OGÓLNE ZAGADNIENIA DO MATURYZ BIOLOGII
ZAKRES PODSTAWOWY
•
PRZEDMIOT BADAŃ BIOLOGII I NAUKA O CZŁOWIEKU
HASŁO
PROGRAMOWE
ZAKRES MATERIAŁU
ś
ycie przedmiotem bada
ń
biologii
•
podstawowe atrybuty
Ŝ
ycia;
•
działy biologii;
•
zwi
ą
zek biologii z naukami matematyczno-przyrodniczymi;
•
biologia i medycyna - współpraca dla dobra człowieka;
Podstawy metodologii
obserwacji, bada
ń
i
eksperymentów
biologicznych
•
podstawy metodologii bada
ń
naukowych; teoria i prawo biologiczne;
•
ź
ródła danych naukowych i popularnonaukowych;
•
cechy prawidłowej obserwacji i eksperymentu;
•
przyrz
ą
dy umo
Ŝ
liwiaj
ą
ce obserwacj
ę
mikro
ś
wiata (mikroskopy optyczne i elektronowe);
•
człowiek obiektem zainteresowa
ń
i bada
ń
filozofów, biologów i lekarzy;
Komórka - podstawowa
jednostka funkcjonalna
organizmu człowieka
•
budowa i wła
ś
ciwo
ś
ci błony komórkowej;
•
system komórkowych błon plazmatycznych (w tym: siateczka
ś
ródplazmatyczna, aparaty
Golgiego, lizosomy);
•
skład i funkcje cytoplazmy (cytozolu)
•
budowa i rola mitochondriów;
•
etapy utleniania (oddychania wewn
ą
trzkomórkowego);
•
budowa i rola rybosomów;
•
j
ą
dro komórkowe;
•
budowa i rola;
•
chromosomy;
•
podziały komórkowe: przebieg i biologiczna rola mitozy oraz mejozy;
Zarys budowy
histologicznej organizmu
człowieka
•
tkanki jako zró
Ŝ
nicowane strukturalnie i funkcjonalnie zespoły komórek;
•
typy tkanek i ich funkcje: nabłonkowa, ł
ą
czna (w tym krew), mi
ęś
niowa, nerwowa;
•
nabłonki jednowarstwowe (płaski, sze
ś
cienny, walcowaty, wielorz
ę
dowy);
•
nabłonki wielowarstwowe (płaski)
•
tkanki ł
ą
czne wła
ś
ciwe (lu
ź
na, zbita, zarodkowa);
•
ł
ą
czne oporowe (chrzestna, kostna)
•
krew i limfa;
•
tkanka mi
ęś
niowa (poprzecznie pr
ąŜ
kowana szkieletowa, poprzecznie pr
ąŜ
kowana serca,
gładka);
•
tkanka nerwowa (w tym glejowa);
Narz
ą
dy i układy
narz
ą
dów - organizm
człowieka i homeostaza
•
układy wykonawcze: pokarmowy, oddechowy, kr
ąŜ
enia, wydalniczy, rozrodczy, ruchu;
•
układy kontrolno-koordynuj
ą
ce: układ nerwowy, układ dokrewny;
•
powłoka wspólna ciała człowieka;
•
organizacja strukturalna i funkcjonalna organizmu ludzkiego jako układu otwartego
(metabolizm: katabolizm, anabolizm);
•
- homeostaza stanem dynamicznej równowagi wewn
ą
trzustrojowej organizmu;
Układ pokarmowy
człowieka
•
budowa i rola układu pokarmowego;
•
przystosowania do rozdrabniani trawienia i wchłaniania pokarmów;
•
gruczoły trawienne lub wspomagaj
ą
ce trawienie (
ś
linianki, trzustka, w
ą
troba);
Fizjologia procesów
trawienia i wchłaniania
•
•
enzymy trawienne i hydroliza enzymatyczna;
•
rodzaje i działanie enzymów trawiennych;
•
- wchłanianie jako ko
ń
cowy etap trawienia; kr
ąŜ
enie wrotne;
•
regulacja czynno
ś
ci układu pokarmowego i pobierania pokarmu;
•
badania medyczne układu pokarmowego;
Zapotrzebowanie
organizmu na składniki
od
Ŝ
ywcze, mineralne,
witaminy i wod
ę
•
klasyfikacja chemicznych składników po
Ŝ
ywienia człowieka;
•
składniki mineralne - ich
ź
ródła oraz rola;
•
klasyfikacja i
ź
ródła witamin;
•
awitaminozy i hiperwitaminozy - przyczyny i skutki zdrowotne;
•
składniki organiczne - ich rola oraz
ź
ródła;
Racjonalna dieta -
usprawnienie
funkcjonowania organi-
zmu człowieka
•
dietetyka jako nauka;
•
dieta pełno- i niepełnowarto
ś
ciowa;
•
rodzaje diet, na przykład bezglutenowa, antynowotworowa, wegetaria
ń
ska itp.;
•
nieprawidłowe nawyki
Ŝ
ywieniowe i ich konsekwencje zdrowotne (np.
