Zaawansowana rachunkowość 

finansowa 

Instrumenty finansowe 

dr Marta Gawart 

Instrument finansowy – kontrakt,  

który powoduje powstanie: 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe - definicje 

2 

aktywów finansowych  

u jednej ze stron 

zobowiązania finansowego, albo 

 instrumentu kapitałowego  

u drugiej ze stron 

i 

Instrument finansowy – kontrakt,  

który powoduje powstanie: 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe - definicje 

3 

aktywów finansowych u jednej ze stron 

 środki pieniężne 

 instrumenty kapitałowe innej jednostki  

 umowne prawo do: 

i.

otrzymania  aktywów  pieniężnych  lub  innych  aktywów 
finansowych jednostki  

ii. do wymiany instrumentów finansowych z inną jednostką na 

korzystnych warunkach 

Instrument finansowy – kontrakt,  

który powoduje powstanie: 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe - definicje 

4 

zobowiązania finansowego u drugiej ze stron 

Zobowiązanie finansowe: umowne zobowiązanie do: 

 wydania  środków  pieniężnych  lub  innych  aktywów 

finansowych  

 wymiany  instrumentu  finansowego  z  inną  jednostką  na 

niekorzystnych warunkach 

Instrument finansowy – kontrakt,  

który powoduje powstanie: 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe - definicje 

5 

instrumentu kapitałowego u drugiej ze stron 

Instrument  kapitałowy:  umowa,  z  której  wynika  prawo  do 

majątku  jednostki,  pozostałego  po  odjęciu  wszystkich 

zobowiązań 

Aktywa finansowe

: 

1. Aktywa  finansowe  wyceniane  w  wartości  godziwej  przez  wynik 

finansowy 

2. Pożyczki i należności 

3. Aktywa utrzymywane do terminu wymagalności 

4. Aktywa finansowe  dostępne do sprzedaży 

5. Instrumenty  pochodne  wyznaczone  do  rachunkowości  zabezpieczeń  (dodatnia 

wycena) 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

6 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Aktywa finansowe

: 

1. Aktywa  finansowe  wyceniane  w  wartości  godziwej  przez  wynik 

finansowy 

 Aktywa finansowe przeznaczone do obrotu 

 Instrumenty  pochodne  (dodatnia  wycena),  o  ile  nie  zostały 

wyznaczone do rachunkowości zabezpieczeń 

 Aktywa finansowe wyznaczone do wyceny według wartości godziwej 

przez wynik finansowy (FVO) 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

7 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Aktywa finansowe

: 

2. Pożyczki 

i 

należności

 

– 

aktywa 

finansowe 

niebędące 

instrumentami  pochodnymi,  z  ustalonymi  lub  możliwymi  do 

ustalenia  płatnościami,  które  nie  są  kwotowane  na  aktywnym 

rynku 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

8 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Aktywa finansowe: 

3. Aktywa  utrzymywane  do  terminu  wymagalności  –  aktywa 

finansowe  niebędące  instrumentami  pochodnymi,  z  ustalonymi 

lub  możliwymi  do  ustalenia  płatnościami,  o  ustalonym  terminie 

wymagalności,  względem  których  jednostka  ma  stanowczy 

zamiar i jest je w stanie utrzymać  do terminu wymagalności 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

9 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Aktywa finansowe: 

3. Aktywa utrzymywane do terminu wymagalności  

 Warunek dotyczący zamiaru i możliwości 

 Do  terminu  wymagalności  można  klasyfikować  jedynie  papiery 

wartościowe notowane na aktywnym rynku 

 Konsekwencje  zbycia  instrumentów  zaklasyfikowanych  do  tej 

kategorii (konsekwencje dla całej grupy) 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

10 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Aktywa finansowe: 

4. Aktywa finansowe  dostępne do sprzedaży – aktywa finansowe: 

 nie będące 1) 2) 3) 

 aktywa finansowe wyznaczone do tej kategorii 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

11 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Zobowiązania finansowe: 

