Gotyk XIV wiek Polska (wg. pana Chrzanowskiego, który nie lubi baroku) 

Spisane i skomentowane przez Ytril (która też nie lubi baroku) 



 

Wawelska 
1320 – 1364 – budowa, Łokietek, bp Jan Grot 
-  wzorem  dla  części  wsch,.  KATEDRA  WROCŁAWSKA  –  takie  samo  prostokątne  zamknięcie, 
chóru z ambitem, dwuarkadowy podział ścian 
krótki korpus – bo nie ma miejsca i są romaoskie relikty 
nekropolia monarchów 
ORYGINALNE  –  tzw.  system  krakowski  (zamiast  łuków  przyporowych  do  wnętrza  czyli  naw 
bocznych  wprowadzone  spłaszczone,  pogrubiające  filary  SZKARPY.  Innowacyjne,  ale  bez 
konsekwencji  estetycznych)  oraz  po  raz  Iszy  na  tak  wielka  skalę  SKLEPIENIA 
TRÓJPODPOROWE 
Kolejna  innowacja  –  sklepienia  nad  wsch  przęsłem  nawy  gł.  –  trójpodporowe  –  przez  to 
asymetria układu, zatarcie wyraźnego podziału segmentu (ważne w późnym gotyku) 
w  przedłużeniu obejścia  – na osi –  KAPLICA NMP (to też wzorowane  na Wrocławiu)  –  dwie 
części nierównej szerokości, sklepienia trójpodporowe 
*sklepienia    trójpodporowe  poj.  się  na  ŚLĄSKU,  stamtąd  przejęte  do  Małopolski.  Inaczej  – 
piastowskie, przerzutowe. 
 
 



 

Gnieźnieoska 
największa i najb. ,zachodnia” w Polsce 
ok. 1342 - ? 
bp. Jarosław Bogoria ze Skotnik 
wiele  zmienione  przez  przebudowy  (wieniec  kaplic)  i  pożary  –  po  nim  odbudowa 
regotycyzujaca 
mimo,  że  program  najb.  zachodni,  to  i  tu  jest  REDUKCJA  –  korpus  zamkn.  wielobocznie,  z 
obejściem, wieniec kaplic ALE brak transeptu, łuków przyporowych (częśc ukryta w nawach 
bocznych) 
zaakcentowana  dwustrefowośd  we  wnętrzu,  monumentalne  PUSTE  masywy  ścian,  lekko 
zaakcentowana belka tęczowa 
dużo  dekoracji  ze  SZTUCZNEGO  KAMIENIA  (cos  jakby  stiuk,  tylko  gips  spoiwem?)  ->  to  od 
cystersów, krzyżaków, miast hanzy. Poj. się też we FROMBORKU katedra 
Sztucznym  kamieniem  ulepione  wszystko  –  od  tympanonu  portalu  płd,  po  żebra,  gurty, 
arkady, fryzy na ścianach 



 

POZNAO katedra 
program zbliżony do Gniezna, ale są odrębności – jest ślepa galeria triforyjna w prezbiterium, 
dekoracja ceramiczna -> Pomorze, Meklemburgia 
wieżyczko- latarnie (3) na osiach kaplic (3) – nawiązanie do WROCŁAWIA 



 

WŁOCŁAWEK 

II poł XIV w., bp Maciej z Gołaoczy  

bez transeptowa, wydł. prezbiterium, krępy, dwuwieżowy masyw zachodni (?) 

zneogotycyzowana i dlatego nic nie widad! 



 

 W XIV duża rola KOŚD. MIEJSKICH – tu też tradycyjne modele, najpierw bazyliki, potem hale 
(te bardzo tradycjonalne)  
-  kolegiata  (dziś  katedra)  w  Sandomierzu  –  bezwizowa,  1360  –  82,  wyodrębnione 
prezbiterium, sklepienei krzyżowe, medzy anwami wyodrębnione gurtami 
- Wrocław, Maria Magdalena – całkowicie bazylikowy program,  
-  Chełmno,  fara  (paostwo  krzyżaków)  -  całkowicie  bazylikowy  program,  fasada 
niedokooczona 



 