Ŝ
ywno
ść
typu fast
food);
•
anoreksja i bulimia - przyczyny, skutki zdrowotne, leczenie;
•
wpływ u
Ŝ
ywek na stan zdrowotny układu pokarmowego oraz przebieg trawienia i
wchłaniania;
•
znaczenie diety w profilaktyce osteoporozy;
Zdrowa
Ŝ
ywno
ść
•
magazynowanie i przechowywanie
Ŝ
ywno
ś
ci;
•
przygotowywanie i spo
Ŝ
ywanie posiłków;
•
zanieczyszczenia i modyfikacje
Ŝ
ywno
ś
ci;
Układ oddechowy i jego
rola. Wymiana gazowa w
płucach
•
budowa układu oddechowego;
•
przystosowania w budowie układu oddechowego człowieka do wymiany gazowej;
•
mechanika oddychania i wentylacji płuc;
•
ć
wiczenia usprawniaj
ą
ce oddychanie;
•
transport tlenu oraz dwutlenku w
ę
gla w organizmie;
•
•
mechanizm i regulacja oddychania;
•
•
przyczyny i skutki niedotlenienia organizmu, zatrucia co i na przykład cyjankiem lub
nikotyn
ą
;
•
choroby układu oddechowego;
•
diagnostyka chorób dróg oddechowych i płuc: badania obj
ę
to
ś
ci płuc i badania rent-
genowskie;
•
profilaktyka niektórych chorób układu oddechowego;
Transport wewn
ę
trzny -
rola układu kr
ąŜ
enia i
układu limfatycznego
•
funkcje układu kr
ąŜ
enia;
•
budowa i rodzaje naczy
ń
krwiono
ś
nych;
•
budowa serca;
•
automatyzm pracy serca;
•
mały i du
Ŝ
y obieg krwi;
•
ci
ś
nienie krwi;
•
topografia układu limfatycznego;
•
współdziałanie układu krwiono
ś
nego i limfatycznego;
Choroby układu
krwiono
ś
nego
•
nadci
ś
nienie, mia
Ŝ
d
Ŝ
yca, zawał - przyczyny, objawy i skutki;
•
diagnoza schorze
ń
serca: ekg, wysiłkowe i całodobowe (tzw. holter), usg;
•
poziom cholesterolu a ryzyko zachorowania, sposoby jego obni
Ŝ
ania;
•
profilaktyka i leczenie chorób serca i układu kr
ąŜ
enia;
Płyny ustrojowe - krew i
limfa
•
główne układy grupowe krwi (a, b, ab, 0), czynnik Rh;
•
podstawowe zasady transfuzji;
•
mechanizm krzepni
ę
cia krwi;
•
badania podstawowe krwi;
•
bezpiecze
ń
stwo kontaktu z krwi
ą
;
Mechanizmy obronne
organizmu
•
rodzaje odporno
ś
ci (nieswoista i swoista);
•
limfocyty jako komórki immunokompetentne: antygeny, hapteny i przeciwciała
(immunoglobuliny);
•
reakcje antygen - przeciwciało;
•
odporno
ś
ci humoralna (typu b) i komórkowa (typu t); rola cytokin;
•
znaczenie odporno
ś
ci w
Ŝ
yciu człowieka;
Odporno
ść
sztuczna
•
rodzaje odporno
ś
ci sztucznej;
•
szczepionki i szczepienia ochronne;
•
choroby wywołane brakiem lub obni
Ŝ
eniem naturalnej odporno
ś
ci;
•
reakcje alergiczne organizmu, działanie histaminy, testy;
•
podstawy transplantologii - zgodno
ść
tkankowa, leki immunosupresyjne;
Wydalanie. Zachowanie
równowagi osmotycznej
•