1. Zobowiązania  finansowe  wyceniane  w  wartości  godziwej  przez 

wynik finansowy 

2. Pozostałe 

zobowiązania 

finansowe 

wyceniane 

według 

zamortyzowanego kosztu 

3. Instrumenty  pochodne  wyznaczone  do  rachunkowości  zabezpieczeń  (ujemna 

wycena) 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

12 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Zobowiązania finansowe: 

1. Zobowiązania  finansowe  wyceniane  w  wartości  godziwej 

przez wynik finansowy 

• Instrumenty  pochodne  (ujemna  wycena),  o  ile  nie  zostały 

wyznaczone do rachunkowości zabezpieczeń 

• Obowiązek  dostarczenia  papierów  wartościowych  pożyczonych 

w przypadku sprzedaży krótkiej 

• Zobowiązania  finansowe  wyznaczone  do  wyceny  według 

wartości godziwej przez wynik finansowy (FVO) 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

13 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Zobowiązania finansowe: 

Udzielone  gwarancje  finansowe  –  umowy  zobowiązujące  ich 

wystawców 

do 

dokonania 

określonych 

płatności 

rekompensujących  posiadaczowi  stratę,  jaką  poniesie  z  powodu 

niedokonania 

przez 

określonego  dłużnika  płatności  w 

przypadającym terminie zgodnie z pierwotnymi lub zmienionymi 

warunkami instrumentu dłużnego. 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

14 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

 Instrument  kapitałowy:  umowa,  z  której  wynika  prawo  do 

majątku jednostki, pozostałego po odjęciu wszystkich zobowiązań 

 

 Przejęte  własne  instrumenty  kapitałowe  –  pomniejszają  kapitał 

własny emitenta!! 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

15 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

 Zobowiązanie finansowe vs instrument kapitałowy  

 

Ujmując  dany  instrument  lub  jego  części  składowe  jako 

zobowiązanie  finansowe,  aktywa  finansowe  lub    instrumenty 

kapitałowe  należy  kierować  się  treścią  ekonomiczną  ustaleń 

umownych  oraz  definicjami  zobowiązań  finansowych,  aktywów 

finansowych i instrumentów kapitałowych. 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

16 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

 Odsetki, dywidendy, straty i zyski 

 

Zakwalifikowanie  instrumentów  finansowych  do  zobowiązań 

finansowych  lub  instrumentów  kapitałowych  rozstrzyga  o  ujęciu 

odsetek,  dywidend,  zysków  i  strat  związanych  z  danym 

instrumentem 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

17 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

 Odsetki, dywidendy, straty i zyski 

 Odsetki,  dywidendy,  zyski  i  straty  związane  z  zobowiązaniem 

finansowym  ujmuje  się  jako  przychody  lub  koszty  w  wyniku 

finansowym 

 Kwoty  wydawane  posiadaczom  instrumentów  kapitałowych  oraz 

koszty  transakcji  związane  z  operacjami  na  kapitale  własnym 

zmniejszają bezpośrednio kapitał własny 

 Nie  ujmuje  się  zmian  wartości  godziwej  instrumentów 

kapitałowych 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

18 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrument  pochodny

:  instrument  finansowy  spełniający  wszystkie  trzy 

poniższe warunki: 

1. Wartość  zależy  od  zmian:  stopy  procentowej,  ceny  instrumentu 

finansowego,  ceny  towaru,  kursu  walutowego,  indeksu  ceny  lub  stóp, 

ratingu kredytowego lub indeksu kredytowego, innej zmiennej 

2. Nie  wymaga  początkowej  inwestycji  netto  lub  wymaga  nieznacznej 

początkowej inwestycji netto 

3. Jego rozliczenie nastąpi w przyszłości 

Instrumenty finansowe - klasyfikacja 

19 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

 Wycena początkowa: 

 składnika  aktywów  finansowych 

–  według  wartości  godziwej 

uiszczonej zapłaty 

 zobowiązania  finansowego 

–  według  wartości  godziwej 

otrzymanej zapłaty 

 

