Untitled-3

Andrzej Chmielecki

ONTOLOGICZNY I EPISTEMOLOGICZNY STATUS SUBIEKTYWNYCH PRZEŻYĆ

Przeżycia jako emergentne zjawiska towarzyszące procesom mentalnym

Twierdzę, że subiektywne przeżycia - potocznie rozumiane jakości fenomenalne takie jak

doznawane  barwy,  zapachy,  dźwięki,    radość,  smutek,  przyjemność  -  ani  nie  są  związane  z  istotą
stanów psychicznych, ani też nie stanowią ich natury, resp. czynników realizacji.  To nie przeżycia są
na przykład  korelowane, porównywane, kojarzone, transmitowane itd, lecz informacje i zbudowane z
nich reprezentacje. Jeśli nie zmienia się sama informacja sensoryczna zbierana z receptorów, przeżycia
również pozostają zasadniczo  niezmienione, podczas gdy w tym samym czasie wewnątrzsystemowe
reprezentacje sensoryczne znajdują się  w ciągłym ruchu, docierają do różnych struktur układu sterującego:
z informacją kinestetyczną korelowane są w zwojach podstawy, z tła zostają wyabstrahowywane w
korze skroniowej, oceniane popędowo przez ciało migdałowate, kojarzone z innymi informacjami i
zapamiętywane    przy  udziale    hipokampa,  itd. To  jest  właściwa  psychika  in  actu,  przeżycia  zaś  to
zaledwie  jej blady odblask.  Opis działania psychiki w kategoriach przeżyć byłby opisem pozoru, a nie
istoty rzeczy

Niemniej, przeżycia są czymś określonym i w właściwy dla siebie - irrealny - sposób istnieją,

niezależnie od przekonań na ich temat. A ponieważ ich istnienie nie zależy od postawy i przekonań
podmiotu, są wręcz czymś obiektywnie istniejącym. Krótko mówiąc, przeżycia tworzą dziedzinę bytową
pewnego rodzaju. Są autentyczną emergencją, jedną z niewielu wartą tego miana. Wiele tak zwanych
emergencji  okazuje  się  jedynie  nową  organizacją  już  istniejących  elementów,  mają  one  więc  swoje
tworzywo i antecedensy w czymś już istniejącym, dają się opisać i zrozumieć jako relacje pomiędzy
bardziej „swoiskimi” elementami.  I choć nie można ich przewidzieć z góry, to dają się przynajmniej
wyjaśnić post factum. Nie da się tego powiedzieć o przeżyciach. To właśnie ta ich właściwość, brana
za wyróżnik czy wręcz naturę psychiczności, rzutuje na traktowanie bytu psychicznego jako czegoś
zasadniczo obcego strukturom materialnym.

Fakt, iż przeżycia towarzyszą zdarzeniom psychicznym i duchowym, że są z nimi skorelowane,

można próbować interpretować dwojako: bądź w kategoriach związku przyczynowo-skutkowego, bądź
w kategoriach zjawiska (sposobu przejawiania się). Ponieważ przy tym mogą istnieć procesy mentalne
w nieobecności przeżyć ale nie odwrotnie, mogłoby jedynie być bądź tak, że przeżycie jest skutkiem
tego co mentalne, bądź zjawiskiem tego co mentalne, nie zaś odwrotnie.

Pierwszą możliwość musimy z góry wykluczyć, gdyż wszelkiego typu struktury informacyjne -

a więc w szczególności reprezentacje, znaczenia i sensy - składające się na to co psychiczne i duchowe,
są tworami irrealnymi, nie mogą więc działać. Pozostaje tedy do rozważenia możliwość druga - przeżycia
jako zjawisko, sposób przejawiania się stanów i procesów umysłowych.

Z reguły przez zjawisko rozumie się coś co się przejawia (prezentuje) jakiemuś podmiotowi,

co  więc  ujęte  jest  w  kategoriach  specyﬁcznych  dla  gatunku  do  którego  on  należy.  Jest  to  zjawisko
w  sensie  subiektywnym,  epistemicznym. Ale  kategoria  zjawiska  ma  też  sens  obiektywny,  ontyczny
-  jest  to  zjawisko  czegoś    rozważane  w  abstrakcji  od  tego,  że  może  być  ono  także  dane  jakiemuś
podmiotowi. Ontycznie „zjawisko” może  oznaczać bądź faktyczne zrealizowanie się (egzempliﬁkację,

konkretyzację) jakiegoś związku istotowego (na przykład spadanie jabłka z jabłoni jako przejaw prawa
powszechnego  ciążenia),  bądź  zaistnienie    pewnych  skutków  ubocznych  realizacji  takiego  związku
istotowego (na przykład wychylenie igły magnetycznej  jako przejaw pola magnetycznego powstającego
przy przepływie prądu przez przewodnik). Zjawiskiem w pierwszym sensie ontycznym jest na przykład
burza jako ciąg wyładowań elektrycznych w atmosferze,  powstających gdy różnica potencjału pomiędzy
zjonizowanymi chmurami przekracza pewną wielkość krytyczną, wskutek czego powietrze przestaje
być izolatorem i następuje przepływ ładunku elektrycznego („piorun”). Natomiast grzmot i błyskawica
(tj. odpowiednie ﬁzyczne zjawiska optyczne i akustyczne) są  zjawiskami w drugim z wyróżnionych
sensów ontycznych (czynnikami towarzyszącymi) nagłego wyładowania elektrycznego w atmosferze.
Zjawiska te mają miejsce  niezależnie od tego czy obserwuje je jakiś podmiot posiadający  wzrok i
słuch. I w tym sensie ﬁzyka doświadczalna bada konkretne jednostkowe zjawiska, podczas gdy ﬁzyka
teoretyczna stara się uchwycić ogólne prawa czy związki istotowe.

