ŚREDNIOWIECZE

 

 

 

Średniowieczne wzorce parenetyczne

W

 

 

średniowieczu

 

 : 

obowiązywały wzorce

•

władcy

•

 

 

ascety

•

.

rycerza

 

W renesansie

 

   

 

 : 

pojawiają się zaś nowe

•

ziemianin

•

 

 

 

poeta doctus

•

. 

dworzanin

 

 

 :

Cechy idealnego władcy

 

, 

• mądry doświadczony

 

• dumny

 

 

 

• nieugięty wobec wrogów

 

• waleczny

 

     

 

• troszczy się o losy państwa

 

   

   

• miłosierny i łaskawy dla poddanych

 

   

, 

,   

   

 

• jest jak surowy wymagający ale sprawiedliwy i kochający ojciec

 : 

Przykłady Gofred

 

 

 

  (  

 

)  

 

  . .  

Na kształt wzorca władcy i kształcenie władcy miał wpływ m in

.  

   

św Tomasz z Akwinu

,  

 

autor traktatu

 

 

pedagogicznego

 

 

De eruditione principum

. 

 

 

 

 

 

 

 

 

We wzorcu średniowiecznego króla czy księcia bez trudu zaobserwujemy

 

 

 

 

   

 

 

 

.

mieszanie się cech pogańskich i przymiotów króla chrześcijańskiego państwa

 

   

 

Zupełnie jak wódz plemienny

 

 

 

 

, 

, 

   

 

, 

 

 

. 

 

 

król powinien być mężny sprawiedliwy dbać o swoją drużynę doceniać najlepszych wojowników Bardzo ważną cechą

 

 

   

 

 

...  

podkreślającą godność i majestat władcy była

,

hojność

   

 

 

 

z której słynął podobno

 

Bolesław Chrobry

  (wystarczy 

 

,   

 

 

   1000 

). 

 

 

 

   

przypomnieć sobie jak podejmował cesarza niemieckiego w

roku Oprócz tego musiał charakteryzować się silną

 

, 

. 

 

 

 

 

 –  , 

 

 

 

   

 

 

wiarą bogobojnością Powinien być także nieskazitelny moralnie

tak aby mógł stanowić wzór dla swoich rycerzy i

 

. 

poddanych

 

 

   

 

   

 

Władca uważany był za namiestnika Boga na ziemi

– 

 

   

 

 

. 

stąd oddawano mu niemal boską cześć Karol

 

 

   

   

   

 

 

 

, 

 

, 

 

. 

Wielki ukazany w Pieśni o Rolandzie to człowiek obdarzony niezwykłą mądrością pełen majestatu niemal święty Ma

 

   

,   

 

 

 

 

 

. 

sny i widzenia w których Bóg objawia mu swą wolę

 

 

 

 

Misją ziemską idealnego władcy jest

 

   

 

walka z niewiernymi i

 

 

 

 

. 

krzewienie zasad wiary chrześcijańskiej

 

 

 

 :

Cechy idealnego rycerza

 

 

 

, 

, 

   

• wierny kodeksowi rycerskimu Bogu władcy i ojczyźnie

 

• pobożny

 

 

 

 

• oddany damie swego serca

 

• waleczny

 

• szlachetny

 

• honorowy

 

• nieulękły

 

   

 

• biegły w swym rzemiośle

 

   

• lojalny w przyjaźni

 

 

 

 (

 

 

 

, 

 

 

 

;

• pozostałości ustroju plemiennego nakaz bezwzględnej wierności suwerenowi który rozporządzał życiem żołnierzy

 

   

   

 

; 

   

   

),

gotowość na śmierć w każdej chwili pogarda dla cierpienia i bólu

 

 

   

 

 

  (

 

   

, 

,   

   

• wojny krzyżowe i typ średniowiecznej religijności nakaz walki z poganami przekonanie że władza na ziemi

 

   

   

   

),

pochodzi od Boga i trzeba ją szanować

 

 

 (

 

 

, 

 

, 

   

 

).

• kultura dworska kult damy serca miłość dworska uczestnictwo w turniejach rycerskich

 : 

, 

, 

Przykłady Tankred Rynald Roland

 

 

 :

Cechy idealnego świętego

 

• pobożność

 

 

   

• całkowite oddanie się Bogu

 

   

   

 

• dążność do ubóstwa i umartwiania się

 

   

 

• rezygnacja z dóbr doczesnych

 

, 

• wytrwałość heroizm

 

 

 

 

 

 

• podporządkowanie życia doczesnego przyszłemu życiu wiecznemu

 

 

 

 

   

Asceta był najpopularniejszym wzorcem świętego w średniowieczu

. 

   

   

Umartwienia i zapomnienie o dobrach

 

 

   

 (

 

) 

   

. 

 

 

 

 

doczesnych uznawano za najpewniejszą choć trudną drogę do zbawienia Przykładem świętego ascety jest

.

św

 

, 

 

   

 

, 

 

 

 

 

   

 

 

Aleksy który pochodził z bogatego rodu rozdał jednak swój majątek ubogim i rozpoczął tułaczy żywot

 

; 

 

 

 

 

.