Koszty  transakcji 

–  uwzględniane  przy  początkowej  wycenie  aktywów  i 

zobowiązań  finansowych  ≠  instrumentów  wycenianych  w  wartości  godziwej 

przez wynik finansowy 

Instrumenty finansowe – ujęcie początkowe i wycena 

20 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

WARTOŚĆ  GODZIWA 

=  kwota,  za  jaką  dany  składnik  aktywów 

mógłby zostać wymieniony, a zobowiązanie wykonane, pomiędzy dobrze 

poinformowanymi i zainteresowanymi stronami w bezpośrednio zawartej 

transakcji 

• nie uwzględnia się kosztów zbycia instrumentu finansowego 

• nie  jest  kwotą,  którą  jednostka  otrzymałaby  lub  zapłaciła  w  wyniku 

wymuszonej  transakcji,  niedobrowolnej  likwidacji  lub  sprzedaży 

dokonanej w obliczu trudnej sytuacji. 

Zaawansowana rachunkowość finansowa   dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – wycena bilansowa 

21 

 

Metody szacowania wartości godziwej 

• cena transakcji 

• inne ceny rynkowe 

• techniki wyceny 

 

Instrumenty finansowe – ujęcie początkowe i wycena 

22 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Moment ujęcia transakcji: 

Aktywa finansowe 

Data zawarcia transakcji

 

lub Data rozliczenia transakcji 

Jednostka  ma  prawo  wyboru  metody,  ale  jest  zobowiązana  do  konsekwentnego  jej  stosowania  dla 

wszystkich składników poszczególnych kategorii aktywów finansowych 

Aktywa finansowe nabyte lub sprzedane w standaryzowanej transakcji (na rynku regulowanym), gdzie 

konwencja przewiduje wydanie aktywów w dniu innym niż data transakcji: 

• ujęcie na datę zawarcia transakcji 

• ujęcie na datę rozliczenia transakcji 

Zobowiązania finansowe 

Data zawarcia transakcji? 

Instrumenty finansowe – ujęcie początkowe i wycena 

23 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – wycena bilansowa 

24 

AKTYWA FINANSOWE:  

WARTOŚĆ GODZIWA 

z wyjątkiem: 

• pożyczki i należności 

•  instrumenty utrzymywane  

  do terminu wymagalności 

 

• aktywa finansowe, dla których wartość godziwa 
  nie może być wiarygodnie wyceniona  
 

(niekwotowane instrumenty kapitałowe  

   

 

+ 

  powiązane z nimi instrumenty pochodne) 

ZAMORTYZOWANY KOSZT 

KOSZT 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – wycena bilansowa 

25 

ZOBOWIĄZANIA FINANSOWE:  

ZAMORTYZOWANY 

 

 

 

 

 

 

KOSZT 

 

  z wyjątkiem 

• zobowiązania finansowe wyceniane  
  w wartości godziwej przez wynik finansowy 

• instrumenty pochodne 

WARTOŚĆ GODZIWA 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – wycena bilansowa 

26 

Instrument 

Rachunek zysków  

i strat 

Kapitał własny 

Aktywa finansowe 

wyceniane w wartości 

godziwej przez wynik 

finansowy 

X 

- 

Aktywa finansowe  

dostępne do sprzedaży  

- 

X 

W momencie sprzedaży lub 

utraty wartości zyski lub 

straty poprzednio ujęte w 

kapitale 

własnym ujmuje się w 

rachunku zysków i strat.  

 zobowiązania finansowe wyceniane w wartości godziwej przez wynik finansowy: 

 

Wartość godziwa zobowiązania finansowego płatnego na żądanie (np. depozyt na żądanie) nie 
może być niższa od kwoty płatnej na żądanie. 

