198
Kuesta jurajska w ¯arkach
5612
Lokalizacja:
województwo œl¹skie
powiat myszkowski
gmina ¯arki
miejscowoœæ ¯arki
Rejon geograficzny:
Wy¿yna Œl¹sko-Krakowska
Wy¿yna Krakowsko-Czêstochowska
Wy¿yna Czêstochowska
Jednostka geologiczna:
monoklina œl¹sko-krakowska
jura czêstochowska
4386
Pi³a
Na monoklinie œl¹sko-krakowskiej, od miejscowoœci Klu-
cze ko³o Olkusza a¿ po Czêstochowê, ci¹gnie siê wyraŸnie
zaznaczony w morfologii terenu charakterystyczny próg
skalny. Niewielki odcinek tego progu, od miejscowoœci ¯arki
po osadê Jaworznik, jest przedmiotem niniejszego obiektu.
Ten wyró¿niaj¹cy siê próg skalny nosi nazwê kuesty. Jest
to naturalna forma geomorfologiczna, powsta³a w wyniku
zró¿nicowanej odpornoœci na niszczenie warstw skalnych,
nieznacznie nachylonych w jednym kierunku. Opisywany
obiekt buduj¹ utwory jurajskie (jury œrodkowej i górnej).
Zalegaj¹ one na triasowym pod³o¿u, które stanowi¹ po-
datne na erozjê utwory mu³owcowo-ilaste. Natomiast
ponad utworami jurajskimi zalegaj¹ osady kredowe, g³ównie
piaszczyste i margliste, które zosta³y usuniête (zerodowane)
w okresie eocenu i wczesnego miocenu. Kuesta nie ma
charakteru jednolitej skarpy, zosta³a bowiem poprzecinana
licznymi uskokami (skoœnymi i poprzecznymi). Jej wysokoœæ
wzglêdna wynosi 70 m, a siêgaj¹c¹ do 390 m n.p.m. krawêdŸ
progu buduj¹ cienko- i œrednio u³awicone wapienie jurajskie.
W profilu tych utworów wyró¿niæ mo¿na: jurê œrodkow¹
(zwan¹ brunatn¹) oraz jurê górn¹ (zwan¹ bia³¹). Ska³ki
zosta³y wypreparowane – w trakcie d³ugotrwa³ej denudacji
– w u³awiconych utworach jury bia³ej; formy takie nazywa-
ne s¹ ostañcami denudacyjnymi. W opisywanym regionie
tworz¹ one grupy lub nawet ca³e pasma, jak np. Pasmo
Olsztyñsko-Mirowskie, wznosz¹ce siê 5 km na pó³noc i
wschód od rejonu Jaworznika.
Ni¿sz¹ czêœæ kuesty buduj¹ osady ilasto-mu³owcowe
wy¿szej czêœci jury œrodkowej i utwory marglisto - wapniste
jury górnej. Niska zwiêz³oœæ utworów wêglanowych przy
jednoczesnej ich oddzielnoœci wzd³u¿ powierzchni warstwo-
wania powodowa³a ³atwe wietrzenie ska³ i osypywanie siê
œcian niewielkich ³omików.
Zarówno utwory wêglanowe (jurajskie) buduj¹ce
kuestê, jak i le¿¹ce na niej piaski, by³y przedmiotem eks-
ploatacji w licznych, aczkolwiek niewielkich wyrobiskach.
Przyk³adem wykorzystania w architekturze i budownictwie
miejscowego budulca s¹ ruiny koœció³ka pochodz¹ce z 1763
r. Znajduj¹ siê one w odleg³oœci ok. 2 km od miejscowoœci
¯arki w kierunku po³udniowo-wschodnim, na terenie za-
proponowanego tu stanowiska dokumentacyjnego. Mury
koœcio³a zbudowane s¹ z ró¿norakich wapieni okruchowych
(biodetrytycznych). Tworz¹cy je mu³ wêglanowy zawiera
zmienn¹ iloœæ g¹bek krzemionkowych (tuberoidów) i
innych ziaren pochodzenia miejscowego (intraklastów).
Zobaczyæ w nich mo¿na tak¿e przedstawicieli makrofauny
jurajskiej, takich jak: belemnity, ma³¿e, ramienionogi i ca³e
zwapnia³e g¹bki (tzw. mumie g¹bkowe).
Z progu skalnego rozci¹ga siê przepiêkny widok na
panoramê p³askowy¿u. Widoczne s¹ rozciêcia terenu spo-
wodowane erozj¹ wsteczn¹ potoków, bior¹cych pocz¹tek
ze Ÿróde³ ulokowanych niegdyœ w strefie samej kuesty.
Widoczna dolina Warty ma charakter równiny aluwialno
– proluwialnej, zas³anej g³ównie piaskami pochodzenia polo-
dowcowego. Zobaczyæ tutaj mo¿na podmok³e ³¹ki o du¿ych
walorach przyrodniczych. S¹ one miejscem wystêpowania
rzadkich gatunków roœlin i zwierz¹t (g³ównie ptactwa).
Niestety na skutek zaprzestania wypasu byd³a i koszenia ³¹k,
teren ten ulega sukcesywnemu zarastaniu, co powoduje, ¿e
malowniczy próg skalny staje siê coraz mniej widoczny.
Widok rozci¹gaj¹cy siê ze wzniesienia za koœcio³em
pozwala doceniæ to miejsce jako wspania³y punkt widokowy.
Zobaczyæ mo¿na panoramê rozci¹gaj¹c¹ siê na P³askowzgórze
Czêstochowskie, z widocznymi w centrum ska³kami jurajski-
mi w £utowcu (Lutowcu) oraz - w kierunku po³udniowym
- na wspomnian¹ dolinê Warty. W bliskim s¹siedztwie ruin,
ok. 500 m od nich, mo¿na odnaleŸæ zape³zniête i nieco
zaœmiecone niewielkie wyrobiska i ³omiki, z których wydo-
bywano wapieñ. Mo¿na w nich bli¿ej zapoznaæ siê ze ska³ami
charakterystycznymi dla tego regionu.
Kr
oczyce
5610
Myszków
Kozieg³o
wy
1
2
3