równowaga osmotyczna organizmu - podstawowy warunek homeostazy ustrojowej;
•
anatomia układu wydalnicze-go człowieka;
•
mechanizm regulacji równowagi wodno-mineralnej płynów ustrojowych;
•
dobowy bilans wody w organizmie człowieka;
Nefron - elementarna
jednostka strukturalna i
funkcjonalna nerek
•
wytwarzanie i wydalanie moczu: filtracja, resorpcja i sekrecja;
•
wła
ś
ciwo
ś
ci i skład chemiczny moczu pierwotnego i ostatecznego;
Skład chemiczny moczu
oznak
ą
stanu zdrowia
człowieka
•
wst
ę
pne diagnozowanie cukrzycy, białaczki,
Ŝ
ółtaczki na podstawie kontrolnych bada
ń
moczu;
•
testy ci
ąŜ
owe;
•
przyczyny chorób i zaburze
ń
pracy układu wydalniczego;
•
najcz
ę
stsze choroby nerek i układu wydalniczego (moczówka prosta, kamica nerkowa,
zapalenie miedniczek nerkowych i p
ę
cherza moczowego);
•
profilaktyka chorób nerek i dróg moczowych;
•
współczesne osi
ą
gni
ę
cia medycyny - dializa, przeszczepy nerek;
Zachowanie ci
ą
gło
ś
ci
Ŝ
ycia
•
rozmna
Ŝ
anie płciowe - mechanizm i korzy
ś
ci ewolucyjne;
•
budowa anatomiczna układu rozrodczego człowieka;
•
proces oogenezy i spermatogenezy;
•
fazy i regulacja hormonalna cyklu menstruacyjnego;
•
czynniki wpływaj
ą
ce na regularno
ść
i przebieg cyklu menstruacyjnego;
Pocz
ą
tki
Ŝ
ycia - rozwój
zarodkowy i płodowy
człowieka
•
zapłodnienie;
•
rozwój zarodkowy i płodowy człowieka;
•
budowa i funkcje ło
Ŝ
yska;
•
przebieg i mechanizmy fizjologiczne porodu;
•
genetyczna determinacja płci, ci
ąŜ
a bli
ź
niacza;
•
leczenie bezpłodno
ś
ci i zaburze
ń
ci
ąŜ
y (zapłodnienie pozaustrojowe);
Od narodzin do
ś
mierci -
rozwój osobniczy
człowieka
•
okresy rozwojowe człowieka;
•
dojrzało
ść
biologiczna, psychiczna i społeczna;
•
charakterystyka zmian towarzysz
ą
cych pokwitaniu;
•
okres dojrzało
ś
ci – dorosło
ść
;
•
charakterystyka zmian towarzysz
ą
cych przekwitaniu;
•
ś
mier
ć
procesem ko
ń
cz
ą
cym
Ŝ
ycie;
•
wzrost zgonów uwarunkowany czynnikami cywilizacyjnymi;
•
eutanazja;
Układ ruchu i jego rola w
prawidłowym
funkcjonowaniu ciała
człowieka
•
biologiczne znaczenie ruchu dla prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka;
•
cz
ęść
bierna układu ruchu i jej rola;
•
wła
ś
ciwo
ś
ci i budowa ko
ś
ci;
•
poł
ą
czenia ko
ś
ci;
•
cz
ęść
czynna układu ruchu i jej rola;
•
fizjologia pracy mi
ęś
ni;
•
antagonizm pracy mi
ęś
ni szkieletowych (zginacze i prostowniki);
Higiena układu ruchu
•
zm
ę
czenie mi
ęś
ni
•
odpoczynek bierny i czynny
•
ć
wiczenia fizyczne podstaw
ą
zachowania zdrowia
•
trening fizyczny a indywidualne mo
Ŝ
liwo
ś
ci organizmu
•
szkodliwo
ść
dopingu
•