Otóż według mnie przeżycia są zjawiskiem w sensie ontycznym - tj. ubocznym skutkiem,

czynnikiem  towarzyszącym  -  powstającym  w  pewnych  warunkach  jako  efekt  działania  czynników
realizacji tego  co  mentalne,  tj.  jako  efekt  uboczny  energetycznego  zasilania  mózgowia  przez  układ
siatkowaty pnia mózgu (stan przytomności) i  procesów kodowania informacji, które mają charakter
realny,  mogą  więc  wywoływać  zmiany.  Czy  jednak  w  ten  sposób  nie  powracamy  do  odrzuconej
wcześniej  idei związku przyczynowo-skutkowego? I tak, i nie. Tak, gdyż  wywoływanie  skutków
ubocznych jest oddziaływaniem typu przyczynowego. Nie, gdyż nie twierdzę bynajmniej, że skutki te
wywołuje to co mentalne jako takie.
  Przeżycia jako epifenomeny

W powyższych rozważaniach starałem się wyeksplikować tezę, iż przeżycia są jedynie zjawiskiem

tego co mentalne. Tezę tę chciałbym teraz jeszcze bardziej wzmocnić. Twierdzę mianowicie, że przeżycia
są  epifenomenem,  czyli  takim  czynnikiem  towarzyszącym,  który  ze  swej  strony  pozbawiony  jest
mocy sprawczej, który więc w szczególności nie może wywierać żadnego wpływu na to, czego jest
przejawem, czyli na stany i procesy psychiczne. W stosunku do właściwych zdarzeń psychicznych i
duchowych przeżycia są tym, czym obraz na ekranie telewizora jest w stosunku do sygnału odbieranego
z anteny przez magnetowid - telewizor można wyłączyć, a taśma wideokasety w dalszym ciągu będzie
rejestrować obraz zakodowany w sygnale antenowym. Przeżycia są niczym marionetki w teatrze lalek
-  wydaje  się  nam,  że  to  one  grają  swoje  role,  mimo  że  wszystkie  ich  „zachowania”  są  animowane
przez niewidocznych aktorów. Słowem, przeżycia mają charakter irrealny - są jedynie skutkami, nie
mogą natomiast być przyczyną niczego. A skoro tak, to zarówno anima jak i duch  funkcjonowałyby
praktycznie tak samo, gdyby wymiaru przeżywania w ogóle nie było. Słowem, bylibyśmy czymś w
rodzaju  zombie. Trudno  to  sobie  wyobrazić,  a  jeszcze  trudniej  zaakceptować,  gdyż  pogląd  taki  nie
dość że zdaje się zrównywać człowieka z bezdusznymi automatami, to jeszcze  przeczy czemuś co
traktujemy jako oczywiste i niepodważalne. Czyż bowiem nie jest tak, że duchowa aktywność człowieka
przynajmniej po części zależy od jego świadomości? Czy, po wtóre, nie jest oczywiste, że tym co sobie
uświadamiamy są właśnie przeżycia? A skoro tak, to aktywność ta musi po części przynajmniej zależeć
od przeżyć - od doznawanych jakości zmysłowych, stanów uczuciowych, odczuwanych potrzeb... Ergo,
przeżycia nie mogą być epifenomenami.

Cóż, logika uczy, że wniosek jest tylko tyle wart, ile warte są przesłanki. Ja zaś właśnie

kwestionuję jedną z wyżej wymienionych. W poniższych rozważaniach będę mianowicie próbował

wesprzeć  wspomnianą  już  ontologiczną  tezę,  iż    przeżycia    mają  status  nie  pociągającego  żadnych
następstw  epifenomenu,  epistemologiczną  tezą,  iż    przeżycia    w  ogóle  nie  są  we  własnej  postaci
dostępne  podmiotowi, tj. nie mogą być przezeń uświadomione.   Będzie to zadanie dość karkołomne  -
przypominające nieco usiłowanie barona Munhchausena wydostania się z topieli za pomocą ciągnięcia
się za włosy...

Stanowisko swoje postaram się wstępnie uzasadnić rozważając przypadek osób, u których w

celach terapeutycznych  dokonano komisurotomii - rozdzielenia półkul mózgowych poprzez  przecięcie
łaczących  je  włókien  nerwowych.  Otóż  pooperacyjna  obserwacja  i  pomysłowo  zaaranżowane
eksperymenty z pacjentami u których dokonano komisurotomii, doprowadziły do dwóch zaskakujących
wniosków.  Po  pierwsze,  okazało  się,  że  obie  półkule  mogą  spełniać  rozmaite  funkcje  umysłowe
niezależnie od siebie. Po drugie, okazało się też, że aktywność umysłowa urzeczywistniana przez prawą
(niedominującą) półkulę jest przez pacjentów w ogóle nieuświadamiana

. Poinstruowani, wykonują oni

na przykład nakazane czynności lewą dłonią (której ruchami steruje prawa półkula), ukrytą przed ich
wzrokiem, ale zapytani zarazem żywo zaprzeczają jakoby lewa ręka cokolwiek robiła

. Ten zadziwiający

fakt starano się wyjaśnić wskazując, że prawa półkula jest „niema” (wszyscy operowani pacjenci mieli
obszary językowe zlokalizowane w lewej półkuli), więc nie może werbalnie zdać sprawy ze swej
własnej aktywności, informując o tym osoby trzecie. Ponieważ zaś lewa półkula wskutek przecięcia
ciała modzelowatego nie otrzymuje informacji o tym, co dzieje się w prawej, również i ona nie może w
konsekwencji nic o aktywności prawej półkuli wiedzieć ani powiedzieć.

