plik

1. Historia papiernictwa na ziemiach Polski

Początki  papiernictwa  w  Polsce  sięgają  czasów  średniowiecza.  Już  od  1325  roku  popularne  jest  w
naszym kraju spisywanie na papierze m. in. rachunków kolektorów papieskich i dziesięciny. Jak łatwo
zatem  się  domyślić  rękopisy  papierowe  zostały  zapoczątkowane  przez  nuncjuszy  papieskich.  XIV
wiek  to  czas  powstawania  pierwszych  ksiąg  miejskich,  kodeksów,  sporządzania  dokumentów  o
charakterze publicznym i wieczystym i temu podobnych na papierze. Skąd jedna pochodził używany
wówczas  w  Polsce  papier?  Znaczną  część  sprowadzano  z  Włoch,  Francji,  a  później  Niemiec.  Brak
jakichkolwiek  zapisów,  że  w  tamtych  czasach  działały  jakieś  krajowe  manufaktury  papiernicze.
Wszystko miało się zmienić w chwili osiedlenia się w Kazimierzu (obecnej dzielnicy Krakowa) trzech
Włochów-  Bernarda  i  Jakuba  Bonacursi  i  Wawrzyńca  Lukki.  Według  wzmianek  zapisanych  w
księgach miejskich dostarczyli oni królowi nie tylko sukno z własnych warsztatów, ale także papier,
który najprawdopodobniej również był wykonywany przez nich na sposób włoski. Niestety informacji
o tym, że Włosi rzeczywiście rozpoczęli rękodzielniczą produkcję papieru w swym foluszu są jedynie
domniemaniami  badaczy,  ponieważ  nie  znaleziono  do  tej  pory  żadnego  zapisu  potwierdzającego
prawdziwość tego zdarzenia.

Wiek  XV  wiąże  się  z  polepszeniem  materialnej  sytuacji  ludności  polskiej  w  wyniku  rozwoju
rzemiosła  i  handlu.  Upowszechnieniu  się  znajomości  pisma  towarzyszył  również  wzrost  liczby
dokumentów  i  coraz  częstsza  potrzeba  potwierdzenia  czynności  prawnych.  Równocześnie  nastąpił
rozwój  szkolnictwa,  powstają  przyklasztorne  i  kapitulne  biblioteki.  Schyłek  wieków  średnich
przyniósł również  ożywienie  kontaktów  Polski  ze  światem,  polscy rycerze  podróżowali  na  zachód i
południe Europy w celu kształcenia się, natomiast młodzież Europejska przybywała do Krakowa na
studia. Ponad to Polskę coraz częściej odwiedzali cudzoziemcy, kupcy i rzemieślnicy i szybko ulegali
tzw. polonizacji . Za sprawą osiedlających się w Polsce rzemieślników zakrzewione zostały w Polsce
dwa rzemiosła : drukarstwo i papiernictwo, które przyczyniły się do dalszego rozwoju kraju.  Już u
schyłku wieku XV zaczęto stosować na ziemiach polskich papier własnej produkcji.

Czasy  nowożytnie  Polska  rozpoczęła  jako  jedno  z  mocarstw  Europy,  w  prężnie  rozwijającym  się
państwie  powstawały  nowe  papiernie.  Do  około  1650  roku  powstały  papiernie  mi.in.  :  w  Prądniku
Czerwonym, Mogile, Toruniu, Wrocławiu, Świdnicy, Nysie, Raciborzu, Dusznikach później także w
okolicach  Poznania,  Lublina  i  Warszawy,  w  Balicach,  Krzeszowie.  Tak  intensywny  rozwój
papiernictwa na ziemiach Polski został przerwany przez liczne wojny w wieku XVII. Do końca wieku
XVI na ziemiach polskich funkcjonowało około 40 młynów papierniczych, ale już u schyłku wieku
XVII i w pierwszych  latach wieku XVIII  zaczęły powstawać nowe czerpalnie. W kraju dominowały
tzw. papiernie dworskie, a technologie wyrobu papieru były już w tym czasie mocno zacofane według
innych  europejskich  krajów.  Dopiero  w  drugiej  połowie  XVII  wieku  w  Polsce  zaczęły  tworzyć  się
wielkie  manufaktury  papiernicze.    Ponownie  mamy  do  czynienia  z  intensywnym  rozwojemy
gospodarki krajowej .

2. Zmechanizowanie przemysłu papierniczego

Rozwój  cywilizacji  i coraz  większe  zapotrzebowanie na  wyroby  papiernicze  przerastały  możliwości
ręcznego  czerpania  papieru,  jednak  dopiero  na  przełomie  XVIII  i  XIX  wieku  nastąpiła  diametralna
zmiana w sposobie otrzymywania papieru.

1779- Ludwk Robert tworzy pierwszą maszynępapierniczą pod Paryżem

1804- Anglik Donkin zbudował i uruchomił podobną maszynę

1815- we Francji zaczynają pracować pierwsze maszyny papiernicze

1822- to samo dzieje się w Niemczech

Uprzemysławianie  papiernictwa  w  Polsce trwało  do  lat  30-tych  XIX  wieku.  Wtedy  to  do najstarszej
działającej  do  dziś  papierni  założonej  w  1774  roku    w  Jeziornie  koło  Warszawy  sprowadzono  i
uruchomiono  pierwsze  maszyny  do  produkcji  papieru  i  uruchomiono  je  w  1834.  Stopniowo  coraz
więcej  manufaktur  przechodziło  na  produkcję  maszynową,  która  pozwalała  wyprodukować
nieporównywalne ilości papieru w odniesieniu do starszych technologii.