urazy i choroby układu ruchu (m.in. krzywica, skolioza, osteoporoza)
•
podstawowe zasady udzielania pierwszej pomocy przy urazach układu ruchu
Percepcja bod
ź
ców -
narz
ą
dy zmysłów
•
bod
ź
ce i ich klasyfikacja;
•
typy i lokalizacja receptorów;
•
wra
Ŝ
enia wzrokowe, słuchowe i smakowe;
•
mechanizm widzenia a budowa oka; widzenie przestrzenne;
•
słuch i równowaga a budowa ucha - słyszenie przestrzenne;
•
w
ę
ch i smak;
•
wady i choroby narz
ą
dów zmysłu;
•
badania oraz leczenie wad i chorób wzroku oraz słuchu;
Układ nerwowy -
koordynacja procesów
Ŝ
yciowych
•
pobudliwo
ść
jako jeden z przejawów
Ŝ
ycia;
•
podział układu nerwowego (o
ś
rodkowy, obwodowy; somatyczny, wegetatywny);
•
zjawiska elektrochemiczne zachodz
ą
ce w błonie neuronu;
•
synapsy;
•
wpływ leków i trucizn na funkcjonowanie poł
ą
cze
ń
synaptycznych;
•
choroby centralnego układu nerwowego;
Odruchy - fizjologia
układu nerwowego
•
odruch jako jednostka czynno
ś
ciowa układu nerwowego;
•
łuk odruchowy, neurony czuciowe i ruchowe;
•
typy odruchów: odruchy warunkowe i bezwarunkowe;
•
mechanizm tworzenia i wygasania odruchów warunkowych według koncepcji Pawłowa;
Mózg - nadrz
ę
dny o
ś
rodek
kontrolno-integracyjny
•
organizacja strukturalna i czynno
ś
ciowa mózgowia (rdze
ń
przedłu
Ŝ
ony, mó
Ŝ
d
Ŝ
ek,
podwzgórze, kresomózgowie);
•
pola czynno
ś
ciowe kory mózgowej (czuciowe, ruchowe, asocjacyjne);
•
badania stanu czynno
ś
ciowego mózgu (eeg);
Uczenie si
ę
, pami
ęć
,
rozumowanie - wy
Ŝ
sze
czynno
ś
ci nerwowe
•
uczenie i zapami
ę
tywanie;
•
formy uczenia si
ę
;
•
pami
ęć
jako zapis do
ś
wiadcze
ń
w o
ś
rodkowym układzie nerwowym, materialne podło
Ŝ
e
pami
ę
ci;
•
pierwszy i drugi układ sygnałów;
•
my
ś
lenie abstrakcyjne;
•
elementy psychologii uczenia si
ę
(indywidualne wzorce my
ś
lenia - uczenia si
ę
, techniki
szybkiego i efektywnego czytania, techniki pami
ę
ciowe, umiej
ę
tno
ść
koncentrowania si
ę
,
kreatywne my
ś
lenie, motywacja);
Higiena układu
nerwowego
•
rozwój emocjonalny człowieka;
•
zewn
ę
trzne i wewn
ę
trzne czynniki stresogenne;
•
fazy zespołu ogólnej adaptacji;
•
trudno
ś
ci adaptacyjne i choroby o podło
Ŝ
u stresowym;
•
aktywny wypoczynek;
•
fizjologia snu;
•
techniki obni
Ŝ
ania napi
ę
cia (relaksacja, masa
Ŝ
, medytacja, kinezjologia edukacyjna)
Układ dokrewny -
hormonalna koordynacja i
regulacja procesów
Ŝ
yciowych
•
rodzaje i lokalizacja gruczołów dokrewnych;
•
swoisto
ść
działania hormonów;
•
mechanizm ujemnego sprz
ęŜ
enia zwrotnego; nadrz
ę
dna rola przysadki mózgowej;
•
powi
ą
zania strukturalne i funkcjonalne układu hormonalnego z nerwowym;
