1
ALKACYMETRIA
Acydymetryczne oznaczanie wodorow
ęglanu sodu
Zasada oznaczenia
Acydymetryczne oznaczanie wodorowęglanu sodu za pomocą kwasu solnego jest
przykładem miareczkowania słabej zasady mocnym kwasem:
NaHCO
3
+ HCl
→
NaCl + H
2
O + CO
2
Wskaźnikiem w oznaczeniu może być oranż metylowy lub fenoloftaleina. W
przypadku stosowania oranżu metylowego roztwór wodorowęglanu sodu należy
miareczkować mianowanym roztworem kwasu solnego do pierwszej zmiany barwy z żółtej
na cebulkową. Jeżeli zastosuje się fenoloftaleinę jako wskaźnik, miareczkowanie
mianowanym roztworem kwasu solnego należy prowadzić do zupełnego odbarwienia
roztworu.
Odczynniki i roztwory
Sprz
ęt i aparatura
badany roztwór wodorowęglanu sodu
stężony kwas solny, cz.d.a.
boraks – Na
2
B
4
O
7
×10H
2
O, cz.d.a.
biureta – 25 ml, kolba miarowa – 100 ml,
pipeta jednomiarowa – 25 ml, cylinder
miarowy – 25 ml, kolba stożkowa – 250 ml,
naczyńko wagowe
Przygotowanie roztworu kwasu solnego o stężeniu około 0,1 mol/l. Odmierzyć cylindrem
miarowym 8-9 ml stężonego HCl o gęstości d=1,19 g/ml i rozcieńczyć wodą destylowaną do
objętości 1 l.
Nastawianie miana titrantu – roztworu kwasu solnego na odważkę boraksu,
Na
2
B
4
O
7
×10H
2
O. Podczas miareczkowania roztworu boraksu kwasem solnym zachodzi
reakcja:
Na
2
B
4
O
7
+ 2HCl + 5H
2
O
→
4H
3
BO
3
+ 2NaCl
W celu nastawienia miana roztworu kwasu solnego na boraks odważyć na wadze
analitycznej (w naczyńku wagowym) 0,24-0,25 g boraksu. Następnie odważkę boraksu
przenieść ilościowo do kolby stożkowej o pojemności 250 ml i dodać 70 ml wody
destylowanej, po czy, w obecności 1-2 kropel oranżu metylowego miareczkować uprzednio
sporządzonym roztworem kwasu solnego do momentu wystąpienia pierwszej zmiany z barwy
żółtej na cebulkową. Obliczyć stężenie molowe [mol/l] kwasu solnego wg wzoru:
2
c=
m
Mfv
gdzie: m – odważka boraksu [g], M – masa molowa boraksu [g/mol], f – współczynnik
równoważności boraksu, v – objętość roztworu kwasu solnego zużytego do miareczkowania
roztworu boraksu [l]
Wykonanie oznaczenia
Próbkę roztworu wodorowęglanu sodu przenieść ilościowo do kolby miarowej o
pojemności 100 ml i uzupełnić wodą destylowaną do kreski. Następnie 25 ml tego roztworu
przenieść pipetą jednomiarową do kolby stożkowej, rozcieńczyć wodą destylowaną do
objętości około 50 ml, po czym dodać 1-2 krople oranżu metylowego i miareczkować
mianowanym roztworem HCl do chwili zmiany zabarwienia z żółtego na cebulkowe.
Obliczyć zawartość wodorowęglanu sodu w próbce według wzoru:
x = c v M W
gdzie: c – stężenie molowe roztworu kwasu solnego [mol/l], v – objętość roztworu kwasu
solnego zużytego do miareczkowania roztworu wodorowęglanu sodu [l], M – masa molowa
wodorowęglanu sodu [g/mol], W – współmierność kolby i pipety
Instrukcja została opracowana na podstawie skryptu: D. Rajzer, L. Konieczna, A. Plenis, E.
Dziurkowska, „Chemiczne metody analizy ilościowej środków leczniczych”, Akademia
Medyczna w Gdańsku 2008.
3
ALKACYMETRIA
ĆWICZENIE
Alkalimetryczne oznaczanie naproksenu
Zasada oznaczania
Alkalimetryczne oznaczanie naproksenu, pochodna kwasu octowego (kwas(2S)-2-(6-
metoksynaftalen-2-ylo)propanowy, jest przykładem miareczkowania słabego kwasu mocną
zasadą
Roztwór tej soli ma odczyn zasadowy. Punkt końcowy miareczkowania określa się, stosując
wskaźnik – fenoloftaleinę, w momencie zmiany zabarwienia roztworu na kolor różowy.