3. Stan przemysłu papierniczego w Polsce

Stan  przemysłu  papierniczego  w  Polsce  na  dzień  dzisiejszy  nie  jest  zbyt  imponujący.  W  przeciągu
ostatnich 5 lat zużycie papieru w Polsce zwiększyło się o 18kg. na osobę. Produkcja celulozy w Polce
nie  zaspokaja  potrzeb  naszego  kraju.  Niedobór  jest  uzupełniany  przez  import.  Połowa  produkcji
papieru w Polsce to produkcja papieru pakowego. Znaczącą rolę w produkcji odgrywa tez papier do
druku,  pisania  i  rysowania.  Całość  dopełniają  :  papier  gazetowy,  higieniczny,  filtracyjny  oraz
przemysłowo – techniczny. Rozwijający się przemysł kreuje zapotrzebowanie na produkcje opakowań
papierowych,  natomiast  dynamicznie  rozwijający  się  rynek  maszyn  biurowych  oraz  poligraficzny
powoduje  zwiększanie  zapotrzebowania  na  papier  wysokiej  jakości.  Przemysł  celulozowo  –
papierniczy  w  Polsce  rozwija  się  nierównomiernie.  Produkcja  na  przykład  papierów  toaletowych  są
już  przeinwestowane,  natomiast  produkcja  papieru  pokrywa  krajowe  zapotrzebowanie  tylko  w
niewielkim  stopniu.  Wahania  w  tendencji  polskiego  przemysłu  papierniczego  mogą  zahamować
dopływ funduszy od zagranicznych inwestorów. (mapka głównych osrodkow )

4.PAPIER

Papier (z gr. πάπυρος (pápyros), łac. carta papirea) – spilśniona na sicie masa włóknista pochodzenia
organicznego o gramaturze od 28 do 200 g/m². Wytwarzany poprzez ułożenie na sicie włókien. Papier
jest wytwarzany w formie arkuszy lub wstęgi nawijanej w zwoje. Po uformowaniu masy na sicie jest
odwadniany, prasowany, suszony i gładzony w podzielonych etapach ciągłego procesu wytwarzania.

Papier  obecnie  wytwarzany  jest  z  różnych  surowców,  tj.  :  celuloza,  ścier  drzewny,  szmaty  (lniane,
bawełniane,  konopne,  wełniane),  słoma,  trzcina,  bambus,  makulatura,  składniki  mieszane.  Do
produkcji  papieru  stosuje  się  również  włókna  kozo,  manili  i  ryżu.  Dawniej  dodawany  był  jeszcze
azbest, jednak ze względu na jego rakotwórcze działanie został wycofany .

5.Papier o ulepszonych właściwościach

 Papier syntetyczny: jest syntetyczną imitacją papieru wytworzoną z polimerów, np. z polipropylenu z

nieorganicznymi dodatkami i wypełniaczami. W odróżnieniu od papierów wyprodukowanych na bazie
włókien naturalnych, papier syntetyczny cechuje bardzo wysoka odporność na środki chemiczne,
promienie UV, wodę, tłuszcz, odporność na przedarcie.



Papier  z  włókien  ceramicznych:  wykonany  jest  z  włókien  ceramicznych  o  wysokiej  czystości  z
niewielką domieszką spoiwa organicznego. Zaawansowana technologia produkcji zapewnia jednolitą
strukturę,  która  charakteryzuje  się  niską  przewodnością  cieplną  i  dobrą  wytrzymałością  podczas
obróbki.  Łatwy  do  cięcia  za  pomocą  standardowego  wyposażenia,  papier  z  włókien  ceramicznych
może być zaginany lub owijany wokół większości kształtów w celu zapewnienia wysoce skutecznej
izolacji cieplnej w różnorodnych zastosowaniach.

 Papier jedwabny: wykonany z naturalnych włókien jedwabnych pochodzenia zwierzęcego. Jego

największą zaletą jest odporność na środowisko o kwaśnym pH.

6. Wypełniacze papieru

Oprócz  włókien  organicznych  w  skład  papieru  wchodzą  substancje  niewłókniste  –  wypełniacze
organiczne:  np.  skrobia  ziemniaczana  i  wypełniacze  nieorganiczne  –  mineralne:  kaolin,  talk,  gips,
kreda  oraz  niekiedy  substancje  chemiczne  typu  hydrosulfit  oraz  barwniki.  Wypełniacze  poprawiają
właściwości papieru (gładkość, samozerwalność, nieprzezroczystość, białość, odcień).

Rodzaj włókien, wypełniaczy oraz proporcje ich użycia określa receptura papieru, zależna od rodzaju i
przeznaczenia papieru.

7. Norma papieru trwałego

Norma papieru trwałego ( co prawda dla papieru dokumentowego, jednakże każdy wyrób

papierowy powinien spełniać przynajmniej część tych wymogów) ISO 11108 precyzuje wymagania,

które powinien spełniać trwały papier dokumentowy. Najważniejsze z nich określają:



skład włóknisty, który głównie stanowić powinny masy długowłókniste z bawełny, lintresów

bawełnianych, konopi, lnu lub ich mieszanin. W przypadku użycia konwencjonalnej bielonej masy

celulozowej jej obecność powinna być wykazana i określona,



gramatura: powinna wynosić co najmniej 70 g/m

. Norma nie określa górnego poziomu gramatury, ale

z definicji papieru wg ISO wynika, że jest to wytwór o gramaturze do 225 g/m



opór przedarcia: bez względu na kierunek oznaczania nie powinien być mniejszy niż 350 mN,



liczba podwójnych zgięć bez względu na kierunek oznaczania nie powinna być mniejsza niż: 150 w

przypadku użycia aparatów Kohler-Molina, Lhomargy i MIT, 260 w przypadku użycia aparatu

Schoppera,



wartość pH ekstraktu wodnego: w zakresie od 7,5 do 10,0,



rezerwa alkaliczna: co najmniej 0,4 mola kwasu na 1 kg papieru, co odpowiada zawartości około 20g

CaCO

na 1 kg papieru,



odporność na utlenianie określona liczbą Kappa: nie więcej niż 5,0.