żebraka dobrowolnie poddawał się rozmaitym upokorzeniom

 

 

 

 

 

,   

Symbolem jego poniżenia był fakt że każdy

 

 

 (...)  .

nań pomyje

lał

 

 

 (

 

   

  . 

 

   

   

 

)

Żywot świętego ascety tak jak i żywot św Aleksego ukazany w Legendzie o świętym Aleksym

 

 

realizował

,   

 

   

 

:

schemat na który składały się następujące etapy

 

• narodziny

 

, 

 

   

• cudowne dostatnie dzieciństwo i młodość

 

 

• śluby czystości

 

   

   

 

 

• ucieczka z domu i rozdanie majątku ubogim

 

, 

   

• umartwienia upokorzenia i prześladowania

 

 

   

• cuda czynione za życia

 

 (

 

 

)   

 

   

• śmierć cudowne znaki świętości i cuda czynione po śmierci

"

   

 

"

Legenda o świętym Aleksym

•

 

 

   

 

 

 

 

 

 

 

 

należy do wyjątkowych w kulturze średniowiecznej Europy ze względu na swe azjatyckie pochodzenie

 

 

   

  ( –  

),  

 

 

   

 

 

uformowała się w Syrii V VI wiek

dokąd trafiła prawdopodobnie z Indii poprzez Bizancjum

 

     

znalazła się w Europie

•

   

 

   

 

   

   

, 

 

   

   

 

od X wieku opowieść o Aleksym krążyła po Francji i Italii docierając nawet do Serbii i Bułgarii

•

 

 

   

 1454

polska wersja pochodzi z roku

   

     

 

   

 

i znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie

•

 

 

 

 

 

 

 

 

w kopii polskiej brak opisu rozpaczy rodziny Aleksego

 

 

 

oraz jego pogrzebu

•

 

... 

 

. 

 

 

treść Legendy

zawiera tzw wątek wędrowny

•

 

 

 

 

 

 

, 

 

 

 

 

popularność zawdzięcza ona specyficznym elementom biografii świętego którego kult rozprzestrzeniał się w

 

 

Europie

•

 

w

 

   

: 

biografii splatają się zdarzenia

–

prawdopodobne

–

 

cudowne

–

symboliczne

–

realistyczne

•

 

Kompozycja Legendy

1. 

 

Prolog

–

 

   

 

 

 

odautorskie wprowadzenie w genezę opisu żywota Aleksego

–

   

   

prośba o wyrozumiałość i pomoc

–

 

 

 

narodziny przyszłego świętego

2. 

 

Dzieje

–

, 

,   

 

   

 

 

 

, 

   

dzieciństwo młodość w których pojawiają się elementy zwiastujące przyszłą sławę cnotę i wielkość

–

 

 

 (

 

)

decyzja opuszczenia domu motyw ucieczki

–

 

 

 

 

   

opis cudów czynionych przez bohatera za życia

–

   

, 

 

informacje o prześladowaniach umartwianiu się

–

 

 

 

śmierć przyszłego świętego

–

 

 

narastanie atmosfery niezwykłości

–

 

 

pierwsze cuda

–

 

   

  : 

często uzupełnia się biografię o

- 

 

opis pogrzebu

- 

 

 

 

powstanie kultu relikwii zmarłego

3. 

  . 

: 

Biografia św Aleksego

 

 

 

rodzice przyszłego świętego

- 

 

 

 

byli bogatymi obywatelami Rzymu

- 

 

 

, 

   

 

 

posiadali własne wojsko bogactwo i liczny dwór

- 

 

 

 

 

     

ojciec Eufamian oraz matka Aglias żyli w pobożności

- 

 

, 

, 

pomagali biednym chorym pielgrzymom

- 

   

 

 

 

 

cieszyli się ogromnym szacunkiem wśród mieszkańców Rzymu

- 

   

   

 

 

należeli do starszych i bezdzietnych małżeństw

-   

 

 

 

   

 

     

 

po wielu modlitwach oraz prośbach do Boga narodził im się syn

- 

   

 – 

 

nadali mu imię

Aleksy

 

 

     

 – 

   

   

 

 

 

lata młodości syna nie są opisane

wspomina się jedynie o jego szczególnej religijności

 24 

 

 –   

   

 – 

 

 

   

 

 

w

roku życia

po rozmowie z ojcem

Aleksy zawarł małżeństwo z królową Famijaną

- 

   

 

 

 

 

, 

   

 

, 

,   

 

zaraz po ślubie młody małżonek opuścił Famijanę zostawił jej pierścień zaręczynowy twierdząc że pragnie służyć

 

 

Bogu

- 

 

 

 

 

Famijana zaakceptowała decyzję męża

 

   

 

 

   

   

 

 

Aleksy zabrał z sobą bogactwa rodowe i wyruszył w pieszą wędrówkę

- 

 

 

   

 

 

 

postanowił zachować czystość i pomagać ludziom biednym

- 

 

 

 

bogactwa rozdał potrzebującym

- 

 

