

• wykorzystaniem dostosowanych kulturowo i uwrażliwio-

nych na tożsamość płci działań edukacyjnych w bezpiecz-
nym i otwartym otoczeniu. Aby nastąpiły zmiany
w zachowaniu, uczniowie muszą najpierw posiąść wystar-

czającą wiedzę oraz wyrobić sobie postawy wynikające z tej

wiedzy. Dopiero to prowadzi do podejmowania pozyty-
wnych i zdrowych decyzji.

W ssz

olle

• Propaguj edukację ukierunkowaną na zdobywanie umiejęt-

ności:

- życiowych (negocjacje, asertywność, odmawianie, komu-

nikowanie się);

- intelektualnych (rozwiązywanie problemów, krytyczne

myślenie, podejmowanie decyzji);

- radzenia sobie (ze stresem, zwiększeniem kontroli

wewnętrznej);

- praktycznych (stosowanie prezerwatyw).

alle

e lle

kttu

urry

y::

Ashworth et al., 1992; Ogletree at al., 1995;

Whitman, 2001.

gii tte

orre

etty

e ii p

prra

ktty

Dopiero  niedawno  zaczęto  poważnie  brać  pod  uwagę  pyta-
nia  związane  z  oceną  prowadzonych  w  szkole  programów
zapobiegania  HIV/AIDS.  W  przeszłości  albo  tych  pytań  nie
zadawano, albo uznawano je za posiadające mniejsze znacze-
nie  w  obliczu  misji  zwalczania  gwałtownie  rozprzestrze-
niającej  się,  światowej  pandemii.  Dzisiaj  lepiej  rozumiemy
potrzebę  włączenia  monitorowania  i  oceny  jako  integralnej
części  planowania  jakiejkolwiek  edukacyjnej  interwencji  w
zakresie HIV/AIDS.

Nauczyciel prowadzący nauczanie na temat zapobiegania

HIV/AIDS w swojej szkole mógłby wykonywać zadania z za-
kresu monitorowania i oceny, co umożliwiłoby mu mierzenie
wyników zajęć klasowych z tego zakresu. Nauczyciel mógłby
również  monitorować  postęp  albo  w  poszczególnych
klasach,  albo  w  całej  szkole.  Informacje  te  są  przydatne  do
ustalenia  skuteczności  bieżących  programów  oraz  planowa-
nia lepszych metod działania w przyszłości.

Ocena zbiorcza lub wynikowa jest trudna w przypadku

każdego  programu  ukierunkowanego  na  zmianę  zachowań.
Potrzeba  wielu  lat,  aby  ocenić  sukces  programów  edukacji
zdrowotnej; co więcej, prawie niemożliwe jest kontrolowanie
zmiennych,  co  może  utrudnić  ocenę  stopnia  sukcesu.
Jednakże  bieżące  badania  wykazują,  że  ocena  i  moni-
torowanie  są  nie  tylko  możliwe,  ale  powinny  stanowić  stały
element opracowywania jakiejkolwiek interwencji mającej na
celu chronienie uczniów przed zakażeniem HIV.

Nauczyciele mogą oszacować wyniki osiągnięte w ra-

mach  klasowych  zajęć  na  temat  HIV/AIDS  poprzez  opraco-
wanie  i  przeprowadzanie  specjalnych  testów  w  celu  po-
równania zachowań, umiejętności, postaw i wiedzy tego sa -
mego ucznia przed i po zrealizowaniu programu. Dokumen-
towanie  zmian,  jakie  zaszły  w  tych  obszarach  w  klasach,

Monitorowanie i ocena

10.