Ujęcie zmian wartości godziwej aktywów finansowych 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Zamortyzowany  koszt 

składnika  aktywów  finansowych  lub 

zobowiązania finansowego 

– wartość w jakiej składnik został wyceniony w 

momencie  początkowego  ujęcia,  pomniejszona  o  spłaty  kapitału  oraz 

powiększona  lub  pomniejszona  o  ustaloną  z  zastosowaniem  efektywnej  stopy 

procentowej  skumulowaną  amortyzację  wszelkich  różnic  między  wartością 

początkową  a wartością  w  terminie  zapadalności oraz pomniejszona o odpisy  z 

tytułu utraty wartości lub nieściągalności (rezerwy celowe) 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – wycena 

27 

Efektywna  stopa  procentowa 

–  stopa,  która  dokładnie  dyskontuje 

oczekiwane  przyszłe  przepływy  pieniężne  przez  oczekiwany  okres  życia  (do 

terminu  wymagalności)  instrumentu  finansowego,  a  w  uzasadnionych 

przypadkach  w  okresie  krótszym  (do  terminu  następnego  oszacowania  przez 

rynek  poziomu  odniesienia),  do  wartości  bilansowej  netto  instrumentu 

finansowego.  

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – wycena 

28 

Efektywna stopa procentowa 

Należy 

uwzględnić 

wszystkie 

terminy  i  warunki  umowy  (np. 
przedpłaty,  opcje  wcześniejszej 
spłaty) 

Nie  uwzględnia  się  potencjalnych 
przyszłych  strat  związanych  z 
nieściągalnością kredytu 

Wyliczenie 

obejmuje 

wszystkie 

prowizje  i  opłaty  otrzymywane  i 
płacone, 

stanowiące 

integralną 

część ESP  

Uwzględnia  się  koszty  transakcji 
oraz premię i dyskonto 

29 

Instrumenty finansowe – wycena 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Na każdy dzień bilansowy jednostka ocenia, czy: 

1.

istnieją obiektywne dowody utraty wartości składnika aktywów finansowych 

lub  grupy  aktywów  finansowych,  wynikające  z  jednego  lub  więcej  zdarzeń 

mających  miejsce  po  początkowym  ujęciu  składnika  aktywów  (zdarzenie 

powodujące stratę), a 

2.

zdarzenie  (lub  zdarzenia)  powodujące  stratę  ma  wpływ  na  oczekiwane 

przyszłe  przepływy  pieniężne  wynikające  ze  składnika  aktywów 

finansowych lub grupy aktywów finansowych. 

!!!  Nie  ujmuje  się  strat  oczekiwanych  w  wyniku  przyszłych  zdarzeń,  bez 

względu na stopień ich prawdopodobieństwa. 

Instrumenty finansowe – 

utrata wartości 

– MSR  

30 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Do 

obiektywnych  dowodów  utraty  wartości 

składnika  aktywów  finansowych  lub  grupy 

aktywów  zalicza  się  uzyskane  przez  posiadacza  składnika  aktywów  informacje,  dotyczące 

następujących przykładowych zdarzeń powodujących stratę: 

• 

znaczące trudności finansowe emitenta lub dłużnika;  

• 

niedotrzymanie  warunków  umowy,  np.  niespłacenia  albo  zalegania  ze  spłacaniem  odsetek  lub 

nominału; 

• 

przyznanie pożyczkobiorcy przez pożyczkodawcę, ze względów ekonomicznych lub prawnych 

wynikających  z  trudności  finansowych  pożyczkobiorcy,  udogodnienia,  którego  w  innym 

wypadku pożyczkodawca by nie udzielił; 

• 

wysokiego prawdopodobieństwa upadłości lub innej reorganizacji finansowej pożyczkobiorcy; 

• 

zanik  aktywnego  rynku  na  dany  składnik  aktywów  finansowych  ze  względu  na  trudności 

finansowe; 

31 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – 

utrata wartości 

– MSR  

Do 

obiektywnych  dowodów  utraty  wartości 

składnika  aktywów  finansowych  lub  grupy 

aktywów  zalicza  się  uzyskane  przez  posiadacza  składnika  aktywów  informacje,  dotyczące 

następujących przykładowych zdarzeń powodujących stratę: 

• 

obserwowane  dane  wskazujące  na  możliwy  do  zmierzenia  spadek  oszacowanych  przyszłych 

przepływów  pieniężnych  związanych  z  grupą  aktywów  finansowych  od  momentu 

początkowego ich ujęcia, mimo że nie można jeszcze ustalić spadku dotyczącego pojedynczego 

składnika grupy aktywów finansowych,  np.  