•
regulacja hormonalna wzrostu i rozwoju, gospodarki wodno-elektrolitowej, rozrodu (w
tym cyklu menstruacyjnego);
•
hormonalna regulacja rytmów i cykli biologicznych;
•
choroby wynikaj
ą
ce z niedoczynno
ś
ci lub nadczynno
ś
ci gruczołów dokrewnych;
•
poradnictwo endokrynologiczne;
Skóra jako
wyspecjalizowany narz
ą
d
ochronny i czuciowy
•
skóra i jej funkcje (ochronna i termoregulacyjna);
•
mechanizm termoregulacji;
•
budowa skóry i jej wytwory;
•
skóra jako swoisty narz
ą
d czucia: dotyk i ucisk, ból, zmiany temperatury;
•
higiena skóry i jej wytworów;
•
choroby skóry i ich profilaktyka;
Stan zdrowia i choroby
•
choroba wynikiem zachwiania homeostazy organizmu;
•
klasyfikacja czynników chorobotwórczych;
•
choroby społeczne;
•
choroby cywilizacyjne;
•
choroby dziedziczne;
•
urazy i zatrucia;
•
profilaktyka chorób cywilizacyjnych i społecznych;
•
zasady udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej;
Trucizny i ich wpływ na
zdrowie człowieka
•
trucizny pochodzenia naturalnego: ro
ś
linne, grzybowe i zwierz
ę
ce (jady);
•
ś
rodki halucynogenne i zatrucia grzybami;
•
toksykologiczne zanieczyszczenia wód, gleby i powietrza;
•
elementy profilaktyki w zakresie ochrony przed zatruciami;
Ś
rodki psychoaktywne
•
klasyfikacja
ś
rodków psychoaktywnych;
•
leki nasenne i uspakajaj
ą
ce (barbiturany);
•
alkoholizm, narkomania i lekomania;
•
biologiczne i społeczne skutki uzale
Ŝ
nie
ń
fizycznych i psychicznych;
•
profilaktyka i leczenie uzale
Ŝ
nie
ń
;
Choroby nowotworowe i
ich profilaktyka
•
czynniki mutagenne i kancerogenne;
•
cechy komórek nowotworowych;
•
nowotwory zło
ś
liwe u kobiet i m
ęŜ
czyzn (m.in. w Polsce);
•
badania profilaktyczne;
•
metody leczenia nowotworów;
•
genetyczne podło
Ŝ
e chorób nowotworowych;
Choroby wywołane przez
wirusy i mikroorganizmy
•
mikroorganizmy patogenne: wirusy, bakterie i grzyby;
•
mechanizmy infekcji wirusowych, bakteryjnych i grzybiczych;
•
choroby wirusowe (aids,
Ŝ
ółtaczki typu a i b, grypa, ospa prawdziwa, opryszczka);
•
choroby bakteryjne (dur plamisty, choroby weneryczne, płonica, zgorzel, t
ęŜ
ec, płonica,
błonica);
•
selekcyjne działanie antybiotyków oraz negatywne skutki ich nadu
Ŝ
ywania;
•
budowa antygenowa retrowirusa hiv;
•
ź
ródła i drogi zaka
Ŝ
enia aids;
•
pierwotne i wtórne objawy zaka
Ŝ
enia wirusem hiv;
•
objawy aids;
•
sukcesy i pora
Ŝ
ki w leczeniu aids
•
profilaktyka hiv/aids;
Choroby inwazyjne
•
pierwotniaki, robaki i stawonogi wywołuj
ą
ce choroby inwazyjne
•
przyczyny i skutki wybranych inwazji paso
Ŝ
ytniczych: toksoplazmoza, rz
