plik

Dzieje językoznawstwa w zarysie - Zachód

Ludy peryferyjne pozostające w kręgu kultury łacińskiej, wytwarzają w III – IV w (w dobie
przedchrześcijańskiej) własne alfabety (częściowo na podstawie łacińskiej):

Celtowie na Zachodzie – ogamiczny – ogam od nazwy Boga, jego twórcy

Germanie na Północy – runiczny – runo tajemnica, nazywany też fupark – od pierwszych liter

Jednak to nie ma zbyt dużego znaczenia, gdyż w momencie upowszechnienia się
chrześcijaństwa dominującym stał się alfabet łaciński, gdyż kościół tylko ten dopuszczał jako
liturgiczny

Średniowiecze różnią od starożytności odmienne stosunki polityczne, ekonomiczne i
społeczne, ale przede wszystkim postawa człowieka wobec świata i życia zainicjowana przez
św. Augustyna (od strony teoretycznej)

- umysły ludzkie czuły się przytłoczone potęgą odziedziczonej ze starożytności wiary i nauki
– konsekwencje tego: postawa psychiczna nacechowana bezwolnym poddaniem i
podporządkowaniem się autorytetom: teologii reprezentującej Boga w dziedzinie wiary oraz
starożytności grecko-katolickiej w dziedzinie nauki świeckiej (tam, gdzie nie sprzeciwiała się
temu wiara)

-  w  wyniku  tej  postawy  w  dziedzinie  nauki  w  ogóle,  a  nauki  o  języku  w  szczególności
głównym  celem  stało  dążenie  do  pytania  dlaczego  tak  jest  czyli  do  uzasadniania  i
udowadniania stanu rzeczy podawanego w postaci gotowej z jednej strony przez teologię, a z
drugiej  przez  naukę  starożytną.  Do  prawdy  nie  trzeba  było  dążyć  bo  była  ona  znana  –
wystarczyło ją udowadniać i uzasadniać.

- I rozkwit nauki i kultury średniowiecza następuje na przełomie VIII i IX w. za Karolingów
– było to tzw. Małe Odrodzenie, w którym działali wybitni uczeni tacy jak: Alkuin, Jan Szkot
Eriugena i inni

- w XII i XIII w. działali wtedy: Roger Bacon (XIII w, współtwórca empiryzmu); Albert
Wielki(XIII w. filozof i przyrodnik); Tomasz z Akwinu (oddzielenie wiedzy i wiary, rozumu i
objawienia)

- cecha główna językoznawstwa średniowiecznego był brak lingwistyki materiałowej, co było
konsekwencją dwóch czynników:

1) łacina, która była językiem religii, nauki i literatury, była traktowana jako język par
excellence i zajmująca pozycję szczególną i uprzywilejowaną w stosunku do języków
narodowych

2) ponadto łacina była jedynym językiem opracowanym naukowo, a więc mającym
gramatykę (przekazaną przez Donata i Prisciana), rozumiane było, że łacina jako jedyna
zdolna była mieć gramatykę, była językiem uporządkowanym naukowo według reguł logiki

- podręczniki praktyczne opierały się na Donacie i Priscianie , szczególnego rozgłosu nabrali:
Izydor z Sewilli, Aelfric, Aleksander de Villa Dei (autor gramatyki szkolnej pisanej
heksametrem) oraz Eberhardus z Bethune (autor traktatu gramatycznego w formie
metrycznej)

- wyjątkową pozycję zajmuje Irlandia , gdzie na przełomie wieku V-VII kwitnie wysoka i
oryginalna kultura; powstaje tu pierwsza w Europie Zachodniej gramatyka narodowa języka
irlandzkiego opracowana przez Cenn Faelad (jest oparta na Donacie i Priscianie , a także na
autorach średniowiecznych np. Izydorze z Sewilli

- pojawiają się próby przełamania monopolu języka łacińskiego , np.: gramatyka języka
prowansalskiego Riamonda Vidala i Uc Faidita (XII w); gramatyka jęz. francuskiego i
angielskiego Gautiera de Bibeswortha (XIVw)

-na szczególną uwagę zasługuje tu anonimowy traktat fonetyczny języka staro norweskiego
dołączony do utworu poetyckiego autorstwa Snorii Sturlusona – anonimowy autor w związku
z rozważaniami ortograficznymi daje opis systematyczny fonetyki języka staro norweskiego
wyprzedzający swoją epokę precyzją analizy artykulacyjnej i klasyfikacji, a także
metodologią ( przez językoznawców norweskich jest on uważany za prekursora fonologii)

- gramatyka zgodnie z dziedzictwem rzymskim miała charakter opisowo –normatywny i
traktowała: 1) o literze (głosce ) i sylabie; 2) o wyrazie i 3) o zdaniu, ale pod kątem widzenia
stylistycznym i poprawnościowym; była to więc jakby fonetyka, morfologia i składnia

-  jako  grammatica  speculativa  stanowiła  wkład  myśli  średniowiecznej  do  nauki  o  języku,
główny trzon stanowiła  logika, utożsamiając łacinę  z jednej strony z językiem jako takim, z
drugiej z gramatyką w ogóle, usiłowano wykazywać istnienie zgodności – na gruncie logiki –
z rzeczywistością, myśleniem i językiem (łaciną)