Negatywne  zmiany  dotyczące  statusu  płatności  pożyczkobiorców  w  grupie  (np. 

zwiększona ilość opóźnionych płatności) 



Krajowa lub lokalna sytuacja gospodarcza, która ma związek z niespłacaniem aktywów w 

grupie (np. wskaźnik  bezrobocia)  

 

32 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – 

utrata wartości 

– MSR  

Kwota odpisu aktualizującego: 

 aktywa finansowe wyceniane w zamortyzowanym koszcie  

wartość bilansowa składnika aktywów  

minus  

wartość bieżąca oszacowanych przyszłych przepływów pieniężnych 

zdyskontowanych  z zastosowaniem pierwotnej efektywnej stopy 

procentowej instrumentu finansowego 

33 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – 

utrata wartości 

– MSR  

Kwota odpisu aktualizującego: 

 aktywa finansowe wyceniane w koszcie  

wartość bilansowa składnika aktywów  

minus  

wartość bieżąca oszacowanych przyszłych przepływów pieniężnych 

zdyskontowanych  z zastosowaniem bieżącej rynkowej stopy zwrotu 

dla podobnych aktywów finansowych 

34 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – 

utrata wartości 

– MSR  

Kwota odpisu aktualizującego: 

 aktywa finansowe dostępne do sprzedaży 

wartość bilansowa składnika aktywów  

minus  

wartość godziwa 

35 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – 

utrata wartości 

– MSR  

Odwrócenie odpisu aktualizującego 

Jeśli w następnym okresie strata z tytułu utraty wartości zmniejszyła się, a 

zmniejszenie  to  można  w  obiektywny  sposób  powiązać  ze  zdarzeniem 

następującym  po  ujęciu  utraty  wartości,  to  uprzednio  ujętą  stratę  z  tego 

tytułu odwraca się przez rachunek zysków i strat, dla: 

 aktywów  finansowych  wycenianych  w  zamortyzowanym 

koszcie  

 instrumentów  finansowych  dłużnych  zakwalifikowanych  do 

aktywów finansowych dostępnych do sprzedaży

  

36 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – 

utrata wartości 

– MSR  

Odwrócenie odpisu aktualizującego 

Odwrócenie nie może spowodować zwiększenia wartości bilansowej 

składnika  aktywów  finansowych  ponad  kwotę,  która  stanowiłaby 

zamortyzowany koszt tego składnika na dzień odwrócenia w sytuacji, 

gdyby ujęcie utraty wartości w ogóle nie miało miejsca 

37 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – 

utrata wartości 

– MSR  

Odwrócenie odpisu aktualizującego 

W przypadku: 

 aktywów  finansowych  wycenianych  w  koszcie  -  ujętego 

uprzednio odpisu aktualizującego nie odwraca się!!! 

 instrumentów  finansowych  kapitałowych  zakwalifikowanych 

do  aktywów  finansowych  dostępnych  do  sprzedaży  -  ujętego 

uprzednio odpisu aktualizującego nie odwraca się przez rachunek 

zysków i strat 

38 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – 

utrata wartości 

– MSR  

Instrumenty finansowe - wycena 

39 

Instrument 

Wycena  

Miejsce ujęcia zmian 

wartości 

Aktywa finansowe wyceniane 

w wartości godziwej przez 

wynik finansowy 

Wartość godziwa 

Rachunek zysków i strat 

Aktywa utrzymywane do 

terminu wymagalności  

Zamortyzowany koszt 

(efektywna %) 

Nie dotyczy 

Odpis z tyt. utraty wartości – rzis  

Pożyczki i należności  

Zamortyzowany koszt 

(efektywna %) 