Jest to wyjaśnienie powierzchowne, nie dotykające istoty sprawy, nadto zaś niekonsekwentne.

Po pierwsze, jeśli tym co uświadamiamy sobie byłyby przeżycia, to brak połączeń neuronalnych między
półkulami  nie  miałby  tu    nic  do  rzeczy.  Przecież  przeżycia,  w  przeciwieństwie  do  zakodowanych
informacji,    nie  są  przewodzone  przez  włókna  nerwowe  -  gdyby  były,  byłyby  czymś  materialno-
energetycznym, przestrzennie zlokalizowanym, a z deﬁnicji takimi nie są.  Nie widać zatem powodu,
aby  przeżycia  towarzyszące  aktywności  prawej  półkuli  nie  mogły  być  dostępne  duchowemu  Ja. A
ponieważ w omawianej sytuacji nie są, stąd wniosek, że to nie przeżycia sobie uświadamiamy.

Być może jednak dlatego są niedostępne - powie ktoś - że w ogóle w rozważanej sytuacji z

jakichś nieznanych powodów się nie pojawiają. Cóż, gdyby tak było, oznaczałoby to tylko, że dla
biegu procesów umysłowych fakt istnienia przeżyć jest bez znaczenia - wszak mimo ich braku prawa
półkula spełnia funkcje umysłowe. Ergo, przeżycia są epifenomenami nie odgrywającymi żadnej roli
w funkcjonowaniu umysłu. Liczą się tylko zakodowane neuronalnie reprezentacje i relacje pomiędzy
nimi, które w rozważanym przypadku, wskutek przecięcia przewodzących je włókien nerwowych, nie
są półkuli kontrlateralnej dostępne.

Analiza rozważanego przypadku pozwala na wyciągnięcie jeszcze jednego wniosku. Kiedy

pacjenci po komisurotomii stwierdzają, że nie mają świadomości tego, co dzieje się za sprawą prawej
półkuli,  nie  chodzi  tylko  o  brak  odnośnych  przeżyć,  lecz  również  o  brak  zdawania  sobie  sprawy  z
odpowiednich stanów informacyjnych. Stąd wniosek, że ta część duchowego układu sterującego, której
anatomicznym podłożem jest prawa półkula, nie jest zdolna do zdawania sobie sprawy, że forma „Ja”
przysługuje  tylko  aktywności  lewej  półkuli,  a  ściślej,  aktywności  duchowego  centrum  sterującego
usytuowanego  anatomicznie  w  tej  półkuli.    W  świetle  wewnątrzsystemowego  sensu  kategorii  „Ja”
jest to zrozumiałe. Jest to wszak synonim najwyższego - a więc dominującego - centrum sterującego,
tymczasem prawa półkula we wszystkich badanych przypadkach była półkulą podporządkowaną.

Transcendentny charakter przeżyć

Subiektywne przeżycia nie tylko nie muszą być uświadamiane, lecz wręcz nie mogą jako takie

stanowić bezpośrednich danych świadomości. Strumień przeżyć nie ma charakteru fenomenologicznego
datum.

Zdaję sobie sprawę, że wypowiadam tu herezję idącą pod prąd wszystkich prawie orientacji

epistemologicznych. (Kartezjusz, Locke, Kant, James, Bergson,  Husserl), nie wspominając już o tzw.
zdrowym  rozsądku.  Zważmy  jednak  co  następuje.  Zgodnie  z  poglądami  wymienionych  myślicieli
jakości  psychiczne  („qualia”)  winny  być  bytami  nieprzestrzennymi,  a  więc  czymś  co  nie  daje  się
przestrzennie zlokalizować. Tymczasem barwy sytuujemy przecież na widzianych przedmiotach, ból
odczuwamy na przykład  w nodze, głód w żołądku, dźwięki dochodzą do nas z pewnego kieunku i
pewnej odległości, itp. Świadczy  to, że dla podmiotu świadomości jakości psychiczne nie występują
jako subiektywne przeżycia, lecz jako własności świata przedmiotowego

. I dopiero krytyczny namysł

- a zatem reﬂeksja typu epistemologicznego, a nie bezpośrednia świadomość - prowadzi, wbrew
narzucającej się spontanicznie oczywistości, do wniosku, że tym co bezpośrednio dane nie mogą być
same rzeczy i ich własności, lecz „idee”, jakości psychiczne.

Tę zdobycz krytycznej myśli tracimy jednak utożsamiając jakości psychiczne z subiektywnymi

przeżyciami.

W potocznym pojmowaniu epistemologicznego statusu subiektywnych przeżyć i przypisywanych

im charakterystyk zawarte są pewne mistyﬁkacje i złudzenia, niesłychanie trudne do uchwycenia i
nazwania, gdyż i w samym tym nazywaniu wciąż padamy oﬁarą tejże mistyﬁkacji. Wbrew temu co się
potocznie na ten temat myśli, charakterystyki takie odnoszą się nie do przeżyć, lecz do czegoś czego
przeżycia są co najwyżej izomorﬁcznym odpowiednikiem