Oceniaj i monitoruj postępy własne
i postępy uczniów

w  których  były  prowadzone  zajęcia  na  temat  zapobiegania
HIV/AIDS może być pomocne w ustaleniu, które programy są
skuteczniejsze i powinny być wykorzystywane w przyszłości.
Tego rodzaju ocena sprawia, że nauczyciele i szkoły wiedzą,
że  programy,  jakie  oferują  swoim  uczniom  są  realizowane
w  najbardziej  skuteczny,  odpowiedni,  aktualny  i  politycznie
poprawny sposób, zapewniając jednocześnie poszanowanie
wartości  społecznych  w  treściach  edukacyjnych.  W  ramach
takiego procesu oceny można sprawdzać następujące cechy:
• skuteczność programu w odpowiedzi na konkretne

potrzeby uczniów;

• kompleksowość i jakość poszczególnych elementów pro-

gramu (zasady nauczania, wiedza funkcjonalna, postawy
społeczne, włączenie rodziców i opiekunów, umiejętności
i czas trwania);

• stopień rzetelności pomiędzy programem a jego realizacją

w klasie;

• wpływ programu na wiedzę, postawy i zachowania

uczniów.

W ssz

olle

• Zaplanuj włączenie elementów monitorowania i oceny jako

integralnej części programu interwencji. Odnotuj plano-
wane sposoby nauczania, uwagi i pytania zadawane przez
kolegów i uczniów, specjalne wydarzenia, jakie miały
miejsce w klasie, liczbę przeprowadzonych lekcji na temat
HIV/AIDS itp.

• Opracuj i przeprowadź testy na temat HIV/AIDS przed i po

zrealizowaniu programu. Następnie oceń wyniki nauczania
poprzez porównanie odpowiedzi testowych każdego ucz-
nia. Pytania powinny oceniać zrozumienie przerobionego
materiału. Dobre pytania dotyczą takich spraw, jak przeno-
szenie HIV, testy, ryzykowne zachowania, postawy wobec
osób żyjących z HIV/AIDS (ang.: PLWHA), własna
podatność na zakażenie HIV, używanie prezerwatyw
oraz negocjowanie /odmowa kontaktów seksualnych.

• Oceń i zweryfikuj programy. Wykorzystaj informacje

przekazywane przez ekspertów do określenia dostosowa-
nia i efektywności oferowanych programów.

• Przedstaw własne ustalenia kolegom i administracji. Dane

uzyskane z oceny programów edukacyjnych na temat zapo-
biegania HIV/AIDS są ważne dla dalszego rozwoju
istniejących lub przyszłych działań oraz programów
wsparcia. Wykorzystaj przekazy pisemne i ustne.

alle

e lle

kttu

urry

y::

Israel, 1995; Kirby at el., 1994; Popham, 1992.

• Academy for Educational Development, samodzielna orga-

nizacja nonprofit działająca na terenie USA i na całym
świecie: w

w..a

d..o

orrg

• Education International: w

w..e

eii-iie

e..o

orrg

• ERIC database. Największe na świecie źródło informacji

z zakresu edukacji. Baza danych zawiera więcej niż 850 000

streszczeń dokumentów i artykułów dotyczących badań
i profilaktyki: e

erriic

e..n

ett//

• International Bureau of Education: w

w..iib

e..u

essc

o..o

orrg

• International Institute for Educational Planning:

w..u

essc

o..o

orrg

g//iiiie

• International Labour Organization: w

w..iillo

o..o

orrg

• MEDLINE - Największe na świecie źródło informacji

medycznych, streszczeń i artykułów dotyczących badań
i praktyki: w

w..n

nllm

m..n

niih

h..g

v//

• UNAIDS, Secretariat: w

w..U

AIID

S..o

orrg

• United Nations Children's Fund: u

niic

eff..o

orrg

g//

• United Nations Development Programme: w

w..u

p..o

orrg

• United Nations Educational, Scientific and Cultural

Organization: w

w..u

essc

o..o

orrg

• United Nations High Commissioner for Human Rights:

w..u

hrr..c

• United Nations High Commissioner for Refugees:

w..u

crr..c

h//c

gii-b

biin

n//tte

xiiss//v

vttx

x//h

• United Nations International Drug Control Programme:

w..u

p..o

orrg

• United Nations Organization: w

w..u

n..o

orrg

g//

• United Nations Population Fund: w

w..u

nffp

a..o

orrg

• World Bank: w

w..w

orrlld

k..o

orrg

• World Education Forum (WEF), Dakar, Senegal, 26-28 April

2000: w

w..u

essc

o..o

orrg

g//e

attiio

n//e

effa

a//iin

x..ssh

httm

mll

• World Health Organization: w

w..w

o..iin

ntt

Materiały źródłowe nt.