Nie dotyczy 

Odpis z tyt. utraty wartości – rzis  

Aktywa finansowe  dostępne 

do sprzedaży  

Wartość godziwa 

Kapitał z aktualizacji wyceny 

Odpis z tyt. utraty wartości – rzis  

Zobowiązania finansowe 

wyceniane w wartości godziwej 

przez wynik finansowy 

 

Wartość godziwa 

Rachunek zysków i strat 

Pozostałe zobowiązania 

Zamortyzowany koszt 

(efektywna %) 

Nie dotyczy 

Instrumenty pochodne 

Wartość godziwa 

Rachunek zysków i strat 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – reklasyfikacja 

40 

Bieżąca klasyfikacja 

Możliwość 

reklasyfikacji 

Nowa klasyfikacja 

Warunki wymagane dla 

reklasyfikacji 

Instrumenty finansowe wyceniane w wartości godziwej przez wynik finansowy 

Instrumenty pochodne 

NIE 

- 

- 

I. f. wyznaczone przy 

początkowym ujęciu 

jako wyceniane w w. g. 

przez wf (FVO) 

NIE 

- 

- 

Zobowiązania finansowe 

NIE 

- 

- 

Aktywa finansowe 

przeznaczone do obrotu, 

które spełniają definicję 

pożyczek i należności 

TAK 

1) Pożyczki i 

należności 

2) Dostępne do 

sprzedaży 

Jednostka ma zamiar i 

możliwość utrzymywać 

składnik a. f. w dającej się 

przewidzieć przyszłości lub do 

terminu jego wymagalności 

Aktywa finansowe 

przeznaczone do obrotu, 

które nie spełniają 

definicji pożyczek i 

należności 

TAK 

1) Dostępne do 

sprzedaży 

2) Utrzymywane do 

terminu 
wymagalności 

Wyjątkowe okoliczności 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – reklasyfikacja 

41 

Bieżąca klasyfikacja 

Możliwość 

reklasyfikacji 

Nowa 

klasyfikacja 

Warunki wymagane dla 

reklasyfikacji 

Instrumenty finansowe dostępne do sprzedaży 

Aktywa finansowe 

dostępne do sprzedaży, 

które spełniają definicję 

pożyczek i należności 

TAK 

Pożyczki i 

należności 

Jednostka ma zamiar i możliwość 

utrzymywać składnik a. f. w dającej 

się przewidzieć przyszłości lub do 

terminu jego wymagalności 

Aktywa finansowe 

dostępne do sprzedaży, 

które nie spełniają 

definicji pożyczek i 

należności 

TAK 

Utrzymywane do 

terminu 

wymagalności 

• zmiana intencji lub możliwości, 
• wiarygodna  wycena według 

wartości godziwej nie jest dalej 
możliwa,  

• minęły „dwa kolejne lata 

finansowe” 

Instrumenty finansowe utrzymywane do terminu wymagalności 

Instrumenty finansowe 

utrzymywane do 

terminu wymagalności 

TAK 

Dostępne do 

sprzedaży 

• na skutek zmiany intencji lub 

możliwości niewłaściwe staje się 
kwalifikowanie inwestycji jako 
utrzymywanej do t. wymagalności 

• sprzedaż lub przekwalifikowanie 

znaczącej kwoty inwestycji 
utrzymywanych do t. wymagalności 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

 Dodatnia (+) wartość godziwa instrumentu 

Dt    Aktywa finansowe wyceniane w wartości godziwej przez wynik   

finansowy 

Ct    Przychody finansowe 

 Ujemna (-) wartość godziwa instrumentu 

Dt    Koszty finansowe 

Ct    Zobowiązania finansowe wyceniane w wartości godziwej 

przez wynik finansowy 

42 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Instrumenty finansowe – księgowanie instrumentów 

pochodnych 



W  pierwszej  kolejności  należy  ustalić,  czy  kryteria  wyłączania  z  bilansu  mają  zastosowanie  do 

części składnika aktywów finansowych, czy do całego składnika aktywów finansowych. 