KAZEK WIELKI i jego zasrane fundacje 
- zakooczenie budowy katedry wawelskiej III 
- współudział w zbudowaniu kośd. augustianów na Kazimierzu – czyli św. Katarzyna 
-  trzonem  mecenatu  świątynie  wznoszone  OD  PODSTAW  przez  strzeche  o  proweniencji 
węgierskiej (Ew. czeskiej)  
- pseudowdwunawowe hale o sklepieniach trójpodporowych 
- Niepołomice 1349 i Łapczyce pdo Krk – uległy przekształceniom 
- Szydłów, Stopnica – zniszone w II WW, odbudowane 
- Kurzelów (ok. 1360) , Chybice (1362) , Skotniki (1372), Strożyska (po 1378) – przetrwały w 
jako tako podobnym do pierwotnego stanie plus Zagośd, Kargów, SANDOMIERZ 1360 
-  WIŚLICA,  kolegiata  (1350)  –  najwcześniej  i  najlepiej  zrealizowane  podstawowe  elementy 
estetyki kazimierzowskiej. Proporce smukłe, wydłużone prezbiterium i korpus, 3 wieloboczne 
filary,  z  nich  wtrastaja  żebra  –  sklepienia  jakby  ,plamiaste’  (Anglia,  przez  Krzyżaków)  ale  u 
Kazika świdomie zamazany układ wyodrębniający poszczególne przęsła – w Wiślicy de facto 
jest  gwiazda 
centralizacja przestrzeni(?) 
- geneza tych form – Węgry, Czechy, Austria 
-  konsekwencja  realizacji  –  nie  ma  przepychu,  rzeźba  tylko  w  podstawowych  detalach 
(ZWORNIKI),  czasem  płaskorzeźby  fundacyjne  (w  Wiślicy  np.)  brak  wiekszych  komp. 
rzeźbiarskich 
- to potem poj. się u Jagiellonów – kaplica zamkowa w Lublinie, Św. Krzyż w Krk, Szaniec pod 
Kielcami 
-  ufortyfikowane  bariery  wykorzystujące  warunki  naturalne  (Jura  Krk  –  Wieluoska)  lub 
ryglujących główne szlaki handlowe (dolina Dunacja) 
- zamki jury – ,orle gniazda’ – Ojców, Pieskowa Skała, Olsztyn, Rabsztyn, Bobolice, Będzin 
- zamki na obszarach równinnych  
- b. [popularny (ze wzgl na teren) – zamek wyżynny, nieregularne rzuty 
- są też zamki regularne – Szydłów 
 - inicjatywa budowania zamków poprzedzona – bp Muskata, zamek w Chęcinach 
- zamkni inspiracją dla wielmożów i inszej szlachty – np. Troki  
 
*WAWEL  –  ciężko  o  jego  układzie  cos  powiedzied,  ostałą  się  jedynie  płd  –  wsch  wieża  - 
,Łokietkowa”  - tam sala wsparta na jednym słupie, podobne pomieszczenie też w pawilonie 
gotyckim – zwany Kurzą Nogą(tam na jednym słupie sklepienia trójpodporowe) 
 



 

DZIAŁANOŚD KAZIKA W KRAKOWIE – tu się przede wszystkim koncentrował 

- mury miejskie (co się ostało, to widad) 

-  najwięcej  kościołów  (ale  wszystkie  rozdupczyli  w  XIX  w)  –  udokumentowane  na  akwarelach 
Jerzego Głogowskiego 

- nowe budynki miejskie i mieszkalne – kamienice – staja się szczytowe i wielotraktowe 

- ZABUDOWA RYNKU - Sukiennice (z XIII), ratusz ze spichrzem miejskim,  

-  Kamienica  ,Hetmaoska”  –  na  parterze  sala  trójpodporowa  (tam,  gdzie  dziś  księgarnia)  – 
przekrycie podobne do kaplicy mariackiej, na zwornikach bogaty program – heraldyka, Kazek w  
Herbie Ziemi Dobrzyoskiej, kobita w kruzelerze – Elżbieta Łokietkowa? 