ę
sistkowica,
pełzakowica, malaria, robaczyce,
ś
wierzb
•
zasady profilaktyki i ochrony w zakresie chorób paso
Ŝ
ytniczych
Profilaktyka zdrowotna
(podsumowanie)
•
edukacja zdrowotna - promocja zdrowia, kultura zdrowotna;
•
system opieki zdrowotnej - profilaktyka, terapia, opieka paliatywna;
•
post
ę
p w medycynie - propagowanie osi
ą
gni
ęć
farmakologii, transplantologii i immu-
nologii;
EKOLOGIA I OCHRONA ŚRODOWISKA
HASŁO
PROGRAMOWE
ZAKRES MATERIAŁU
Podstawowe poj
ę
cia i
koncepcje ekologiczne
•
Ekologia jako nauka – obiekty bada
ń
ekologicznych (populacje, biocenozy,
ekosystemy)
•
Autekologia i synekologia,
•
Zwi
ą
zek ekologii z praktyk
ą
(le
ś
nictwo, rolnictwo, przemysł) ekologia a
ochrona
ś
rodowiska,
Tolerancja organizmów na
czynniki fizyczne i
chemiczne
•
Tolerancja ekologiczna (prawa Liebiga oraz Shelforda),
•
Nisza ekologiczna,
•
Tolerancja organizmów jako wynik dziedziczenia i ewolucji,
Populacja
•
Krzywa rozkładu naturalnego,
•
Cechy populacji (struktura i stosunki ilo
ś
ciowe):
o
struktura przestrzenna i terytorializm,
o
struktura ilo
ś
ciowa i mechanizmy regulacji liczebno
ś
ci,
o
struktura wieku i krzywe prze
Ŝ
ywania,
o
struktura płci,
o
struktura socjalna,
Biocenoza
•
Stosunki pomi
ę
dzy populacjami:
•
antagonistyczne (paso
Ŝ
ytnictwo zewn
ę
trzne i wewn
ę
trzne,
drapie
Ŝ
nictwo, konkurencja mi
ę
dzygatunkowa, amensalizm, allelopatia),
•
nieantagonistyczne (mutualizm, protokooperacja, komensalizm),
•
neutralizm,
Struktura troficzna
biocenozy
•
Ła
ń
cuchy i sieci zale
Ŝ
no
ś
ci pokarmowych,
•
Poziomy troficzne (producenci, konsumenci, destruenci i reducenci),
•
Rola ró
Ŝ
norodno
ś
ci biologicznej w utrzymaniu struktury troficznej biocenoz,
•
Przepływ energii w biocenozach,
•
Równowaga ekologiczna,
Ekosystem
•
Struktura i funkcjonowanie ekosystemu,
•
Przepływ energii w ekosystemach,
•
Produktywno
ść
(pierwotna i wtórna) ekosystemów,
•
Obieg materii,
Przemiany i rozwój
ekosystemów
•
Typy sukcesji: pierwotna, wtórna,
•
Stadia sukcesji (sera, klimaks),
•
Znaczenie sukcesji w przyrodzie,
•
Wpływ antropopresji na stabilno
ść
ekosystemów,
L
ą
dowe strefy
Ŝ
ycia
•
Biosfera jako cało
ść
,
•
Biomy i czynniki kształtuj
ą
ce ich rozmieszczenie,
•
Pa
ń
stwa ro
ś
linne (strefy klimatyczno-ro
ś
linne) i zwierz
ę
ce,
Wodne strefy
Ŝ
ycia
•
Ekosystemy wodne,
•
warunki fizykochemiczne zbiorników słodkowodnych i morskich,
•
zró
Ŝ
nicowanie strefowe ekosystemów wodnych
•
zakłócenia w funkcjonowaniu ekosystemów wodnych,
•
zanieczyszczenia i eutrofizacja,
Człowiek jako element
ekosystemu.