 

 

prowadził życie nędzarza

- 

 

 

 

żebrał pod kościołem

-   

 

 

 

 

 

 

nie ujawniał swego prawdziwego imienia oraz pochodzenia

 

   

 

 

 

, 

 

 

 

   

 

pewnego razu z obrazu zeszła Matka Boska nakazując klucznikowi otwarcie drzwi do kościoła

-     

 

 

 

   

 

w ten sposób Aleksy został wpuszczony do środka świątyni

- 

 

   

cud powtarzał się wielokrotnie

- 

 

 

 

 

,   

 

 

   

 

narastał kult tego ubogiego człowieka za którego sprawą działy się cuda

 

 

 

Eufamian poszukiwał syna

- 

 

 

 

 

,   

   

słudzy ojca dali Aleksemu jałmużnę nie rozpoznając go

 

 

 

 

 

Aleksy opuścił dotychczasowe miejsce schronienia

- 

 

 –   

 

 – 

   

drogą morską

po wielu kłopotach

dotarł do Rzymu

- 16       

 

   

 

 

 

lat żył w domu rodziców nie rozpoznany przez nikogo

- 

 

 (

   

 

) 

doznawał poniżenia wylewano na niego pomyje

- 

   

   

 

 

wszystko to czynił dla chwały Boga

,   

 

 

 

 – 

   

wiedząc że nadchodzi kres jego życia

napisał list

- 

   

 

   

   

 

umieścił w nim informacje o sobie i swej przeszłości

- 

 

, 

   

 

   

 

 

Aleksy umarł trzymając w ręku kartkę ze swą autobiografią

-   

 

 

 

   

 

 

 

w chwili jego śmierci zaczęły bić dzwony rzymskich kościołów

 

 

 

 

mieszkańcy szukali ciała świętego

- 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Aleksy odnaleziony został pod schodami rodzinnego domu dzięki wskazaniom dziecka

-   

 

 

   

 

 

 

   

do miejsca zgonu udała się procesja pod przewodnictwem kardynałów i cesarza

-   

 

 

   

, 

 

 

 

od ciała Aleksego rozchodził się zapach który uzdrawiał chorych

 

 

   

 

   

wierna Famijana wyjęła z zaciśniętej dłoni list

- 

 

 

 

 

została ujawniona prawdziwa historia Aleksego

4. 

 

 

 

 

: 

Święty Aleksy ideałem średniowiecznego ascety

 

cechy

- 

 

   

głęboka wiara w Boga

- 

 

 

 

 

   

 

 

czynem potwierdza wybory życiowe wynikające z realizacji wskazań Ewangelii

- 

 

   

ubóstwo drogą do świętości

- 

 

heroizm życia

- 

 

 

   

anonimowa służba Bogu i ludziom

- 

   

 

walka z własnymi namiętnościami

- 

   

 

wyrzeczenie się dóbr materialnych

- 

   

 

rezygnacja z przywilejów urodzenia

- 

 

szukanie poniżenia

- 

 

 

umartwianie własnego ciała

- 

   

 

   

trwanie w czystości ciała i ducha

- 

 

 

wybór życia samotnego

- 

 

pomoc biednym

- 

 

 

   

, 

 

znoszenie upokorzeń doznawanych od innych nawet bliskich

(

 

 

 (

 

)   

 

) 

„Żywot świętego Aleksego” napisany wierszem za „Chrestomatią staropolską”

 

 

Utrwal terminy

 

asceza

– 

 

, 

   

 

   

 

 

; 

 

 

sposób życia polegający na świadomej rezygnacji z doczesnych wartości materialnych ideałem jest trwanie

 

 

, 

 

 

w ubóstwie umartwianie ciała

 

hagiografia

– 

 

, 

 

 

 

; 

 

 

żywotopisarstwo świętych ukazanie dziejów bohaterów religijnych kreowanie wzorów osobowych

 

legenda

– 

 

 

 

 

 

 

   

   

 

;

średniowieczny wytwór kultury religijnej oznaczający pierwotnie „rzecz do czytania” o wzniosłej treści

 

 

 

 

 

   

współczesne znaczenie słowa daleko odbiega od pierwotnego

pareneza

 – 

 

 

   

, 

 

 

 

 

; 

upowszechnienie wzoru osobowego do naśladowania dużą rolę odgrywa heroizm bohatera gatunek

 

 

 

dydaktycznej wypowiedzi

 

  [...]  

 

 

 

   

 

 

 

 

,

„Postać Aleksego

będąc wyrazem indywidualnego buntu i kontestacji świata urządzonego przez bogaczy

 

 

 

 

   

 

   

 

 

. 

   

stanowiła odpowiedź świeckiego wyznawcy na wyzwanie tkwiące w najgłębszych treściach religii Stała się świadomie

 

   

   

 

 

 

 

 

 

 

 

obranym i wcielonym w życie powrotem do kanonów etycznych pierwotnego chrześcijaństwa oraz ideałów

 

. 

apostolskich”

(

 

, 

,  -  1995)

Teresa Michałowska „Średniowiecze” W wa