Izomorﬁzm to w języku matematyki odwzorowanie (przekształcenie, przyporządkowanie)

wzajemnie jednoznaczne. Istnieje ono na przykład pomiędzy zbiorem wszystkich liczb rzeczywistych
i wszystkich punktów prostej na której ustalono pewien punkt będący odpowiednikiem liczby zero -
każdej liczbie odpowiada wówczas jeden punkt na prostej i odwrotnie. Istotną własnością izomorﬁzmu
jest to, że choć w ogólnym przypadku natura obu wchodzących w grę zbiorów obiektów może być różna
(tak jest właśnie w naszym przykładzie - liczby są wszak  innymi obiektami niż punkty geometryczne),
to relacje istniejące pomiędzy elementami jednego zbioru mają swe odpowiedniki w drugim zbiorze i
odwrotnie. W języku matematyki fakt ten wysławia się mówiąc, że izomorﬁzm jest przekształceniem
zachowującym relacje. Nie chodzi o to, że relacje w obu zbiorach są takie same -  ze zmianą natury
obiektów  najczęściej  zmieniają  się  również  łączące  je  relacje  -  lecz,  że  każdej  relacji  pomiędzy
dowolnymi dwoma elementami jednego zbioru odpowiada relacja pomiędzy obrazami tych elementów.
Relacji „bycia większym od”, występującej pomiędzy jakimiś dwoma liczbami, odpowiada na przykład
relacja  „bycia  położonym    na  prawo  od”  zachodząca  pomiędzy  obrazami  tych  liczb  na  prostej.  W
matematyce wszystkie twierdzenia prawdziwe w jakiejś dziedzinie mają swe prawdziwe odpowiedniki
w odniesieniu do dziedzin z nią izomorﬁcznych, to jest takich, że pomiędzy ich elementami istnieje
wzajemnie  jednoznaczne  przyporządkowanie.  Dziedziny  takie  są  więc  z  matematycznego  punktu
widzenia, abstrahującego od natury elementów, równoważne, choć oczywiście nie są równoznaczne.

Otóż coś podobnego zachodzi według mnie w odniesieniu do rzekomych charakterystyk przeżyć.

Relacji bycia tym co dane podmiotowi duchowemu, który jest bytem funkcjonującym w abstrakcyjnej
przestrzeni stanów informacyjnych, odpowiada mianowicie relacja pomiędzy ich obrazami w dziedzinie

subiektywnych przeżyć - fenomenalnemu obrazowi aktywności Ja odpowiada fenomenalny obraz tego
co temu Ja dane. Aktywny jest oczywiście sam podmiot duchowy, a nie jego fenomenalny obraz, który
jest  bytem  irrealnym,  swego  rodzaju  „cieniem”  duchowego  Ja.  Rzecz  w  tym  jednak,  że  to  właśnie
owo  fenomenalne,  przeżyciowe  Ja  jest  wyraźne  (na  tym  właśnie  polegają  subiektywne  przeżycia).
Dlatego też wydaje nam się (vide Hume), że jako istoty czujące jesteśmy zespołem przeżyć i niczym
więcej. Oznacza to, że za „świadome Ja” podstawiamy „świadomość Ja”. Tymczasem  duchowe Ja
ma - epistemologicznie - charakter transcendentalny, nie może więc być tym co dane, stanowić treści
świadomości. Podmiot świadomości jest równie nieuchwytny dla świadomości, jak oko dla widzenia.
Podmiot  świadomości  jest  tym,  kto  sobie  zdaje  sprawę  z  czegoś,  nie  jest  on  identyczny  z  treścią
świadomości.

Kiedy zatem w dziedzinie tego co uświadomione wydaje nam się (sądzimy, jesteśmy przekonani),

że mówimy o przeżyciach - na przykład kiedy sądzimy, że tym co bezpośrednio dane są te przeżycia - to
w istocie mówimy o czymś przeżyciom równoważnym, z czym przeżycia są co najwyżej izomorﬁczne,
ale nie tożsame. Nasze sądy o przeżyciach nie mogą być więc rozumiane literalnie, są one prawdziwe
co najwyżej z dokładnością do jakiegoś morﬁzmu.

Rozpatrzmy dla ilustracji tej tezy przypadek dźwięków powstających przy uderzeniu klawiszy

fortepianu. Wszystkie cechy poszczególnych dźwięków takie jak wysokość tonu, głośność czy  barwa,
są  odpowiednikiem  pewnych  ﬁzycznych  charakterystyk  -  częstotliwości  podstawowych  i  wyższych
składowych  harmonicznych  (alikwot),  amplitud,  faz  -    fal  akustycznych  wywołanych  uderzeniem
odpowiednich  klawiszy.    Innymi  słowy,  przy  założeniu,  że  mamy  dobry  słuch,  informacja  (układ
zarejestrowanych  różnic)  zawarta  w  odpowiednim  doznaniu  słuchowym  jest  taka  sama,  jak  układ
różnic zawarty w docierającej do ucha, wypadkowej fali akustycznej - odpowiednie kolekcje różnic
są izomorﬁczne.  Można w związku z tym stwierdzić, że kiedy mówimy, iż jakiś dźwięk  jest soczysty,
delikatny,  wibrujący, itp, to  z dokładnością do izomorﬁzmu odnosi się to do  odpowiednich ﬁzycznych
charakterystyk fali akustycznej.

Aby powstały wrażenia słuchowe fala akustyczna musi być wcześniej przekształcona na pewne

procesy ﬁzjologiczne w korze słuchowej mózgu, w której powstaje neuronalna reprezentacja tej fali.
Skoro  zatem  zachodzi  izomorﬁzm  pomiędzy  własnościami  jakości  słuchowych  i  własnościami  fali
akustycznej, musi on tym bardziej zachodzić również pomiędzy  jakościami słuchowymi i reprezentacją
korową  fali  akustycznej.  Kiedy  zatem  mówimy  o  własnościach  doznań  słuchowych,  tym  samym
z  dokładnością  do  izomorﬁzmu  mówimy  też  o  własnościach  pewnych  reprezentacji  psychicznych
powstających w mózgu. Ponieważ zaś izomorﬁzm jest odwzorowaniem wzajemnie jednoznacznym,
przeto teza powyższa obowiązuje też w drugą stronę.