 

LUDWIK WĘGIERSKI  - kontynuacja Kazika w sztuce? 
*typ  ,bazyliki  krakowskiej”  (zapowiedziany  przez  Katedrę)  –  APOGEUM  –  kilka  wielkich, 
okazałych kośd, oczywiście zostało z nich tylko kilka 
 -  MARIACKI  – mieszczaostwo Krk, wg. podania inicjatywa  Wierzynka w 1365 prezbiterium, 
duga faza (1392 – 1397) – trójnawowy bazylikowy korpus, prace w całym XV w – kaplice po 
bokach korpusu, wieże,  
wieża płn – słynny hełm – MISTRZ HERINGK 
pierwotnie  przezb.  sklepienie  o  wzbogaconej  sieci  żeber  –  ale  rozdupczyli  w  przebudowie 
Stryjeoskiego 
ozdobne  kamienne  zwieoczenia  szkarp  –  rekompensacja  braku  łuków  (kompleks  mieli,  czy 
co?!) w formie baldachimowych kapliczek 
rzeźbiarskie motywy w łukach okiennych i gzymsie wieoczącym 
asymetryczna fasada 
budowniczym MISTRZ WERNER 
- Wzory z Mariackiego 
Boże Ciało Krk (główny kośd Kazimierza, budowniczym MISTRZ CZIPSER ze SPISZA) oraz kosd. 
augustianów  i  dominikanów  –  nie  wiele  wiadomo  o  ich  twórcach,  we  wszystkich  ,system 
krakowski” przypór wciągniętych w nawę boczna, zredukowana, ale dojrzała forma ceglano – 
kamiennego gotyku 
w  zakresie  dekoracji  widoczne  insp.  z  Pragi,  ale  odległe  i  wyciszone  –  Krk  poza  nurtem 
parleryzacji 
 



 

WIELKOPOLSKA  –o  XIV  w.    niewiele  da  się  powiedzied,  dwie  katedry  wielkopolskie,  jedna 
kujawska,  poza  tym  hale  (św  Mikołaj  w  Kaliszu)  ale  nie  ma  jakiegoś  odrębnego  modelu, 
uaktywni się twórczo dopiero w XV - - uczestnictwo w przesunieciu gotyku na wsch. 
-  ważne  działa  CYSTERSKIE  –  Paradyż  –  Gościkowo  (Zach)  pochodna  rozwiazao  sasko  - 
heskich, Koronowo (płn) i Ląd (wsch) 



 

ŚLĄSK 

przez cały XIV duża aktywnośd budowlana, poj, się specyficzne śląskie typy – bazyliki tunelowe i 
hale o trójapsydowym zamknięciu 

-  STZREGOM  –  tunelowa,  najb.  zachodnia  w  tej  części  Europy  –  nawiązania  do  gotyku 
katedralnego,  transeptowa,  dwuwieżowa  fasada  Zach,  b.  bogata  rzeźba  3  portali,  sieciowe 
sklepienia ( z 4 dw XV) 

- WROCŁAW 

korpus katedry – równolegle do Strzegomia budowany 

*beztranseptowe tunelowe – kośd miejskie  - Marii Magdaleny, Elżbiety, Bożego Ciała 

oraz Świdnica Fra, Lwówek, Kłodzko, Jelenia Góra, Brzeg 

*hale – NMP na Piasku – trójapsydialnie zamknięta, wąskie nawy boczne, kiedyś było lektorium,  

Doroty  

hale rozprzestrzeniają się na Śląsku na przełomie XIV i XV wieku.  

Poj się jako budowniczy MISTRZ PIESZKA  - bazyliki (M.Magdalena Wrocław) i hale (Piasek, Wrocław) 

*Św. Krzyż na Ostrowie Tumskim –Wrocław – fund. komemoratywna H. Probusa w 1228 – na pocz., 
rzut  centralny  (krzyżowy)  i  wysoka  krypta  (dziś  kośd.  dolny).  W  2  dw.  XIV  w  rozbudowa  o  krótki 
trójnawowy korpus halowy 

- KAMIENIEC ZĄBKOWICKI – kośd, cysterek hala o prostokątnym obejściu (to nietypowe!) 