•
Zanieczyszczenia wód, powietrza i gleby; niszczenie pokrywy ro
ś
linnej i erozja;
wymieranie gatunków ro
ś
lin i zwierz
ą
t; dziura ozonowa i efekt cieplarniany,
•
Rozwój zrównowa
Ŝ
ony, uzasadnienie idei ochrony przyrody,
•
Rola człowieka w kształtowaniu biosfery,
•
Zapoznanie uczniów z historycznymi przemianami biosfery pod wpływem
działalno
ś
ci człowieka,
•
Zagro
Ŝ
enia, jakie niesie dla biosfery rozwój gospodarczy,
•
Idea rozwoju zrównowa
Ŝ
onego,
Formy ochrony
ś
rodowiska naturalnego.
Ekologia i ochrona
ś
rodowiska w
gospodarstwie domowym.
•
Zwi
ą
zek człowieka z
ś
rodowiskiem naturalnym. Istota harmonijnego współ
Ŝ
ycia
z otaczaj
ą
c
ą
przyrod
ą
.
•
Ró
Ŝ
norodno
ść
form ochrony
ś
rodowiska.
•
Jak chroni
ć
przyrod
ę
w gospodarstwie domowym.
Zagro
Ŝ
enia
ś
rodowiska
naturalnego i sposoby
przeciwdziałania im.
•
Dziura ozonowa.
•
Efekt cieplarniany.
•
Kwa
ś
ne deszcze.
•
Erozja gleby.
•
Gospodarstwa rolne.
•
Bioró
Ŝ
norodno
ść
.
Ochrona
ś
rodowiska W
moim otoczeniu.
•
Gospodarka zasobami
ś
rodowiska naturalnego,
•
Działania podejmowane na rzecz ochrony
ś
rodowiska,
GENETYKA
DNA jako podstawowy
no
ś
nik informacji
genetycznej.
•
Budowa chemiczna i przestrzenna DNA.
•
Rodzaje DNA.
•
Lokalizacja DNA na terenie komórki.
Kopiowanie informacji
genetycznej.
•
Etapy i przebieg replikacji.
•
Znaczenie procesu replikacji.
Gen jako podstawowa
jednostka dziedziczno
ś
ci.
•
Historyczne i współczesne definicje genu.
•
Geny prokariontów i eukariontów.
•
Geny nakładaj
ą
ce si
ę
.
Kod genetyczny.
•
Budowa chemiczna i przestrzenna RNA.
•
Cechy kodu genetycznego.
•
Tabela kodu genetycznego.
Realizowanie informacji
genetycznej (synteza białek).
•
Przebieg transkrypcji.
•
Rola aparatu translacyjnego.
•
Przebieg i etapy translacji.
•
Znaczenie biologiczne procesów transkrypcji i translacji.
Genom człowieka.
•
Definicja genomu.
•
Wielko
ść
genomu człowieka.
•
Genotyp i kariotyp człowieka.
Mutacje i czynniki
mutagenne.
•
Definicja i podział mutacji.
•
Czynniki mutagenne.
•
Skutki ró
Ŝ
nych mutacji.
•
Znaczenie mutacji w ewolucji organizmów.
Choroby dziedziczne
człowieka i ich diagnostyka.
•
Choroby wywołane mutacjami genowymi, w tym:
o
bloki metaboliczne (galaktozemia, fenyloketonuria, alkaptonuria, albinizm),
o
hemofilia,
o
anemia sierpowata,
o
daltonizm,
o
pl
ą
sawica Huntingtona.
•
Choroby wywołane zmianami genomowymi:
o
zespół Downa,
o
zespół Turnera
o
Choroby wielogenowe.