Pomimo tych izomorﬁzmów wydaje nam się, że nie sposób pomylić ze sobą odpowiednich

klas własności. Tymczasem właśnie nie jest jasne, czy używane przez nas charakterystyki odnoszą się
do jakości psychicznych, czy do czegoś przedmiotowego. Jako zieloną bądź lśniącą określamy wszak
pewną powierzchnię, a nie swe subiektywne doznania - barwne bądź lśniące mogą być rzeczy, a nie
przeżycia. Z drugiej strony jednak wiemy też, że realna powierzchnia nie może mieć barwy, że barwa
jedynie odpowiada jakimś charakterystykom ﬁzykalnym tej powierzchni.

Z podobnym systematycznym przemieszczeniem mamy do czynienia w potocznym pojmowaniu

takich wyrażeń jak doznanie bólu czy uczucie zmęczenia, kiedy nie mamy już żadnych wątpliwości,
że chodzi o nasze stany wewnętrzne. Wydaje nam się, że tym co one oznaczają są subiektywne
przeżycia. Ale przecież wrażenie bólu czy zmęczenia - podobnie jak wrażenia wizualne i dźwiękowe

- też powstają w wyniku pobudzenia pewnych receptorów.  Skoro zatem jesteśmy skłonni uznać, że
mówiąc  np.  o  dudnieniu    nie  mówimy  o  subiektywnym  przeżyciu,  lecz  charakteryzujemy  rodzaju
dźwięku wydobywającego się z kolumny głośnikowej, winniśmy również uznać, że mówiąc o bólu
czy zmęczeniu nie mówimy o swych odczuciach, lecz o stanach swego organizmu. Nie są to jednak
stany  ﬁzyczne  -  ﬁzykalny  charakter  ma  na  przykład  powstawanie  kwasu  mlekowego  w  mięśniach,
co odczuwamy jako zmęczenie, ale nie neuronalna reprezentacja tego zakwaszenia, będąca zbiorem
irrealnych informacji.

Jak widać kwestia semantyki predykatów dotyczących jakości psychicznych jest sprawą wielce

niejednoznaczną. Możemy je zidentyﬁkować jedynie z dokładnością do pewnego morﬁzmu. Praktycznie
nie ma to większego znaczenia, gdyż pomiędzy wchodzącymi w grę dziedzinami istnieje odpowiedniość,
dzięki której zróżnicowaniu (układowi różnic) jednej odpowiada analogiczne zróżnicowanie drugiej.
Z punktu widzenia ontologii jednak jest to różnica zasadnicza, gdyż są to dziedziny o odmiennej
naturze.

Mógłby ktoś powiedzieć, że niejednoznaczność polega tu na czym innym - tym co bezpośrednio

dane  podmiotowi  są  przeżycia,  natomiast  one,  jako  reprezentacje  czegoś,  wymagają  interpretacji
przedmiotowej,  w  czym  możemy  się  mylić.  Niejasność  dotyczyłaby  więc  wyłącznie  pojmowania
przedmiotu  reprezentacji  (jej  desygnatu  jako  pewnego  znaku),  a  nie  tego,  co  znaczą  terminy  takie
jak „doznanie zieleni” czy „odczuwanie bólu”. Zgoda, mistyﬁkacja pojawia się również na poziomie
przedmiotowej interpretacji tego co dane; ale nie tylko, dotyczy ona także pojmowania tego co w istocie
jest dane podmiotowi (czym jest to co dane), oraz tego komu jest dane (czym jest sam podmiot). Siebie
jako działający podmiot również bowiem pojmujemy jedynie z dokładnością do pewnego morﬁzmu.

Sądzę, że źródłem tej dezinterpretacji jest żywiołowo zajmowana przez nas w życiu codziennym

postawa naiwnego realizmu, utożsamiającego zjawiska z obiektywną rzeczywistością. W  potocznym
pojmowaniu rzeczywistości zewnętrznej to, co jest de facto sposobem przejawiania się rzeczy pewnemu
podmiotowi, zostaje uznane za własności samej tej rzeczy - śnieg jest biały, trawa zielona, słońce jasne,
cukier słodki, itp.  Postawa ta  ma z kolei, jak sądzę,  swe źródło w tym, że  duża część aktywności animy i
centrum  duchowego pozostaje nieuświadomiona, a nieuświadamianą aktywność własną traktujemy jako
brak aktywności W szczególności, w swej bezpośredniej świadomości nie jesteśmy w stanie stwierdzić
żadnego wewnątrzsystemowego kreowania barwy i rzutowania jej na świat zewnętrzny.  . Dlatego też
wydaje się nam, że świat jest taki jakim go postrzegamy - przecież żeby zobaczyć, że trawa jest zielona,
nie  czynimy  nic  więcej  niż  skierowanie  na  nią  wzroku,  nieprawdaż?  Pod  naciskiem  argumentacji
realizmu krytycznego wycofujemy się z tej mylnej postawy,  ale połowicznie i niekonsekwentnie, to
jest  nie  przezwyciężając  bynajmniej  zasadniczej  tezy  realizmu  naiwnego  w  całym  jej  zasięgu,  lecz
zastępując jedną jego  formę drugą -  realizmem naiwnym w odniesieniu do rzeczywistości wewnętrznej.
Identyﬁkujemy  mianowicie  to,  co  nam  dostępne  w  introspekcji  („spostrzeżeniu  wewnętrznym”)  z
subiektywnymi przeżyciami.  Godzimy się uznać, że barwy są jakościami psychicznymi bezwiednie
rzutowanymi na rzeczy, a nie własnościami samych rzeczy, bólem jednak wciąż nazywamy fenomenalne
odczuwanie pewnego rodzaju, a nie (na przykład) neuronalną reprezentację dysfunkcjonalnego stanu
organizmu  związanego  z  ponadprogowym  pobudzeniem  receptorów  nocyceptywnych,  których
zadaniem jest sygnalizowanie obecności procesów zagrażających zdrowiu lub życiu