AIDS w Internecie

Ashworth, C.S., et al. 1992. An evaluation of a school-based

AIDS/HIV education programme for high school
students.

Journal of adolescent health (Palo Alto,

CA), vol. 13, no. 7, p. 582-88.

Basch, C. 1989. Preventing AIDS through education: concepts,

strategies, and research priorities.

Journal of school

health (Kent, OH), vol. 59, no. 7, p. 296-300

Cenelli, B., et al. 1994. Applying co-operative learning in

health education.

Journal of school health (Kent,

OH), vol. 64, no. 3, p. 99-102.

Centers for Disease Control. 1988. Guidelines for effective

school health education to prevent the spread of
AIDS.

Morbidity and mortality weekly report

(Atlanta, GA) vol. 37, no. S-2, p. 1-13.

Crosby, R. 1996. Combating the illusion of adolescent

invincibility to HIV/AIDS.

Journal of school health

(Kent, OH), vol. 66, no. 5, p. 186-90.

Denson, D.R., et al. 1993. Factors that influence HIV/AIDS

instruction in schools.

Adolescence (San Diego,

CA), vol. 28, no. 110, p. 309-14.

Education International; World Health Organization. 2001.

Training and resource manual on school health and
HIV/AIDS prevention. Geneva, Switzerland, WHO.

Gingiss, P.; Basen-Engquist, K. 1994. HIV education practices

and training needs of middle school and high
school teachers.

Journal of school health (Kent,

OH), vol. 64, no. 7, p. 290-95.

Grunseit, A., et al. 1997. Sexuality education and young peo-

ple's sexual behaviour: a review of studies.

Journal

of adolescent research (London), vol. 12, no. 4,
p. 421-53.

Israel, B., et al. 1995. Evaluation of health education programs:

current assessment and future directions.

Health

education quarterly (Thousand Oaks, CA), vol. 22,
no. 3, p. 364-89.

Janz, N., et al 1996. Evaluation of thirty-seven AIDS prevention

projects: successful approaches and barriers to
programme effectiveness.

Health education

quarterly (Thousand Oaks, CA), vol. 23, no. 1,
p. 80-97.

Kelly, M.J. 2000.

The encounter between HIV/AIDS

and education.Harare, UNESCO Sub-Regional
Office for Southern Africa.

Bibliografia

Kirby, D. 1995. Sexual and HIV/AIDS education in schools.

British medical journal (London), no. 311, p. 403.

Kirby, D., et al.1994. School-based programs to reduce sexual

risk behaviors: a review of effectiveness.

Public

health reports (Hyattsville, MD), vol. 10, p. 339-60.

Ogletree, R., et al. 1995. An assessment of twenty-three sel-

ected school-based sexuality education curricula.
Journal of school health (Kent, OH), vol. 65, no. 5,
p. 186-91.

Popham, W.J. 1992.

Evaluating HIV education programs.

Atlanta, GA, Centers for Disease Control.

Ragon, B., et al. 1995. The effect of a single affective HIV/AIDS

educational programme on college students'
knowledge and attitudes.

AIDS education

and prevention (New York, NY), vol. 7, no. 3,
p. 221-31.

Schenker, I. 2001. New challenges for school AIDS education

within an evolving HIV pandemic.

Prospects

(Paris), vol. 30, no. 3, p. 415-34.

Schenker, I.; Greenblatt, C. 1993. Israeli youth and AIDS:

knowledge and attitude changes among high
school students following an AIDS education pro
gram.

Israel journal of medical sciences

(Jerusalem), vol. 29, no. 10, p. 41-47.

Schenker, I.; Sabar-Friedman, G., Sy. F. 1996.

AIDS education:

interventions in multi-cultural societies. New York,
NY, Plenum.

Siegel, D., et al. 1996. Change in junior high school students'

AIDS-related knowledge, misconceptions, atti
tudes, and HIV-preventive behaviours: effects of a
school based intervention.

Journal of community

health (New York, NY), vol. 21, no. 1, p. 23-35.