8. Maszyny papiernicze- zdjęcia i rysunki.

Zdjęcie starej papierni w Dusznikach Zdroju, w której obecnie mieści się Muzeum Papiernictwa, także
widok na starą papiernie Młynowie i Jurze Pylicy.

9. Podział papieru

Papiery charakteryzują się składem włóknistym, gramaturą, przeznaczeniem, rodzajem powierzchni i
barwą. Zasadniczo rozróżnia się dwie grupy papierów: papiery bezdrzewne (nie zawierające ścieru

drzewnego) i papiery drzewne (zawierające ścier drzewny).W zależności od składu włóknistego
(rodzaju i zawartości podstawowych surowców) papiery dzieli się na 10 klas.

Do materiałów papierniczych zaliczamy (podział ze względu na gramaturę czyli masę jednego metra
kwadratowego wyrobu papierniczego wyrażonego w gramach).



bibułka
(do 25 g/m2)

 papier właściwy

(25-160 g/m2)

 karton

(160-315 g/m2)

 tektura

(powyżej 315 g/m2)

Rozróżniamy trzy zasadnicze gatunki tektury:



białą, wykonaną ze ścieru białego;



brązową, zrobioną ze ścieru drewna parowanego;



szarą, wykonaną z włókien z makulatury,szmat i innych.

Oprócz wymienionych są jeszcze gatunki tektury technicznej, np. budowlana, obuwiowa, do tłoczenia
itp.

10. Schemat powstawania tektury- w tym tektury warstwowej

Na tekturze ostatniego z wyżej wymienionych typów najprawdopodbniej został namalowany mój
obiekt kursowy, dlatego też zagłębiłam się szczegółowiej w proces powstawania takiej tektury.

Najpierw  następuje  klejenie  w  masie,  dawniej  użyano  do  tego  klejów  o  kwaśnym  odczynie  ,  ale  o
szczegółach  opowiem  dalej.    Było  to  istotne  dla  żywic,  które  w  takim  środowisku  reakcji  mogły
przyczepić  się  do  włókien  .  Tekturę  wielowarstwową  wytwarza  się  na  maszynie,  która  umożliwia
wyprodukowanie  i  następnie  sklejenie  od  2  do  8  warstw  tektury.  Każda  wewnętrzna  warstwa  jest
przechodzi  przez  wannę  z  klejem  i  następnie  jest  naprężana,  a  później  wszystkie  warstwy  są
dociskane,  sprasowane.  Tak  sklejone  warstwy  suszy  się  na  bębnach,  a  następnie  kroi.  (tu  wstawić
tabelkę z procesem produkcji).

11.

Kwaśny papier

Wspólną cechą całej produkcji wydawniczej ostatnich 150 lat jest słaby, żółty, rozsypujący się papier,
określany terminem "kwaśny".

Przyczyną jego "słabości" jest stosowanie w produkcji, już od połowy

XIX wieku, ścieru drzewnego oraz zaklejanie go kwasowymi substancjami. To kwaśne środowisko
produkcji jest przyczyną dzisiejszej masowej degradacji papieru, który nie ma szans na przetrwanie.
Wraz z rozsypującymi się książkami i czasopismami tracimy nasz dorobek intelektualny, naukowy i
artystyczny. Dodatkowym współczesnym czynnikiem przyspieszającym tempo destrukcji papieru jest
wzrastające zanieczyszczenie środowiska naturalnego.

Proces klejenia takiego papieru odbywał się w trzech etapach:

1. Emulsję żywiczną mieszano z masą włóknistą przez 15-20 minut, żeby cząsteczki żywicy
rozmieściły się w miarę równomiernie między masą włóknistą. Żywiczan sodowy zawarty w kleju w
warunkach holendru ulegał częściowej hydrolizie, co obrazuje powyższe równanie reakcji chemicznej:

C19H29COONa + H2O ->

C19H29COOH

+ NaOH

Powodowało to zwiększenie alkaliczności środowiska w holendrze. W tym czasie włókna absorbują
na swoją powierzchnię cząsteczki wolnej żywicy i żywiczanu sodowego, ale nadal nie są sklejone.

2. W kolejnym etapie konieczne jest dodanie siarczanu glinowego, by zakwasić środowisko reakcji i
by nastąpiła reakcja z ługiem sodowym tworząc nierozpuszczalny wodorotlenek glinu:

6NaOH + Al2(SO4)3 -> 2

Al(OH)3

+ 3

Na2SO

Następuje utrwalenie żywicy na włóknach. Siarczan glinowy reaguje także z żywiczanem sodowym i
utwardza wodę:

6C19H29COONa + Al2(SO4)3 -> 3Na2SO4 + 2(

C19H29COO)3Al

Spośród powstających wokół włókien substancji zaznaczonych w powyższych reakcjach na czerwono,
najważniejszą rolę odgrywa kwas abietynowy (wytłuszczonym drukiem). Dzięki niemu środowisko
reakcji zyskuje odpwiednie pH. Najlepsze efekty sklejenia otrzymywano przy pH= 4,5-5,5.