. Tymczasem obie

postawy oparte są na tej samej fałszywej podstawie, bazują na tej samej, narzucającej się jako oczywista
(dez)interpretacji biorącej za rzeczywistość coś co jest tylko jej przejawem. Ból jako stan psychiczny
powstaje wszak wskutek pobudzenia odpowiednich receptorów, podobnie jak to ma miejsce przy

widzeniu czy słyszeniu. Zatem podobnie jak np. zieleń przypisywana liściom jest jedynie sposobem
przejawiania się czegoś innego (neuronalnej reprezentacji powierzchni liści uzyskanej za pośrednictwem
odbitego od nich światła), tak i uczucie bólu jest jedynie przejawem czego innego, mianowicie
neuronalnej reprezentacji pewnych dysfunkcjonalnych stanów organizmu - w przeciwnym razie trudno
byłoby zrozumieć, dlaczego dla zwalczenia bólu oddziaływuje się farmakologicznie na układ nerwowy.
W konsekwencji, uświadomienie sobie bólu to nie uświadomienie sobie subiektywnego przeżycia bólu,
lecz tego, czego to przeżycie jest przejawem, mianowicie pewnego stanu informacyjnego.

Skoro przeżycia jako takie nie mogą być tym co duchowemu Ja dane, to powstają natychmiast

dwa pytania. Po pierwsze, co jest mu w istocie dane, czego izomorﬁcznym odpowiednikiem są przeżycia,
do czego odnoszą się odpowiednie predykaty? I po drugie: jak to duchowe Ja może wytworzyć sobie
jakiekolwiek przekonania na temat przeżyć?

Ponieważ przeżycia (wrażenia barw, dźwięków, zapachów, uczucia bólu, głodu, przyjemności,

etc) są kolekcjami jakości, zatem aby wspomniany wcześniej izomorﬁzm był zachowany, działającemu
centrum duchowemu muszą być dane jakieś odpowiedniki jakości. Tym co mu dane są stany pamięci
operacyjnej. Ślad pamięciowy może co najwyżej zawierać taką samą informację co jego oryginał, nie
spełnia natomiast jego funkcji - wspomnienie bólu nie jest wszak bólem, a przywołanie z pamięci
uprzednio widzianego obiektu nie jest widzeniem. Dlatego też to, co dostępne centrum duchowemu, to
nie stany psyche we własnej postaci (tj. reprezentacje psychiczne wraz z właściwą im funkcją systemową,
np. rolą kauzalną), lecz jedynie abstrakcyjna, wyrwana ze swojego kontekstu funkcjonalnego informacja
o nich, mianowicie wtórna informacja jakościowa

. Duchowe Ja niczego nie doznaje, zostaje jedynie

poinformowane o tym, co doznaje anima.

Postacią pod jaką dla rzeczywistego - to jest działającego, a nie fenomenalnego - Ja istnieje

(przejawia mu się) byt psychiczny, nie jest więc ani oryginalna reprezentacja psychiczna z poziomu
animalnego,  ani  przeżycie  towarzyszące  tej  reprezentacji,    lecz  informacja  jakościowa  zawarta  w
śladach  pamięciowych  dostępnych  centrum  duchowemu  (na  przykład  informacja  pojawiająca  się
kiedy  przypominamy sobie przed chwilą doznany zapach czy ból). Wszystkie rzekome charakterystyki
przeżyć psychicznych  odnoszą się de facto  do kolekcji informacji jakościowych dostępnych centrum
duchowemu.  Rzekome  związki  pomiędzy  poszczególnymi  przeżyciami  odzwierciedlają  jedynie
powiązania mające miejsce na poziomie umysłowym - ponieważ zarówno wyrazowej aktywności Ja,
jak i dostępnym mu reprezentacjom odpowiadają epifenomenalne przeżycia, powstaje złudzenie, że
przeżyciowo określonemu podmiotowi  dane są inne przeżycia. Duchowemu Ja nie mogą być dane ani
stany ﬁzjologiczne, ani przeżycia, lecz jedynie inne stany należące do tego samego co i on porządku.
Przedmiotem swego myślenia może ono natomiast uczynić zdarzenia z dowolnego porządku  (oraz,
oczywiście, spoza tych porządków, bo nie wyczerpują one wszak dziedziny tego co rzeczywiste, ani
tym bardziej tego co możliwe).  Dotyczy to w szczególności przeżyć. Kiedy w trybie teoretycznego
myślenia przeżycia zostaną już pośrednio nazwane, mogą stać się dla myślącego podmiotu przedmiotem
rozważań i sądów jak każdy inny możliwy przedmiot myśli (np. liczby, ﬂogiston, Absolut, itp). Choć
zatem  wydają  nam  się  one  rzeczami  najlepiej  znanymi  pod  Słońcem  -  fenomenami,  jest  to  swego
rozdaju mistyﬁkacja, mogą być one bowiem jedynie noumenami.  Przeżycia psychiczne mogą tedy co
najwyżej być przedmiotem czynnie poznającej myśli, a nie przedmiotem doświadczenia, tj. pasywnej,
rejestrującej jedynie świadomości. Chcąc uchwycić przeżycia wprost znajdowalibyśmy się w sytuacji

psa goniącego w kółko swój własny ogon. Jest to równie niemożliwe, jak zobaczenie własnych pleców
- możemy je zobaczyć tylko w lustrze, tyle że wówczas tym co dane nie są plecy, lecz ich obraz, coś z
nimi jedynie izomorﬁcznego