Odczynniki i roztwory
Sprz
ęt i aparatura
badany roztwór naproksenu
(woda +metanol 1:3 v/v),
0,5% roztwór alkoholowy fenoloftaleiny,
około 0,1 mol/ dm
3
roztwór NaOH,
mianowany roztwór HCl
biureta – 25 cm
3
, kolba miarowa – 100 cm
3
,
pipeta jednomiarowa – 25 cm
3
, kolba
stożkowa – 250 cm
3
Nastawianie miana titrantu – roztworu wodorotlenku sodu na mianowany roztwór kwasu
solnego. Pobrać 25 cm
3
mianowanego roztworu kwasu solnego (za pomocą pipety
jednomiarowej) i przenieść do kolby stożkowej o pojemności 250 cm
3
. Roztwór w kolbie
rozcieńczyć wodą destylowaną do objętości 75 cm
3
, wprowadzić 1-2 krople fenoloftaleiny i
energicznie mieszając miareczkować roztworem wodorotlenku sodowego, aż do momentu
pojawienia się różowego zabarwienia. Następnie obliczyć stężenie molowe wodorotlenku
sodu ze wzoru:
H
3
C
O
C
H
(
C
H
3
)C
OOH
+
N
aOH
H
3
C
O
CH(CH
3
)C
OON
a
+ H
2
O
4
1
2
2
1
V
V
c
c
⋅
=
gdzie: c
2
- stężenie molowe kwasu solnego [mol/dm
3
], v
2
- objętość mianowanego roztworu
kwasu solnego pobranego do nastawiania miana wodorotlenku sodu, v
1
– objętość roztworu
wodorotlenku sodu zużytego do zmiareczkowania kwasu solnego [dm
3
].
Wykonanie oznaczenia
Próbkę roztworu naproksenu przenieść ilościowo do kolby miarowej o pojemności 100
cm
3
i uzupełnić roztworem woda + metanol (1:3 v/v) do kreski. Pobrać pipetą jednomiarową
25 cm
3
tak przygotowanego roztworu do kolby stożkowej o poj. 250 cm
3
i po dodaniu 5 kropli
fenoloftaleiny miareczkować mianowanym roztworem wodorotlenku sodu do uzyskania
lekko różowego zabarwienia, utrzymującego się 20-30 sekund.
Obliczyć zawartość [g] naproksenu w próbce wg wzoru:
x = c · v · M · W
gdzie: c – stężenie molowe wodorotlenku sodu [mol/dm
3
], v – objętość wodorotlenku sodu
zużyta do miareczkowania naproksenu [dm
3
], M – masa molowa naproksenu [g/mol], W –
współmierność kolby i pipety.
5
REDOKSYMETRIA
Manganometryczne oznaczanie nadtlenku wodoru.
Zasada oznaczenia
Manganometryczne oznaczanie nadtlenku wodoru opiera się na równaniu reakcji:
2KMnO
4
+ 5H
2
O
2
+ 3H
2
SO
4
→
K
2
SO
4
+ 2MnSO
4
+ 8H
2
O + 5O
2
Początkowo reakcja zachodzi powoli, przyśpieszyć ją można dodając nieco soli manganu (II).
Woda utleniona ma właściwości utleniające, wydziela jod z jodowodoru, czyli ze
związkami redukującymi reaguje jako utleniacz, z utleniającymi zaś jako reduktor i wtedy
zawsze wywiązuje się tlen cząsteczkowy.
Odczynniki i roztwory
badany roztwór nadtlenku wodoru (3%)
rozcieńczony kwas siarkowy (VI)
roztwór KMnO
4
c
1/5KMnO
4
kwas szczawiowy – substancja stała
Sprz
ęt i aparatura
kolba miarowa – 100 ml, biureta – 25 ml,
pipeta jednomiarowa – 25 ml, pipeta
wielomiarowa – 20 ml, kolba stożkowa – 250
ml, naczyńko wagowe
Nastawianie miana titranta – roztworu KMnO
4
na odważkę kwasu szczawiowego
H
2
C
2
O
4
×2H
2
O.
Jony manganianowe (VII) utleniają jony szczawianowe do CO
2
zgodnie z reakcją:
2MnO
4
-
+5C
2
O
4
2-
+16H
+
→2Mn
2+
+10CO
2
+8H
2
O
Reakcja manganianu (VII) potasu z kwasem szczawiowym przebiega wolno, zwłaszcza w
początkowym stadium, lecz powstające jony Mn
2+
przyśpieszają ją (reakcja autokatalityczna).
W naczynku wagowym odważyć na wadze analitycznej 0,1500-0,2000 g kwasu
szczawiowego, przenieść ilościowo do kolby stożkowej o pojemności 250 ml i rozpuścić w
100 ml wody destylowanej. Roztwór w kolbie zakwasić 15 ml kwasu siarkowego (VI) i
miareczkować roztworem manganianu (VII) potasu do momentu uzyskania (utrzymującego
się 30 sekund) bladoróżowego zabarwienia. Stężenie c
1/5KMnO
4
należy obliczyć ze wzoru:
c
1/5KMnO
4
=
m
M f v
gdzie: m – masa odważki kwasu szczawiowego [g], M – masa molowa kwasu szczawiowego
[g/mol], v – objętość roztworu KMnO
4
zużytego do miareczkowania kwasu szczawiowego
6
[dm
3
], f – współczynnik równoważności kwasu szczawiowego w reakcji utleniania C
2
O
4
2-
do
CO
2
.