- NYSA – fara – podobny efekt jak w Kamieocu 



 

PAOSTWO KRZYŻACKIE 

początkowo  tylko  zamki  konwentualne  (obronnośd  i  klasztor)  –  przeważnie  nizinne,  regularne, 
kilka odmian w zależności od układu baszt i wież 

typowy – z. wysoki – czworobok z wieżyczkami na narożach, donżon w narożniku 

też mecenaty diecezji m. In. w Kwidzynie i Fromborku – kościoły o cechach obronnych, sprzężone 
z zamkiem 

też mecenat mieszczaoski – ratusze, kamienice i fortyfikacje 

Na Pomorzu rozwijały się dwa  nurty gotyku  –  krzyżacki i miast hanzeatyckich, inspiracje w  obu 
przypadkach płn. nieniemieckie, czyli hanzeatyckie, niezbyt bogata kolorystyka (wykorzystywano 
naturalne kamienie + glazura + biały tynk) , fyzy opaskowe i skośnie kładzione cegły 

nie wytworzono jakichś definitywnych, odrębnych modeli w arch, kościelnej 

-  KWIDZYN,  katedra  –  ok.  1360,  pseudobazylika,  nawa  gł.  nieco  wyższa,    zespolona  z  zamkiem 
bpów pomezaoskich 

-  PEPLIN  –  kośd  cystersów  –  b.  długo  budowany,  łaczy  elementy  tradycyjne  z  nowatorskimi, 
sklepienia sieciowe i KRYSZTAŁOWE, prostokątne zamkniecie chóru, bratni kosd – Oliwa 



 

 rozwiązania  halowe  maja  swe  jednoczesne  źródło  w  kilku  ośrodkach  –  Toruo,  Gdaosk, 
Warmia – przede wszystkim 

NA  Warmii  specyficzny  typ  budowli  o  wąskim  prostokątnym  rzucie  i  trzech  równej  długości 
nawach, przy czym boczne nie są tak wąskie jak w bazylice. To mi.n w Dobrym Mieście, Olsztynie, 
Braniewie. 

W bryle zewnętrznej dominacja potężnych, czworobocznych wież wbudowanych w korpus. 

Oliwa – wyjatek – smukłe wieże w fasadzie. Podobne w Peplinie i Koronowie. 

ECCLESIA MILITARIS! 

- ZAMEK W MALBORKU – Wielkich Mistrzów Krzyzackich 

1389 – 1399 

filigranowe formy fasady 

w  refektarzy  zimowym  i  letnim  sklepienia  oparte  na  jedym  słupie  –  echo  angielskich  sklepieo 
plamiastych 

arch.  nie  obronna  a  reprezentacyjna  –  jak  Awinion  –  wpływy  prowansalskie,  burgundzie, 
angielskie  



 

 BUDOWNICTWO ŚWIECKIE 

Gdaosk,  Elbląg,  Toruo  –  wytworzenie  tzw  ,wysokiej  sieni”  –  2  kondygnacje,  ozdobna  klatka 
schodowa 

ratusze  –  budynki  w  typie  szczytowym,  hala  targowa  w  przyziemiu,  elementem  dek.  szczyt 
frontowy,  czasem też podcieo i wieżyczka na dachu 

odrębny jedynie w Gdaosku – nawiązanie do wzorów flandryjskich 

Toruo – nawiązanie do różnych wzorów, czworobok z potężną wieżą, wewnętrzny dzieziniec, poł. 
funkcji administracyjnych, reprezentacyjnych i handlowych, przewaga pionowej artykulacji,  

 

GOTYK W XV WIEKU 

 

niewiele wówczas budowano katedr czy w ogóle kościołów – zaledwie kilka przykładów (i dobrze, 
mniej  do  zakucia)  –  katedry  niczym  nie  różniły  się  prawie  od  szeregowych  far  miejskich. 
Wyjątkiem jedynie WILNO 



 

PRZEMYŚL, katedra  - ok. 1460 – 1494, z gotyku ostało się jedynie prezbiterium (zgadnijmy, 
co też siedzi w reszcie..)  