3. W ostatnim etapie produkcji papieru dodawano zawiesin KAOLINU, a następnie masę poddawano
suszeniu w temperaturze 70-80

C. W takiej temperaturze bowiem topiły się wszystkie wyżej

wymienione substancje w wyniku czego dochodziło do sklejenia włókien.

Przypominam,  że  cały  proces  przebiegał  w  środowisku  kwaśnym,  którego  pH  nie  zostało  w  żaden
sposób  podniesione,  zostało  ono  na  trwałe  zaszczepione  w  strukturze  papieru  i  właściwie  już  na
samym początku został on skazany na szybki proces destrukcji.

Opracowanie pod koniec XX w. nowych, tańszych i szczęśliwie bezkwasowych metod produkcji
zahamowało

dopływ

nietrwałego

papieru

bibliotek

archiwów.

W Polsce epoka kwaśnego papieru zakończyła się zasadniczo ok. roku 1996.

12.Papier zasadowy

W dawnym rękodziele papierniczym wyrabiano papier w środowisku zasadowym. Decydował o tym
dodatek

wapna

gaszonego

(wodorotlenku

wapnia)

mielenia

(w stępach) rozwłóknionych szmat. Po ich zmieleniu, a następnie przeniesieniu do kadzi
i rozcieńczeniu wodą powstawała zawiesina o odczynie zasadowym, z której czerpano papier.

Pozostałe we włóknach jony wapniowe, reagując następnie z dwutlenkiem węgla
z powietrza, tworzyły subtelne drobiny węglanu wapnia.

To właśnie wprowadzenie do produkcji maszynowej papieru klejów kalafonicznych i sposobu klejenia
w  masie  przyczynił  się  do  zakwaszenia  papieru.  W  dawnym  papiernictwie  podczas  starannie
prowadzonego  wyrobu  papieru  produkowano  papier  zasadowy  i  zawierający  resztę  zasadową,  w
postaci  drobin  węglanu  wapnia,  chociaż  nie  stosowano  wówczas  procesu  wypełniania.  Dawni
papiernicy,  nie  naukowcy  w  owym  czasie,  intuicyjnie  wypracowali  technologię  trwałego  papieru  i
dzięki  nim  dzisiaj  wiemy,  że  o  trwałości  papieru  decyduje  jego  formowanie  w  środowisku
zasadowym, z dodatkiem wypełniacza węglanowego, stanowiącego rezerwę alkaliczną.

Brak w Polsce trwałego papieru drukowego produkcji krajowej spowodował, że Instytut Celulozowo-
Papierniczy w Łodzi podjął w maju 1995r. prace badawczo-rozwojowe poświęcone tej technologii.
Ich celem było uruchomienie produkcji trwałego offsetowego papieru drukowego, wg normy ISO
9706, w Warszawskich Zakładach Papierniczych S. A. w Jeziornie - Konstancinie.

13. Zagrożenia papieru

Wszystkie obiekty na podłożu papierowym podlegają procesowi naturalnego starzenia i zniszczeniom,
które można sklasyfikować w następujący sposób:



zniszczenia mechaniczne, spowodowane częstym lub nieostrożnym użytkowaniem przez człowieka,



zniszczenia spowodowane niewłaściwą budową technologiczną



zniszczenia spowodowane złymi warunkami przechowywania:



czynniki atmosferyczne: para wodna, zanieczyszczenie powietrza,



czynniki fizyczne: temperatura, wilgotność względna oraz światło,



czynniki biologiczne: mikroorganizmy, owady oraz gryzonie,



zniszczenia spowodowane przez katastrofy: powodzie, pożary.

14. Zanieczyszczenia powietrza

Zanieczyszczenia stanowią nieodłączny składnik powietrza atmosferycznego. Najbardziej

destrukcyjny

wpływ

stan

zachowania

papieru

mają:

dwutlenek

siarki

i tlenek azotu, ale także formaldehyd, ozon, węglowodory aromatyczne, związki chloru, pyły i inne.

W powietrzu obecność kwasotwórczych gazów przemysłowych, sprawia, że w szybkim tempie

wzrasta stopień zakwaszenia materiałów celulozowych. Jest to zjawisko szczególnie dotkliwe w

rejonach silnie uprzemysłowionych oraz w wielkich aglomeracjach miejskich.

15. Para wodna

Papier jest bardzo higroskopijny i potrafi chłonąć parę wodną, co najprościej się objawia

między innymi wzrostem ciężaru. Zwiększenie wilgotności względnej z RH 50% do RH 90%

powoduje nawet 1,5-krotne zwiększenie jego ciężaru. Luźno leżące kartki mogą się deformować,

kartony i tektury pęcznieją, zaczynają się wyginać i falować, a struktury wielowarstwowe mogą się

rozklejać. Po przeniesieniu do suchego pomieszczenia zawilgocony papier szybko oddaje wodę, lecz

pofalowane tektury i papiery o większej gramaturze trzeba prostować np. pod obciążeniem. Sorpcja

wody zależy od temperatury, gatunku masy celulozowej, stopnia jej roztworzenia, zmielenia,

zaklejenia itp.

Przy wilgotności względnej powyżej 65% papier zaczynają atakować grzyby, a powyżej 75%

także bakterie, chociaż ich dalszy rozwój może się odbywać przy obniżonej zawartości wody.