UNAIDS. 1997.

Learning and teaching about AIDS at school.

Geneva, Switzerland, UNAIDS.

Wash, M.E.; Bibace, R. 1990. Developmentally-based

HIV/AIDS education.

Journal of school health

(Kent, OH), vol. 60, no. 6, p. 256-61.

Whitman, C.V., et al. 2001.

Skill-based health education and life

skills. Washington, DC, Pan-American Health
Organization.

World Health Organization. 1999.

Preventing HIV/AIDS/STI

and related discrimination: an important responsi-

bility of health-promoting schools. Geneva,
Switzerland, WHO. (Information series on school
health, Document 6.)

Międzynarodowe Biuro

Edukacji - International

Bureau of Education (IBE)

Międzynarodowe  Biuro  ds.  Edukacji  -  IBE  zostało
założone  w  Genewie  w  1925  roku  jako  prywatna
instytucja.  Od  1929  roku  działa  na  polu  edukacji
jako pierwsza organizacja międzyrządowa. W roku
1969 IBE połączyło się z UNESCO stając się jego inte-
gralną  częścią,  jednocześnie  będąc  nadal  insty-
tucją autonomiczną.

Centrum prowadzi trzy główne nurty działań:

(a)

organizuje

sesje

Międzynarodowych

Konferencji w zakresie Edukacji;
(b)  zbiera,  analizuje  i  propaguje  dokumentację
oraz  informacje  o  edukacji,  a  zwłaszcza  te  doty-
czące  innowacji  w  zakresie  programów  i  metod
nauczania;  oraz  (c)  podejmuje  badania  i  prace
naukowe  w  dziedzinie  edukacji  komparatywnej  -
porównawczej.  Obecnie  IBE:  (a)  zarządza

World

data  on  education /światowym  zbiorem  danych
nt..  edukacji/  -  jest  to  bank  danych  prezentujący
profile  narodowych  systemów  edukacji;  (b)  orga-
nizuje  regionalne  szkolenia  dotyczące  opra-
cowywania  programów  nauczania;  (c)  poprzez
bank  danych  INNODATA  zbiera  i  rozprowadza
znaczące  unowocześnienia  w  zakresie  edukacji;
(d)  koordynuje  opracowywanie  narodowych
raportów  omawiających  rozwój  edukacji;  (e)
sprawuje nadzór nad Comenius Medal - odznacze-
niem  przyznawanym  wybitnym  nauczycielom
i  badaczom  zajmującym  się  edukacją;  oraz  (f)
wydaje kwartalnik, przegląd o edukacji -

Prospects,

biuletyn -

Educational innovations and informa-

tions oraz inne publikacje.

Biuro tworzy regionalne i „podregionalne“

sieci  ds.  zarządzania  zmianami  programów  oraz
opracowywania nowego serwisu informacyjnego -
platformy mającej na celu wymianę informacji .
Zarząd  nad  IBE  sprawuje  Rada  składająca  się
z  przedstawicieli  dwudziestu  ośmiu  Państw
Członkowskich,  wybranych  przez  Zgromadzenie
Ogólne UNESCO. IBE jest dumne z faktu, że jego
działania  związane  są  z  pracą  Międzynarodowej
Akademii  Edukacji  i  może  publikować  niniejsze
opracowanie w swoim zakresie, jako tzw. „agencja
informacyjna“,  promując  wymianę  informacji
o działaniach edukacyjnych.

httttp

p::////w

w..iib

e..u

essc

o..o

orrg

WWW

.AIDS.GO

.PL

AŁ

ŁO

Y T

N Z

NIIA

A A

AIID

S::

0 ((......)) 2

2 6

2 8

2 2

ZIIE

A L

LIIN

NIIA

A H

HIIV

V II A

AIID

0 ((......)) 2

2 6

1 3

3 6

OŚ

ŚR

K IIN

CJJII O

O H

HIIV

V II A

AIID

0 ((......)) 2

2 3

1 7

7 6

info@aids.gov.pl

Agenda Ministra Zdrowia

Krajowe Centrum ds. AIDS
ul. Samsonowska 1
02-829 Warszawa