•
Diagnostyka chorób dziedzicznych:
o
analiza rodowodowa,
o
analiza kariotypu płodu,
o
testy DNA płodu,
o
testy pourodzeniowe.
In
Ŝ
ynieria genetyczna.
•
Definicja in
Ŝ
ynierii genetycznej.
•
Wykorzystanie enzymów restrykcyjnych.
•
Plazmidy i wirusy jako wektory.
Wykorzystanie techniki
in
Ŝ
ynierii genetycznej w
biotechnologii.
•
Metody i techniki in
Ŝ
ynierii genetycznej:
o
hodowle komórkowe i tkankowe,
o
klonowanie organizmów,
o
organizmy transgeniczne.
Znaczenie genetyki w
rolnictwie i hodowli zwierz
ą
t.
•
Nowe odmiany i rasy oraz ich znaczenie:
o
sztuczna selekcja w hodowli,
o
chów wsobny i heterozja.
Bezpo
ś
rednie znaczenie
genetyki dla człowieka.
•
W medycynie:
o
terapie genowe,
o
wykorzystanie zmienionych genetycznie mikroorganizmów do produkcji
szczepionek i leków,
o
wykorzystanie organizmów transgenicznych i klonowanych do „produkcji"
ludzkich tkanek oraz organów do przeszczepów.
•
W s
ą
downictwie:
o
„ odcisk palca DNA",
o
ustalanie pokrewie
ń
stwa (np. ojcostwa).
EWOLUCJONIZM I ANTROPOGENEZA
Pogl
ą
dy dotycz
ą
ce
powstania
Ŝ
ycia na Ziemi.
•
Pogl
ą
dy na powstanie organizmów ró
Ŝ
nicowanie
Ŝ
ycia:
o
biogeneza,
o
hipoteza samorództwa,
o
hipoteza kreacjonistyczna,
o
hipoteza panspermii,
o
teoria ewolucji,
•
Lamarkizm a Darwinizm,
•
Dowody ewolucji
o
po
ś
rednie,
o
bezpo
ś
rednie,
Ró
Ŝ
norodno
ść
organizmów
zamieszkuj
ą
cych Ziemi
ę
•
Podstawowe taksony systematyczne
•
Współczesny podział systematyczny organizmów na 5 królestw
•
Charakterystyka podstawowych taksonów
Rodzaje i
ź
ródła zmienno
ś
ci
w przyrodzie
•
Zmienno
ść
jako podstawowa cecha
Ŝ
ycia:
o
zmienno
ść
fenotypowa (modyfikacyjna),
o
zmienno
ść
rekombinacyjna,
o
zmienno
ść
mutacyjna
o
Ewolucja jako
ź
ródło bioró
Ŝ
norodno
ś
ci
Pochodzenie człowieka
•
Definicja i główne etapy antropogenezy dowody ewolucji hominidów
•
Drzewo rodowe hominidów
Człowiek jako gatunek
biologiczny i istota
społeczna
•
Cechy wspólne człowieka i małp człekokształtnych
•
Charakterystyczne cechy gatunkowe człowieka
•
Rasy ludzkie
•
Ewolucja komunikacji, techniki i kultury
Ewolucja ro
ś
lin
•
Charakterystyka budowy i
Ŝ
ycia ro
ś
lin w poszczególnych okresach ewolucji.
Ewolucja bezkr
ę
gowców
•
Charakterystyka budowy i
Ŝ
ycia bezkr
ę
gowców w poszczególnych okresach
ewolucji.
Ewolucja kr
ę
gowców
•
Charakterystyka budowy i
Ŝ
ycia kr
ę
gowców w poszczególnych okresach
ewolucji.
Ewolucja układów
•
Ewolucja układu:
- oddechowego,
- krwiono
ś
nego,
- kostnego,
- nerwowego,
Ewolucja - wirusy, bakterie,
grzyby, pierwotniaki
•
Charakterystyka budowy i
Ŝ
ycia:
- bakterii,
- grzybów,
- wirusów,
- pierwotniaków,