16. Temperatura

Podwyższenie temperatury w pomieszczeniu powyżej 20°C powoduje uaktywnienie

mikroorganizmów, zwłaszcza grzybów. Przy odpowiedniej wilgotności zostają stworzone warunki do

rozwoju mikroorganizmów, co pociąga za sobą zniszczenie papieru.

Również nagłe wahania

temperatury działają na zbiory destruktywnie ze względu na różną rozszerzalność poszczególnych

materiałów. Zbyt szybkie nagrzewanie prowadzi do szkodliwej utraty wilgotności, zaś zbyt szybkie

oziębianie powoduje skraplanie się pary wodnej zawartej w powietrzu. Bezpieczne dla papierów

zakresy temperatur i wilgotności określono już kilka lat temu. Są to warunki, w jakich większość

grzybów pleśniowych nie rozwinie się, nie pozwoli im na to albo zbyt suche powietrze, albo za niska

temperatura. Dolna granica temperatury wynosi 13-18°C, górna 25°C, przy wahaniach ± 1°C. Dolna

granica wilgotności względnej wynosi 40-50%, górna 60%, przy wahaniach ± 2%.

18. Światło

Światło jest niszczącym czynnikiem wpływającym na stan zachowania materiałów

papierniczych. Proces degradacji powodowany jest przez światło dzienne, przenikające do wnętrza

budynku przez okna, jak również światło sztuczne, którym oświetlane są pomieszczenia. Jednak

szczególnie szkodliwe jest krótkie intensywne naświetlanie. Światło takie jest stosowane podczas

wykonywania zdjęć, filmowania, kserowania czy skanowania obiektów. Powodować może

zwiększenie kruchości papieru i blakniecie kolorowych partii.

19. Mikroorganizmy(grzyby, bakterie)

W powietrzu, oprócz zanieczyszczeń przemysłowych, znajdują się, niewidoczne dla nas,

zarodniki grzybów, wirusy, bakterie. Wraz z pyłami nieorganicznymi osiadają powoli tworząc kurz.

Dla

mikroorganizmów

papier,

skóra,

pergamin,

kleje

naturalne,

z których zbudowano książki, są wspaniałym źródłem pokarmu.

Ze względu na biologie, pokarm w

postaci związków wielocząsteczkowych, takich jak białka, wielocukry i tłuszcze nie możne być przez

nie wykorzystany. Dlatego związki te muszą być rozłożone na związki drobnocząsteczkowe. Proces

rozkładu

najczęściej

charakter

hydrolizy

i przebiega przy udziale enzymów. Enzymy są wydzielane do podłoża, gdzie następuje biochemiczny

rozkład substancji. Powstające w wyniku tych przemian związki proste są wykorzystywane częściowo

przez mikroorganizmy do ich wzrostu i rozwoju, częściowo przez inne organizmy, a reszta włączona

jest

obieg

pierwiastków

przyrodzie.

W procesie tym biorą udział bakterie, promieniowce oraz grzyby. Duża zdolność mikroorganizmów

do rozkładu różnych materiałów jest wynikiem specjalizacji gatunków w toku ewolucji. Każdy

gatunek drobnoustrojów wyposażony jest w ograniczoną liczbę układów enzymatycznych,

rozkładających

tylko

niewiele

substancji.

Szybkość

rozkładu

i wielkość strat zależą od kompleksu czynników: temperatury, wilgotności, intensywności światła,

składu chemicznego papieru oraz składu atmosfery.

20. Niewłaściwe warunki przechowywania

Główny problem podłoży papierowych polega na naturze samego papieru. Niewłaściwe

warunki przechowywania obiektów na podłożach papierowych nie chronią ich przed dostępem wyżej

wymienionych czynników niszczących.

W związku z tym możemy spodziewać się powstania deformacji strukturalnych i

rozkładu – wypaczenia, rozwarstwienia i pęknięcia – są to najczęstsze problemy podobrazi

papierowych. Gotowe tektury artystyczne, jeśli nie są dobrze wymierzone, będą się wypaczać. Jeśli tył

nie jest zaplombowany, farba olejna stanowi barierę dla wilgoci, powodując dyferencjalne wchłanianie

i często wybrzuszanie się tektury ku tyłowi. Wybrzuszanie się jest zwykle nieodwracalne, zwłaszcza

w przypadku grubszej tektury.

21. Nieprawidłowa budowa technologiczna

Jak  wiemy  doskonale,  warstwa  gruntu  kładziona  pod  warstwę  malarską  nie  jest  jedynie  elementem
estetycznym  w  budowie  dzieła  sztuki.  Stanowi  ona  przede  wszystkim  solidną  warstwę  izolacyjną,
która ma istotne znaczenie szczególnie przy technikach olejnych i olejno-żywicznych.

Wysychanie warstwy olejnej związane jest z procesem hydrolizy i utleniania, a towarzyszy temu
wytwarzanie nadtlenków i kwasów organicznych, które atakują celulozę. Przyspiesza podnoszenie się
stopnia zakwaszenia podobrazi papierowych.

Połączone podwójne wiązania wytworzone podczas wysychania oleju przyczyniają się do powstania
charakterystycznego brązowego zabarwienia podłoży papierowych, na widok których potocznie
stwierdzamy, iż są "przeolejone".

Absorpcja tlenu i uwolnienie lotnych związków powodują zmiany objętościowe błony olejnej, które
prowadzą do wypaczeń giętkich i bardzo porowatych materiałów m.in. papieru, cienkiej tektury.