Składnik aktywów finansowych wyłączamy z bilansu  

a)

wygasły  umowne  prawa  do  przepływów  pieniężnych  ze  składnika  aktywów 

finansowych, 

albo 

b)

składnik  aktywów  finansowych  został  przekazany,  a  przekazanie  kwalifikuje  go  do 

wyłączenia z bilansu, to jest: 

i.

zostały  przeniesione  umowne  prawa  do  przepływów  pieniężnych  ze 

składnika aktywów finansowych, albo 

ii.

umowne  prawa  do  przepływów  pieniężnych  ze  składnika  aktywów 

finansowych  zostały  zachowane,  ale  zawarto  umowę  ich  przekazania 

(przyjęto zobowiązanie do ich przekazania)  

Instrumenty finansowe – wyłączanie z bilansu 

43 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Hierarchia kryteriów wyłączania 

I.

Kryterium ryzyka i korzyści związanych z posiadaniem składnika aktywów finansowych 

 

 

 

 

II.

Kryterium kontroli 

Instrumenty finansowe – wyłączanie z bilansu 

44 

przeniosła zasadniczo całe 

ryzyko i wszystkie 

korzyści 

zachowała zasadniczo całe 

ryzyko i wszystkie 

korzyści 

nie przeniosła ani nie zachowała 

zasadniczo całego ryzyka i 

wszystkich korzyści 

usunięcie z bilansu 

pozostawienie w bilansie 

nie zachowała kontroli 

zachowała kontrolę 

JEDNOSTKA 

usunięcie z bilansu 

pozostawienie w bilansie do 

wysokości trwałego 

zaangażowania 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Kryterium ryzyka i korzyści związanych z posiadaniem składnika aktywów finansowych 



Przeniesienie  ryzyka i korzyści jest  oceniane przez porównanie  narażenia jednostki, przed  i po 

dokonaniu przeniesienia, na zmienność kwot oraz harmonogramu przepływów pieniężnych netto 

związanych z przeniesionym składnikiem aktywów. 



Jeśli  jednostka  przenosi  zasadniczo  całe  ryzyko  i  wszystkie  korzyści  związane  z  posiadaniem 

składnika aktywów finansowych, to wyłącza składnik aktywów finansowych z bilansu. 



Przykłady:   

a)

bezwarunkowa sprzedaż składnika aktywów finansowych; 

b)

sprzedaż  składnika  aktywów  finansowych  wraz  z  opcją  odkupu  składnika  aktywów 

finansowych po cenie równej wartości godziwej w momencie odkupu; oraz 

c)

sprzedaż  składnika  aktywów  finansowych  wraz  z  opcją  sprzedaży  lub  kupna,  znacznie 

negatywnie  odbiegającą  od  wartości  wewnętrznej  (tzn.  jest  bardzo  mało  prawdopodobne, 

aby opcja nabrała wartości wewnętrznej przed terminem jej wygaśnięcia). 

Instrumenty finansowe – wyłączanie z bilansu 

45 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Kryterium ryzyka i korzyści związanych z posiadaniem składnika aktywów finansowych 



Jeśli jednostka zachowuje zasadniczo całe ryzyko i wszystkie korzyści związane z posiadaniem 

składnika aktywów finansowych, to w dalszym ciągu ujmuje składnik aktywów finansowych. 



Przykłady:   

a)

transakcja  sprzedaży  i  odkupu,  gdy  cena  odkupu  jest  ustalona  lub  równa  cenie  sprzedaży 
powiększonej o koszt finansowania 

b)

umowa pożyczki papierów wartościowych 

c)

sprzedaż  składnika  aktywów  finansowych  wraz  z  zawarciem  umowy  typu  total  return 
swap, która przenosi z powrotem na jednostkę ryzyko rynkowe 

d)

sprzedaż  składnika  aktywów  finansowych  wraz  z  opcją  sprzedaży  lub  kupna  o  znacznej 
wartości wewnętrznej (tzn. gdy jest  bardzo  mało prawdopodobne, aby opcja utraciła swą 
wartość wewnętrzną przed terminem jej wygaśnięcia) oraz 

e)

sprzedaż  należności  krótkoterminowych,  gdy  jednostka  sprzedająca  gwarantuje  jednostce 
kupującej  wypłatę  rekompensaty  strat  spowodowanych  nieściągalnością,  które 
prawdopodobnie wystąpią. 