 

LWÓW,  kośd parafialny – dopiero później katedra. Mniej więcej razem z Przemyślem zaczęto 
budowad prezbiterium. Program i lokalizacja char. dla fary 



 

Bazyliki Małopolski  –  w  rzucie, a czasem nawet detalu nawiązują do XIV wiecznych bazylik 
krakowskich – Tarnów, Bodzentyn, Krosno, Skalbmierz, Nowy Sącz 



 

Hale  w  Małopolsce    z  kolei  też  nawiązują  do  dawnych  form,  np.  do  kolegiaty/katedry  w 
Sandomierzu  .  Są  też  efemerydy  typu  pseuohale  –  nikt  nie  wie  po  co,  na  co  i  dlaczego  się 
pojawiły. Nie było następstw. 



 

MECENAT JANA DŁUGOSZA 

,styl  długoszowy”  –  niezbyt  okazałe,  wiejskie  kośd  (Raciborowice,  Szczepanów,  Wawrzeoczyce 
przebudowa, kośd szpitalny w Sandomierzu, dzwonnica w Wiślicy i dom wikariuszy) 

większe  fundacje  (albo  udział  w  nich)  –  klasztor  Kanoników  Regularnych  w  Kłobucku  (jan 
Murator, Marcin Proszko), zespół paulioski w Beszowej 

dom  własny  w  Krk  (mocno  przebudowany  –  GDZIE  TO  JEST?!  podobno  mocno  zbarokizo… 
przebudowane.) 

dom Oleśnickiego – Krk, Kanonicza 12 (Ciołek???) 

maksymalnie  funkcjonalne,  niewymyślne  plany,  solidne  wykonanie,  ograniczone  stosowanie 
dekoracyjnego detalu, (obramienia kamienne, cegły w jodełkę) najciekawsze – portale o formach 
schodkowych, z laskowaniami cienkimi, przecinającymi się. – motywy przejęte z Górnych Węgier 
(czyli obecnej Słowacji) i za pośr. Śląska z płd. Niemiec. 



 

Kośd. KATARZYNY, KRK – a właściwie to kruchta -, ok. 1445 – 1455. Graficzna, pojawia się 
ośli  grzbiet,  nawiązanie  i  do  tradycji  Krk  i  parlerowskich,  dyskusyjne  datowanie  tego 
cholerstwa. 



 

DZIAŁALNOŚD OLEŚNICKIEGO 

- pałac – zamek własny w PIOCZOWIE (największe, najważniejsze i najbardziej wypasione)  - ale 
zniszczony, więc mało o nim wiadomo. 

- bursa Jerozolimska w Krk (została tylko płyta erekcyjna – gruby koleś ofiaruje MB budynek)  

- krużganek Krk franków – wczesny przykład sklepieo sieciowych 

- dom Oleśnickiego przy Kanoniczej 12  



 

BARBAKAN  –  1498  –  99  –  poł.  był  z    bramą  Floriaoską,  wieżyczki  na  koronie  czysto 
dekoracyjno demonstracyjno (jesteśmy zajebiści i umiemy się bronid!)  



 

COLLEGIUM MAIUS – przykład flamboyant (jasne, jakby połowy nie rozdupczyli w XIX, a 
drugiej  nie  rozwalił  Estreicher),  w  1492  –  1497  przebudowa,  aby  nadad  charakter 
jednolity  stylowo,  elementem  scalającym  krużganek  –  ganek  komunikacyjny  Iszego 
piętra(ale on z 1dw XVI w.) 

wysokie szczyty, wykusze, połączenie cegły i kamienia. 

najokazalsze  pomieszczenie  –  stuba  communis  –  b.  bogate  sklepienie,  które  jest  w  europie 
pospolite (każdy chwali się tym, czym może) 

na krużganku sklepienie kryształowe i filary kryształowe też. 



 

późnogotyckie kamienice mieszczaoskie – też Krk flamboyant, ale nic o nich nie wiadomo, 
bo  są  upaprane  stiukiem  barkowo  klasycystycznym.  Maksymalna  reprezentacyjnośd, 
nieważne, czy działka szeroka czy wąska, nacisk na dekoracyjnośd fasad, rozmaite szczyty, 
blendowanie i zwieoczenia, portale i obramienia okien szczególnie bogate, byd może też 
zwieoczenia krenelażowi – attykowe.  