„To nie jest fajka”, chciałoby się powiedzieć za Rene Magrittem, który tak właśnie podpisał

obraz fajki wrysowany w inny obraz, przedstawiający niby-rzeczywistą fajkę; de facto obie były
jedynie obrazami. Inny z malarzy celujących w wizualizacji podobnych paradoksów, M.C. Escher, jest
autorem litograﬁi zatytułowanej Drawing hands, na której widnieją dwie realistycznie oddane dłonie, z
których każda rysuje drugą, przy czym każda po części wykracza poza ramy obrazu, co sugeruje, że to
ona właśnie jest tą dłonią rzeczywistą, a nie rysowaną, podczas gdy faktyczny autor tych rysowanych czy
rzekomo-rysujących dłoni w ogóle nie znajduje się na obrazie, lecz pozostaje niewidoczny

. Podobnie

jest z przeżyciami, one też są tylko obrazem, którego autor pozostaje niewidoczny. Wydaje nam się, że
my - istoty świadome - doświadczamy swych przeżyć psychicznych, podczas gdy zarówno rzeczywiste,
podmiotowe Ja, jak i przeżycia są względem treści świadomości zewnętrzne, pierwsze transcendentalne
względem nich, drugie - transcendentne.

Skoro przeżycia są unikalnym zjawiskiem towarzyszącym ubocznemu skutkowi ﬁzjologicznej

realizacji procesów informacyjnych  przez pewne ośrodki mózgu, nie odgrywając jako takie  żadnej roli
w zasadach funkcjonowaniu ani umysłu, ani mózgu, to wszelkie „przeżyciowe” wykładnie procesów
mentalnych - na przykład kartezjanizm i fenomenologia - są mistyﬁkacją,  „świadomością fałszywą”.
Moje  własne  ujęcie  można  określić  jako  fenomenologię  a  rebours:  jeśli  chcemy  zrozumieć  zasady
funkcjonowania umysłu (w tym umysłu świadomego), to miast redukować wszystko do subiektywnych
przeżyć, same te przeżycia musimy wziąć w nawias.

Nie oznacza to bynajmniej ustępstwa na rzecz behawioryzmu. Behawioryzm pomija cały porządek

determinacji tego co umysłowe, redukując rzeczywistość mentalną do jej ﬁzjologicznych fundamentów
bytowych i zewnętrznych uwarunkowań. Dla behawiorysty anima i duch to tylko czarna skrzynka o
nieistotnym wnętrzu, a rzecz cała sprowadza się do korelacji stanów na wejściu i na wyjściu. Trudno
w ogóle behawioryzm jako ogólną teorię psychologiczną traktować poważnie, gdyż będąc teorią
właśnie, obala on sam siebie - teoria jest wszak pewnym uargumentowanym dyskursem, zakładającym
rozumienie, które jest czymś toto coelo różnym od kauzalnych reakcji na bodźce.

Z drugiej strony, stanowisko moje traktujące przeżycia jako zjawisko unikalne, przeciwstawia

się stanowisku funkcjonalistów, którzy twierdzą, iż przeżycia powstałyby w dowolnym układzie
funkcjonalnie równoważnym mózgowi, to jest wykazującym takie same kompetencje behawioralne jak
istota posiadająca mózg

. Przeżycia nie są własnością systemową, tj. taką którą posiada każdy układ o

odpowiedniej strukturze i funkcjach. Związane są one właśnie z tym, co według funkcjonalistów jest
bez znaczenia, mianowicie z czynnikami realizacji procesów umysłowych.

Jak wskazywałem wcześniej, rzekome przekonania na temat przeżyć dotyczą w istocie nie

samych przeżyć, lecz czegoś z nimi co najwyżej izomorﬁcznego. Słowem, przekonania te są, kiedy
traktować  je  literalnie,    fałszywe.  Przekonanie  fałszywe  jest  jednak  tak  samo  stanem  umysłu,  jak
przekonanie prawdziwe. W konsekwencji, choć jako epifenomeny przeżycia  nie odgrywają jako takie
i bezpośrednio żadnej roli w funkcjonowaniu umysłu, to odgrywają one pewną rolę w funkcjonowaniu
osoby.  Osoba  funkcjonuje  bowiem  na  podstawie  swych  przekonań,  w  szczególności  na  podstawie
dokonywanych przez się interpretacji tego co dane.  Jeśli zatem  stany psychiczne czy duchowe zostaną

przez kogoś zinterpretowane jako przeżycia, wówczas wchodzą one w grę niejako per procura, pod
postacią myśli o nich

. Dla istot duchowych przeżycia istnieją więc w tym sensie, że swoje stany

psychiczne i duchowe myślowo (pojęciowo) interpretujemy sobie w kategoriach przeżyć. Dlatego też,
mimo iż są one jedynie czymś towarzyszącym zjawiskom psychicznym i duchowym, mogą mieć
pośredni wpływ na przebieg tych procesów myślowych, których są przedmiotem

(Endnotes)

Na poziomie reﬂeksji teoretycznej utrzymywanie się poglądu traktującego subiektywne przeżycia

jako właściwe stany psychiczne umożliwione jest przez brak sensownej i przekonującej alternatywy

teoretycznej. Alternatywy takiej nie stanowi bowiem ﬁzykalizm, traktujący stany psychiczne jako

ﬁzyczne stany mózgu (na przykład jako pewne rozkłady pobudzeń określonej populacji neuronów).