Instrumenty finansowe – wyłączanie z bilansu 

46 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Kryterium kontroli 



Jeśli jednostka nie przenosi ani nie zachowuje zasadniczo całego ryzyka i wszystkich korzyści 

związanych z posiadaniem składnika aktywów finansowych, to ustala, czy zachowała kontrolę 

nad składnikiem aktywów finansowych 



jeśli  jednostka  nie  zachowuje  kontroli,  wyłącza  składnik  aktywów  finansowych  z  bilansu  i 

oddzielnie  ujmuje  jako  aktywa  lub  zobowiązania  wszelkie  prawa  i  obowiązki  powstałe  lub 

zachowane w wyniku przeniesienia 



jeśli jednostka zachowuje kontrolę, w dalszym ciągu ujmuje składnik aktywów finansowych w 

stopniu, w jakim utrzymuje zaangażowanie w składnik aktywów finansowych 



Zachowanie przez jednostkę kontroli nad przeniesionym  składnikiem  aktywów zależy od  tego, 

czy  jednostka  przejmująca  ma  praktyczną  możliwość  sprzedaży  składnika  aktywów  w  całości 

niepowiązanej  stronie  trzeciej  i  może  przeprowadzić  transakcję  sprzedaży  bez  konieczności 

nakładania  dodatkowych  ograniczeń  na  sprzedaż,  to  jednostka  przenosząca  składnik  aktywów 

utraciła nad nim kontroli i wyłącza go z bilansu. 

Instrumenty finansowe – wyłączanie z bilansu 

47 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Trwałe zaangażowanie 



Jeśli jednostka zachowuje kontrolę, w dalszym ciągu ujmuje składnik aktywów finansowych w 

bilansie do wysokości trwałego zaangażowania w składnik aktywów finansowych 



Zakres, w jakim jednostka utrzymuje zaangażowanie w przeniesionym składniku aktywów, jest 

uzależniony  od  stopnia  narażenia  jednostki  na  zmiany  wartości  przenoszonego  składnika 

aktywów.  



Na przykład: gwarancja udzielona na przeniesiony składnik aktywów – trwałe zaangażowanie = 

kwota gwarantowana. 

Instrumenty finansowe – wyłączanie z bilansu 

48 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 



W  momencie  wyłączenia  składnika  aktywów  finansowych  różnicę  pomiędzy 

wartością  bilansową,  a  sumą:  (i)  otrzymanej  zapłaty  (z  uwzględnieniem  wszelkich 

otrzymanych nowych aktywów pomniejszonych o powstałe nowe zobowiązania) oraz 

(ii)  wszelkich  skumulowanych  zysków  lub  strat,  które  zostały  ujęte  w  kapitale 

własnym ujmuje się w rachunku zysków i strat. 

Instrumenty finansowe – wyłączanie z bilansu 

49 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart 

Wyłączenie zobowiązania finansowego 



Jednostka  wyłącza  ze  swojego  bilansu  zobowiązanie  finansowe  (lub  część 

zobowiązania  finansowego)    gdy  zobowiązanie  wygasło  –  to  znaczy,  kiedy 

obowiązek określony w umowie został wypełniony, umorzony lub wygasł. 



Różnicę  pomiędzy  wartością  bilansową  zobowiązania  finansowego  (lub  części 

zobowiązania finansowego), które wygasło lub zostało przeniesione na inną stronę, a 

wartością  zapłaty,  z  uwzględnieniem  wszystkich  przeniesionych  aktywów 

niepieniężnych lub przyjętych zobowiązań, ujmuje się w rachunku zysków i strat. 

Instrumenty finansowe – wyłączanie z bilansu 

50 

Zaawansowana rachunkowość finansowa  dr Marta Gawart