22. Odkwaszanie podobrazi papierowych

Odkwaszanie papierów to nie tylko proste zneutralizowanie obecnych w nich substancji

kwaśnych. Termin, jaki się przyjął na określenie tej czynności konserwatorskiej, może być niekiedy

mylący. Przy odkwaszaniu papierowych zabytków chodzi przede wszystkim o usuniecie z podłoża w

możliwie dużym stopniu zawartych w nim substancji kwaśnych oraz o wprowadzenie w jego strukturę

nadmiaru alkaliów, które utworzą tzw. rezerwę alkaliczną, zdolną do przeciwdziałaniu zakwaszaniu

papieru w przyszłości.

Cel odkwaszania papierów:



usunięcie z nich wszystkich rozpuszczalnych kwasów



zneutralizowanie wszystkich pozostałych kwasów



usunięcie w możliwie dużym stopniu niepożądanych produktów neutralizacjiwprowadzenie do

papieru substancji chemicznych, które zapewnią w nim pH w granicach 8-8,5.

Stworzono kilka metod odkwaszania papieru, jednak przed zastosowaniem którejkolwiek z

nich należy przeprowadzić selekcję wśród obiektów. Powodem tego jest fakt, że niestety nie zdołamy

uratować wszystkich zabytków na podłożach papierowych, czasem odkwaszanie lub dobór

nieodpowiedniej metody mogą spowodować ostateczny rozpad obiektu, którego stopień zakwaszenia

jest już mocno zaawansowany. Podstawowe metody odkwaszania to :



Metoda Battelle- oparta na działaniu sześciometylodwusiloksanu, który pełni funkcję rozpuszczalnika

i etanolanów magnezu i tytanu, które obniżają kwasowość środowiska.



Metoda Wei T'o- oparta na działaniu wymiennych węglanów metoksymetylowomagnezowego lub

izoporpoksy izopropylowego rozpuszczonych w alkoholu metylowym, izopropylowym i 1,1,1,2-

tetrafluoroetanie.



Metoda Libertec i Biblioforum- metoda oparta na działaniu sypkich składników: tlenku magnezu z

dodatkiem tlenku wapnia.



Metoda Buckeburska- roztwór do kąpieli odkwaszającej wzmacniany jest wodorotlenkiem magnezu.



Metoda Book Saver- zbliżona do metody Wei t'o i Battelle.

23. Papier w malarstwie olejnym?- przyczyny stosowania

 Cena- zdecydowanie tańszy od podobrazi płóciennych.



Lekkość- szczególnie ważna dla malarstwa plenerowego.



Łatwość dostosowania formatu.



Możliwość pracy każdą technika malarską.

 Zajmuje mniej miejsca.



Początkowo oferta podobrazi tekturowych skierowana była do studentów kierunków artystycznych.



Wzrost ekspresyjnego działania artystów.

24. Tektury malarskie

 Papier academia- produkowane od momentu, gdy tektury zaczęto produkować na użytek komercyjny,

czyli na początku XIX wieku – w roku 1832 widniały w katalogu firmy Winsor and Newton. Firma

produkowała tektury różnych rozmiarów, gęstości oraz jakości. Następnie dostawcy artystów

skupowali je i przycinali do odpowiednich rozmiarów i pokrywali warstwa podkładu.



Dla wielbicieli faktury płótna firmy Winsor & Newton i George Rowney stworzyły w latach 1878-

1884 tablice tekturowe oklejone zagruntowanym płótnem i płyty tekturowe z gruntem o fakturze

łudząco podobnej do grenu płótna.



Kolejna wariacją wprowadzoną w tym samym czasie była papierowa płachta o ziarnistej powierzchni

imitującej teksturę płótna (model ‘Rushmore’ Rowney’a). Tekstura ta była i nadal jest widoczna na

arkuszach przymocowanych do tektury przy użyciu wywiniętych końców przymocowanych na

odwrocie.

25. Artyści malujący na podobraziach papierowych- przykłady

Aleksander Gierymski

Jerzy Kossak

Piotr Michałowski

Olga Boznańska

Ignacy Pinkas

Jan Stanisławski

Zefiryn Ćwikliński

Teodor Axentowicz

Leon Wyczółkowski

Jerzy Stajuda

26. Konserwacja malarstwa na podłożu papierowym i tekturowym- przykłady

27. Konserwacja obrazów Jerzego Stajudy: "Wnętrze", "Popiersie", "Martwa natura"

28.

"Wnętrze"- tytuł obrazu nadany roboczo. (dane ze slajdu)

Zdjęcie lica przed konserwacją w świetle rozproszonym, następnie zdjęcie odwrocia w świetle

rozporoszonym i zdjęcie lica w świetle bocznym uwydatniającym pofalowane podłoże. Obraz

malowany są na dość cienkim papierze, nie posiada warstwy gruntu, spoiwo olejne wniknęło w jego

strukturę, co widzimy na zdjęciu w postaci ciemnych plam na odwroci, które określamy jako

przeolejone. Obraz malowany impastowo, co widać szczególnie dobrze w świetle bocznym. Warstwa

malarska pokryta jest wieloma warstwami laserunków nie tylko z farby olejnej-ale także z kawy,

herbaty i tylko sam artysta wie z czego jeszcze. Tak jest w przypadku wszystkich obrazów

konserwowanych przez Agatę Czuryło.