 

Kośd. natomiast nadal buduje się po staremu (nowy styl im parszywy był)  

fara  w  Bieczu  –  najokazalsza  na  prowincji,  budowana  etapami,  czteroprzęsłowa  hala  z 
,bazylikalnymi” kaplicami po bokach, zblokowanymi ze szkapami. Rola obronna i reprezentacyjna 
wraz z dzwonnicą – basztą – bo stała przy wyjeździe z miasta. Schodkowo – sterczynowy szczyt 
nawiązujący do Krk  



 

Małopolska nie wytworzyła w ogóle takiego późnego gotyku, który mógłby konkurowad z 
Czechami albo z Saksonią albo z czymkolwiek w ogóle.   



 

WIELKOPOLSKA 
w 2 dw. XV różne, jednoczesne inicjatywy budowlane, poł. z oddziaływaniem niejakiego 
HINRICHA BRUNSBERGA  
- POZNAO, kolegiata NMP – 1442 – 1445, bp Andrzej z Bnina, ważna, ale niezbyt okazała, 
Jakby samo prezbiterium – trójnawowa hala z obejściem,  
-  Kolegiata  w  Bninie  (1448  –  1463)  oraz  fara  w  Dolsku  –  Andrzej  z  Bnina  –  hale  o 
niewyodrębnionych  prezbiteriach,  puste,  nierozczłonkowane  ściany  boczne,  bogate 
sklepienia. 
-  Kośd.  w  GOSŁAWICACH  pod  Kołem  –  bpa  Andrzej  Łaskarz,  1418  –  1428,  ideowe 
nawiązanie do rotundy Anastazis, potem naśladowany na Mazowszu – w Mniszewie. 
Założenie  centralne,  ośmioboczne,  na  środku  słup,  gęste  sklepienie  –  jakby  gwiazda, 
aneksy tworzą krzyż.  



 

BYDGOSZCZ – wpływy pobrungbergowskie (?!) stopione z gdaosko – krzyżackimi 
–  Fara  –  trójnawowa  hala  z  wydłużonym,  nieco  wcześniejszym  prezbiterium. 
1460 – 1502. 



 

GDAOŚK 
rozwój budownictwa w XV wieku – stabilizacja modelu świątyni – wzorem kośd. 
fraknów  NMP  w  Toruniu  z  XIV  –  w  Gdaosku  finalne  dopracowanie.  –  blokowa 
hala ze szkarpami wciągniętymi do wnętrza i wytwarzającymi w nim rzędy kaplic, 
nie  izolowanych  jednak  od  korpusu,  lecz  równorzędnych  mu  wielkością  i 
prześwietleniem. 
Poj, się zamiłowanie do dekorowania wszystkiego wieżyczkami, których jedynym 
zadaniem jest ładnie wyglądad. 
- KOŚD MARIACKI  - najokazalszy przykład hali blokowej, trójnawowo – kaplicowe 
prezbiterium  i  trójnawowy  (?)  transept,  nieco  późniejszy,  analogicznie 
ukształtowany korpus. 
Sklepienie – b. urozmaicone, mistrz HENRYK HETZEL – kryształowe dominuje.  

-  RATUSZ  –  XIV,  typ  analogiczny  do  flandryjskich,  w  XV  wieku  rozbudowany, 
dodano szczytem blendy i co kto lubi. Pseudowieżyczki podwieszone, jedna duża 
wieża też.  
- DWÓR ARTUSA  
-  DWÓR  ŚW>  JERZEGO  –  mniej  okazały,  ale  za  to  wyjątkowy  stylowo  –  dach 
namiotowy z latarnią, wiszące wieżyczki.  



 

WILNO  –  kośd.  św  Anny  –  1501  –  1507,  panowanie  Aleksandra 
Jagiellooczyka.  w  fasadzie  dominują  ośle  grzbiety.  Budowniczy    z 
Gdaoska.  
-  Kośd. Bernardynów w Wilnie  -   też  flamboyant,  hala z lat ok. 1502  – 
1525, sklepienie kryształowe. oczywiście zbarokizowane. 
 



 

UKRAINA  –  poł.  flamboyant  i  wpływów  bizantyoskich  –  np  Supraśl,  
(wydupczyli w powietrze w II WW)