Przy takiej alternatywie nietrudno w istocie o wniosek, że treść przeżycia (na przykład spostrzeżenie

czerwonego jabłka na stole) jest bardziej „podobna” do odpowiedniego fragmentu obiektywnej

rzeczywistości - bardziej do niej „przystaje” - niż jakikolwiek stan mózgu.

”Doniosłym odkryciem poczynionym podczas badania pacjentów po komisurotomii był fakt wyłączności dominującej

półkuli posiadania świadomych przeżyć. Przedoperacyjne poczucie jedności i tożsamości osobowej tych pacjentów zostaje

zachowane, ale za cenę nieświadomości wszystkich zdarzeń zachodzących w podporządkowanej, prawej półkuli” - J. Eccles,

w: K.Popper, J. Eccles, The Self and Its Brain, Springer International 1977, s.311.

Na przykład po wyświetleniu nazwy jakiegoś obiektu w tej połowie pola widzenia, z której informacje docierają wyłącznie

do prawej półkuli, pacjent taki wybierał następnie nieomylnie lewą ręką właściwy obiekt kierując się zmysłem dotyku, ale

zapytany co robiła jego lewa ręka stwierdzał, że nic.

W znanej mi literaturze przedmiotu jedynie Zenon Pylyshyn stawia sprawę w podobny sposób, choć ściśle rzecz biorąc nie

mówi on o świadomości lecz o introspekcji, i nie o subiektywnych przeżyciach, lecz o tym co psychiczne, resp. mentalne:

„Poważnie oszukujemy samych siebie, myśląc, że introspekcja daje nam wgląd w procesy psychiczne lub właściwości

reprezentacji mentalnych. To, do czego mamy dostęp, to treść naszych stanów mentalnych, czyli o czym są nasze stany.

Introspekcja może nam powiedzieć, że myślimy o stołach, krzesłach, pokojach pełnych ludzi, o żaglówkach i nagrodach

Nobla. Nic z tego nie jest samo w sobie stanem mentalnym... Błędem jest mówić o tych treściach, że są one dosłownie w

umyśle lub w głowie, ponieważ są tam tylko ich reprezentacje... Problem polega więc na tym, że nasze stany mentalne są o

rzeczach, a my mamy dostęp tylko do treści naszych stanów mentalnych” (Z. Pylyshyn, „Cóż takiego jest w umyśle”, w: Z.

Chlewiński (red), Modele umysłu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999, s. 76-77.

Pojecie odwzorowania izomorﬁcznego jest bardzo silne; istnieja tez odwzorowania slabsze, takie jak homomorﬁzm,

monomorﬁzm, epimorﬁzm, endomorﬁzm, itp. Jesli przez morﬁzm rozumiec dowolna relacje odwzorowania zachowujaca jakies

relacje, mozna powiedziec, ze izomorﬁzm jest najsilniejsza postacia morﬁzmu. Stad zwrot “co najwyzej”.

Zwierzę z całkowicie usuniętymi półkulami mózgowymi reaguje adekwatnie na bodźce nocyceptywne, oraz wyraża

behawioralnie strach i wściekłość (Eccles, op. cit., s. 440). Podobnie, dziecko urodzone bez półkul mózgowych mlaska,

kiedy zwilżać mu język wacikiem nasyconym cukrem, a gdy wacik ma smak gorzki - natychmiast wypluwa go (Ditfurth).

A przecież w takich warunkach o istnieniu przeżyć nie ma mowy.

Na poziomie stanów dostępnych centrum duchowemu informacja jakościowa stanowi wtórną jakość psychiczną, w

odróżnieniu od jakości pierwotnych, z których zbudowane są źródłowe reprezentacje psychiczne.

Niekiedy ﬁlmowcy stosują następującą sztuczkę. Widzimy oto na przykład na ekranie zwróconego do

nas twarzą aktora, zawiązującego sobie krawat. Po czym w następnym ujęciu kamera cofa się do tyłu

ujawniając, że w rzeczywistości aktor stoi do nas tyłem, zawiązując sobie krawat przed lustrem. Innymi

słowy, to co widzieliśmy poprzednio było jedynie lustrzanym odbiciem rzeczywistości. Otóż traktowanie

przeżyć jako właściwej aktywności psychicznej to iluzja analogiczna do traktowania odbicia w lustrze

jako realnie rozgrywającej się na planie ﬁlmowym akcji. Tyle, że my nie możemy zmienić położenia

„kamery” względem nas samych, bo jest nią nasze własne Ja. Możemy jednak to zrozumieć.

Nota bene, świadomie dwuznaczny jest również sam tytuł tego dzieła, który może znaczyć zarówno Rysujące ręce, jak i

Rysując ręce.

David Chalmers na przykład pisze: „Będę argumentował na rzecz zasady organizacyjnej inwariantności, według której jeśli

jakiś układ posiada subiektywne przeżycia, to każdy inny układ mający tę samą organizację funkcjonalną będzie posiadał

jakościowo identyczne przeżycia. Zgodnie z tą zasadą świadomość (przez którą Autor rozumie tu właśnie subiektywne

przeżycia - A.Ch.) jest własnością niezmienniczą we wszystkich układach funkcjonalnie izomorﬁcznych. Czy organizacja

takiego układu jest realizowana za pomocą krzemowych chipów, czy populacji Chińczyków, czy puszek po piwie i piłeczek

pingpongowych, jest bez znaczenia” (D. Chalmers, The Conscious Mind. In Search of a Fundamental Theory, Oxford

University Press, 1996, s.248-249.