29. Charakter i przyczyny zniszczeń

Bezpośrednią przyczyną zniszczeń jest niewłaściwa budowa technologiczna obrazu. Na skutek

braku gruntu i wniknięciu spoiwa olejnego w podłoże papierowe, przyspieszony został proces

starzenia sie papieru, stopień zakwaszenia wynosił 5,2 w skali pH. Papier stal sie kruchy i nie był w

stanie utrzymać ciężaru warstwy malarskiej, co spowodowało liczne pęknięcia samej warstwy

malarskiej, jak i podobrazia.

30. Zabiegi konserwatorskie i efekty prac

W pierwszej kolejności obraz oczyszczono z kurzu, krajki wzmocniono Klucelem G w

alkoholu etylowym i położono, i wyprostowano powierzchnię obrazu pod obciążeniem, następnie

oczyszczono lico i odwrocie z powierzchniowego brudu i przygotowano papierowe kliny, którymi

sklejono rozdarcia przy pomocy kleju Lsacaux 498HV. Podobrazie zostało odkwaszone metodą Wei

T'o, pH papieru wzrosło do 8,2. Ubytki uzupełniono przygotowaną masą papierową, a następnie obraz

zdublowano na papier Palatina przy pomocy Lascaux 498 HV. Następnie założono kity Italstiucco i

wykonano retusz.

Widzimy zdjęcie w trakcie konserwacji i po konserwacji.

31.

Tytul nadany roboczo: "Popiersie". Podobnie jak wcześniej widzimy zdjęcie lica przed

konserwacją w świetle rozproszonym, zdjęcie odwrocia w świetle rozproszonym i lica w świetle

bocznym .

32. Charakter i przyczyny zniszczeń

Takie same, jak w poprzednim obrazie. Widzimy rozdarcia, ubytek ruchomy w postaci

lewego górnego rogu. Dziurki po gwoździach wskazują, że obraz mógł być naciągnięty na krosno.

33. Zabiegi konserwatorskie i efekty pracy

Konserwacja tego obrazu przebiegała według takiego samego schematu, jak przy obrazie

"Wnętrze". Przy tym obrazie dodatkowo konieczne było odpowiednie wyprowadzenie kitów

imitujących impastowy charakter warstwy malarskiej. Zdjęcie przed konserwacją i po konserwacji.

34.

Tytuł nadany roboczo: "Martwa natura". Widzimy lico i odwrocie w świetle rozproszonym, a

także zdjęcie lica w świetle bocznym. Najbardziej destruowany obraz uwzględniony w planie

konserwacji, znaczna jego część, jak sądzono przed konserwacją, przedstawiała się w postaci licznych

ubytków ruchomych.

35. Charakter i przyczyna zniszczeń

Taka sama, jak w powyższych obiektach. Zdjęcia mikroskopowe pozwalają na dokładną

obserwację przebiegu i kształtu spękań warstwy malarskiej i podłoża papierowego, a także pozwalają

przyjrzeć się impastom.

36. Zabiegi konserwatorskie i efekty prac

Poza omówionymi wcześniej zabiegami wykonanymi przy poprzednich obiektach, tu

zadecydowano o uzupełnieniu brakującej części obiektu, co widzimy na powyższym zdjęciu.

Podejmowano również próby zrekonstruowania brakującego fragmentu, jednak z uwagi na brak zdjęć

lub szkiców kompozycyjnych artysty, postanowiono pozostać na etapie wykonania projektu

ewentualnej rekonstrukcji. Obraz po konserwacji, podobnie jak pozostałe, został umieszczony w

specjalnej tekturowej teczce z passpartou, która umożliwia oglądanie obiektów bez ich uszkodzenia.

Podobnie postąpiono z fragmentami obrazu, które jak ustalono w procesie konserwacji, nie pochodzą

z obrazu "Martwa natura".

37. Konserwacja obiektu kursowego "Portret młodej kobiety"

38.

(Dane ze slajdu) Na zdjęciu widzimy lico i wtórne odwrocie w świetle rozproszonym przed

konserwacją, a następnie oryginalne odwrocie w trakcie konserwacji w świetle rozproszonym. Obraz

malowany na cienkiej tekturze warstwowej w technice olejnej. Warstwa malarska kładziona

laserunkowo, jednak niektóre partie opracowano bardziej kryjąco, miejscami widoczne niewielkie

impasty w partii tła i włosów.

39. Charakter i przyczyny zniszczeń

Obraz najprawdopodobniej był trzymany w piwnicy przez kilka lat w czasie wojny,

najprawdopodobniej na skutek działania niestabilnych warunków cieplno-wilgotnościowych nastąpiło

widoczne w świetle bocznym odkształcenie spowodowane miejscowymi wybrzuszeniami podobrazia.

Jak wiadomo obraz został zdublowany na płótno, a ponieważ klej nie był w stanie powstrzymać pracy

podobrazia tekturowego, przybito go dodatkowo gwoździami od strony lica. Na brzegach widoczne

wytarcia i wykruszenia warstwy malarskiej, tektura na brzegach i w narożnikach mocno

rozwarstwiona. Po rozdublowaniu wykonano oczyszczanie odwrocia z resztek spoiwa dublażowego w

celu odbarczenia obrazu ze zbędnego napięcia.

40. Zabiegi konserwatorskie i efekty prac

Po oczyszczeniu lica środkami enzymatycznymi, podklejeniu warstwy malarskiej na brzegach

przy użyciu Hydrogrundu i klajstru ryżowego, a także rozdublowaniu i oczyszczeniu odwrocia,

przystąpiono do prostowania obrazu na brzegach delikatnie zwilżając je wodą i zaprasowując kostką

introligatorską, całość obrazu poddawano działaniu obciążenia. Następnie wykonywano uzupełnienia

podobrazia papierem długowłóknistym przy użyciu klajstru ryżowego. (Widok uzupełnień od strony

odwrocia, widok uzupełnień od strony lica.) Następnie wszystkie uzupełnienia scalono kolorystycznie

akwarelą dążąc do koloru tektury i zabezpieczono werniksem z dodatkiem wosku. Całe lico

zawerniksowano werniksem damarowym w sprayu i przystąpiono do retuszu.