- głownym polem działania była tu semantyka logiczna, a w jej zakresie podstawę stanowiła
teoria  części  mowy,  punktem  wyjścia  była  konfrontacja  i  próba  uzgodnienia  ośmiu  części
mowy  i  podstawowych  kategorii  morfologicznych  z  kategoriami  ontologiczno-logicznymi
Arystotelesa  ,  w  aspekcie  językowym  problem  podstawowy  stanowiła  kwestia  ,  co  i  w  jaki
sposób  nazywają  części  mowy  –  jako  odpowiedź  powstawały  liczne  traktaty  gramatyków  i
filozofów prezentujące różne modele semantyczne o charakterze dedukcyjnym

- podjęto problematykę wzajemnego stosunku języka, myślenia i rzeczywistości, czyniono to
w oderwaniu od gramatyki, lecz w oparciu o gotową podstawę materiałową, w ostaniu
systemu części mowy wypracowanych przez starożytnych

- jednym  z pierwszych był  Petrus  Heliae (XII w) autor komentarza do Prisciana;  Tomasz  z
Erfurtu    (XII  w)  wybitny  gramatyk,  autor  szeregu  prac;  filozofowie:  Roger  Bacon(XII  w),
William  Ockham  (XIV  w)  –  analizowali  oni  podstawy  nazywania  tkwiące  w  wyrazach  i
mające  oparcie  we  właściwościach  nazywanych  rzeczy  ,  dalej  badano  sposoby  istnienia
wyrazów,  czyli  ich  formy  semantyczne  oraz  funkcje  synsemantyczne  ,  do  tego  dochodziły
zjawiska akcesoryczne(tj. rodzaj, przypadek, liczba )decydujące o  kategoriach sekundarnych
semantycznych i formalnych(fleksyjnych i derywacyjnych) części mowy

- wszystko to składało się na określony system lub model nazywania , w którym części mowy
traktowane były jako rezultaty współdziałania i krzyżowania się ze sobą określonych
kategorii morfologicznych i klas semantycznych sprowadzanych do kategorii logicznych
Arystotelesa

- grammatica universalis- była naturalną konsekwencją istnienia gramatyki teoretycznej na
podstawie logicznej i jednoczesnego ograniczenia jej do łaciny

- Raymond Lulle postulował stworzenie na podstawie uniwersalnej semantyki logicznej
jednego wspólnego języka nauki (oczywiście na bazie łaciny)

-  drugim  zagadnieniem  teoretycznym  średniowiecza  był  spór  filozoficzny  o  uniwersalia  ,
zahaczający  również  o  problematykę  językową  ;  pojęciom  odpowiada  rzeczywistość,  ale
wśród  pojęć  jedne  są  jednostkowe  (jak  jabłko,  koń)  i  tym  odpowiadają  przedmioty
jednostkowe,  a  drugie  są  ogólne  (jak  owoc,  zwierzę)  –  co  im  odpowiada?  Czy  również
przedmioty  realne  i  ogólne  ,  czy  też  tylko  wyrazy  nazywające  pojęcia.  W  kwestii
uniwersaliów pojawiała się antynomia : rzecz(res) – wyraz(nomen)

1) stanowisko pierwsze (uniwersaliom odpowiadają realia) reprezentowali realiści

2) stanowisko drugie (uniwersaliom nic nie odpowiada) reprezentowali normaliści

- nową postać ten spór przybrał w krytycyzmie XIV w (główny przedstawiciel W. Ockham):
uniwersalia nie są fikcją umysłu, lecz psychicznym i językowym odbiciem bytu językowego,
jedynego jaki istnieje

- językoznawstwo średniowieczne miało charakter synchroniczny

- w kwestii  pochodzenia mowy średniowiecze przyjęło  sugerowany przez Pismo Święte mit
teologiczny,  uważając  za  pierwotny  język  hebrajski  ,  z  którego  miały  powstać  inne  języki
(zamieszanie  –  wieża  Babel)  –  był  to  nawrót  do  koncepcji  metafizycznych  starożytnego
Wschodu  –  wyrazicielem  tego  stanowiska  był  m.in.  Dante;    inni  jak  Henri  de  Grissey,
objaśniali,  że  od  Hebrajczyków  przejęli  język  Grecy  ,  od  nich  Rzymianie  –  utożsamiano  tu
dwie różne rzeczy: 1) pochodzenie mowy ludzkiej oraz 2) prajęzyk danej rodziny językowej

- odrębne miejsce z racji nowoczesności swych koncepcji wybiegających poza średniowiecze
poeta Dante  Alighieri, jako autor traktatu O języku narodowym, chodzi  tu  o dwa problemy:
1)natury  diachronicznej,  mianowicie  dyferencjacji  języków,  2)  języka  narodowego
(włoskiego)  –  zmienność  języka  w  miejscu  i  czasie  jest  konsekwencją  faktu,  iż  jest  on
urządzeniem  znakowym,  w  którym  element  konkretny  (dźwięk)  służy  do  przekazywania
myśli,  mający  charakter  konwencjonalny,;  język  zmienia  się  ale  dzieje  się  to  stopniowo  i
niedostrzegalnie w oczach współczesnych

-  Dante  był  pierwszym,  który  do  rozważań  nad  językiem  wprowadził  problematykę  języka
narodowego,  mianowicie  włoskiego,  łamiąc  monopol  łaciny  i  torując  charakterystyczny  dla
Odrodzenia  (chodziło  mu  o  dialekty  italskie  i  o  stworzenie  wspólnego  języka  literackiego
włoskiego – wylicza 14 dialektów italskich)