41. Konserwacja obrazu Mieczysława Korwina Piotrowskiego "Hortensje" 1915r.

42.

(Dane ze slajdu) Zdjęcie lica i odwrocia w świetle rozproszonym- widoczne pęknię w dolnej

części obrazu, a także ubytki w narożnikach. Obraz malowany w technice olejno-żywicznej na

tekturze z cienkim gruntem.

43.Zabiegi konserwatorskie i efekty prac

W trakcie konserwacji poza standardowymi zabiegami oczyszczania obraz przez dłuższy czas

był prostowany i stabilizowany po obciążeniem- tektura o grubości ok 3mm była dość sztywna. Po

przełamaniu każda z części niezależnie od siebie ulęgła odkształceniu. Po wyprostowaniu wykonano

sklejanie na styk dolnej części obrazu. Wykorzystano do tego celu Polioctan winylu w stężeniu

fabrycznym i długowłóknisty papier jedwabny odporny na kwaśne środowisko. Inne kleje okazały sie

za słabe. Następnie założono kity i wykonano retusz. Obecnie obraz eksponowany jest w ramie ze

sztywnym, stabilizującym wyparciem.

44. Ignacy Pinkas

Tu pragnę jedynie nadmienić o rodzaju tektury technicznej, z którą również możemy spotkać

sie w procesie konserwacji: Preszpan – rodzaj wielowarstwowej, mocno prasowanej i polerowanej

tektury, w której surowcem jest papier o grubości od 0,1mm do 50mm. Powierzchnia preszpanu jest

gładka, trudno nasiąkalna. Posiada dużą wytrzymałość mechaniczną na ścieranie i zginanie.

45. Konserwacja obrazu Maryana Malskiego, "Michałek"

Na zdjęciu widzimy składniki obrazu- sam obraz od strony lica, tekturę, która pierwotnie

pełniła funkcję "pleców" obrazy, kartkę z informacjami o obrazie- była naklejonana odwrociu.

Wszystkie elementy zostały oczyszczone i odkwaszone, a kartkę z informacjami zdublowano na

bibułkę japońską. Biały prostokąt to tektura bezkwasowa, która została dołączona do obiektu, jako

"nowe plecy"- wyparcie. Wszystko razem zostało "luźno" osadzone w ramie, czyli zachowane zostały

wszystkie historyczne składowe elementy obiektu. Problem zakwaszenia podłoża oczywiście zawsze

istnieje w tego typu obiektach; tutaj zastosowany został natrysk od strony odwrocia i nie przyniósł on

właściwie żadnej poprawy pH.

46. Praktyki w Muzeum Narodowym w Warszawie- konserwacja obrazu Jaceka Malczewskiego

"Mycie naczyń w Wielgiem"

47.

Obraz malowany na dość dużej jak na tamte czasy tekturze o wymiarach ponad 100 na 70cm.

Mocno zdeformowane podobrazie było długo stabilizowane pod obciążeniem. W narożnikach

wstawiano fleki z tektury bezkwasowej na Polioctan winylu w stężeniu fabrycznym, założono kity, a

ich powierzchnię opracowano przy pomocy żelowego medium widocznego na zdjęciu. Wykonano

nim imitacje impastów. Po wyschnięciu medium jest przezroczyste i pozwala na wykonanie retuszu.

48. Wnioski końcowe



Papierowe lub tekturowe podłoże może posiadać wiele nieodłącznych wad związanych z

nieprawidłowym lub niewystarczającym przygotowaniem. Natura włókien i masy włóknistej, jak

również sam proces wytwarzania papieru mogą spowodować nieodwracalne w skutkach zmiany w

strukturze papieru. Papiery szmaciane oraz płyty tekturowe są na ogół trwałe i maja długą żywotność.

Tektury słomowe z upływem czasu stają się kwaśne i kruche. Masa włóknista drzewna często zawiera

pozostałości kwasów po procesach, które powodują rozkład molekuł celulozy. Ten sam problem

dotyczy makulatury produkowanej z masy włóknistej.



Kleje stosowane do laminowania (zwykle klej skórny lub klajster skrobiowy) są zwykle stabilne

jednak ugną się pod atakiem insektów lub pleśni.

 Woda we wszystkich swoich postaciach ma prawdopodobnie najbardziej niszczący wpływ na papier i

podkłady tekturowe.



Istnieje szeroki wachlarz sposobów konserwacji począwszy od prostej konsolidacji warstwy

malarskiej, aż po usunięcie starego podłoża i przeniesienie obrazu na nowe.

 Literatura z dziedziny konserwacji jest niezwykle uboga w dokumentację dotyczącą malarstwa na

papierze. Problemy związane z konserwacją i obróbką tej dziedziny wymagają zarówno umiejętności

konserwacji zarówno samego malarstwa, jak i papieru. Dialog pomiędzy obiema grupami specjalistów

jest niezwykle istotny i konieczny dla ustalenia najlepszych oraz najskuteczniejszych metod i środków

konserwacji.

49. Bibliografia

50. Informacja o pozyskanych materiałach pomocniczych.