Wykonanie oznaczenia
Otrzymaną próbkę zawierającą nadtlenek wodoru przenieść ilościowo do kolby
miarowej o pojemności 100 ml, uzupełnić wodą destylowaną do kreski i wymieszać. Pobrać
25 ml roztworu za pomocą pipety jednomiarowej, umieścić w kolbie stożkowej o pojemności
250 ml, dodać 6,5 ml kwasu siarkowego (VI) o stężeniu 1 mol/l miareczkować mianowanym
roztworem manganianu (VII) potasu do uzyskania trwałego różowego zabarwienia.
Następnie obliczyć zawartość nadtlenku wodoru w próbce [g]:
x=c
1/5KMnO
4
v M f W
gdzie: c
1/5KMnO
4
- stężenie ułamka mola roztworu KMnO
4
[mol/dm
3
], v – objętość roztworu
KMnO
4
[dm
3
] zużyta do miareczkowania, M – masa molowa nadtlenku wodoru, f –
współczynnik równoważności nadtlenku wodoru, W – współczynnik kolby i pipety.
Instrukcja została opracowana na podstawie skryptu: Z. Dudzik „Podręcznik do ćwiczeń z
chemii farmaceutycznej”, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1966.
7
KOMPLEKSOMETRIA
Kompleksonometryczne oznaczanie jonów wapnia i magnezu wyst
ępujących obok
siebie.
Zasada oznaczenia
W celu kompleksonometrycznego oznaczenia obecnych obok siebie (w tym samym
roztworze) jonów Ca
2+
i Mg
2+
przeprowadza się dwa miareczkowania mianowanym
roztworem EDTA (sól sodowa kwasu wersenowego).
Jony Ca
2+
miareczkuje się w środowisku mocno zasadowym o pH 12-13, np. wobec
mureksydu jako wskaźnika. Magnez przy tak wysokim pH strąca się w postaci Mg(OH)
2
i nie
przeszkadza w oznaczeniu.
Jony Mg
2+
oznacza się łącznie z jonami Ca
2+
, lecz wobec czerni eriochromowej T w
roztworze o pH 10-10,5 (gdy występuje największa różnica między barwą powstających
kompleksów oraz barwą wolnego wskaźnika). Zastosowanie czerni eriochromowej T do
oznaczania jonów Ca
2+
w nieobecności Mg
2+
jest utrudnione z powodu małej intensywności
barwy wapniowego kompleksu tego wskaźnika. Dlatego prowadzi się je po dodaniu do
badanego roztworu – lecz oczywiście w znanej ilości – soli magnezu, której kompleks jest
bardziej intensywnie zabarwiony.
MgInd
-
+H
2
Y
2-
→HInd
2-
+MgY
2-
+H
+
(czerwony) (niebieski)
Zgodnie z powyższym równaniem, podczas miareczkowania roztworu jonów Ca
2+
i
Mg
2+
roztworem EDTA ich kompleksy ze wskaźnikiem zostają zastąpione bardziej trwałymi
kompleksami z EDTA (np. w postaci MgY
2-
), a roztwór przyjmuje zabarwienie wolnej soli
sodowej wskaźnika (HInd
2-
).
Oznaczanie sumarycznej zawartości jonów Ca
2+
i Mg
2+
oraz zawartości jonów Ca
2+
w
osobnej porcji roztworu umożliwia obliczenie zawartości Mg
2+
.
Odczynniki i roztwory
badany roztwór jonów Ca
2+
i Mg
2+
,
bufor amoniakalny o pH 10,
ok. 0,01 mol/l EDTA,
1 mol/l roztwór NaOH,
mureksyd (wskaźnik),
czerń eriochromowa T (wskaźnik)
Sprz
ęt i aparatura
kolba miarowa – 100 ml, biureta – 25 ml,
pipeta jednomiarowa – 20 ml, pipeta
wielomiarowa – 10 ml, cylinder miarowy –
100 ml, kolba stożkowa – 250 ml
8
Wykonanie oznaczenia
Oznaczenie zawarto
ści wapnia.
Badany roztwór Ca
2+
i Mg
2+
rozcieńczyć w kolbie miarowej wodą destylowaną do
objętości 100 ml. Dwie próbki tego roztworu o objętości 20 ml odpipetować do kolby
stożkowej o pojemności 250 ml i rozcieńczyć wodą destylowaną do objętości około 100 ml,
po czym dodać 10 ml roztworu wodorotlenku sodu o stężeniu 1 mol/l. Następnie, po dodaniu
6 kropli roztworu mureksydu, przeprowadzić miareczkowanie mianowanym roztworem
EDTA do zmiany zabarwienia z różowego na fiołkowe. Zawartość [g] Ca
2+
obliczyć ze
wzoru:
x
cv MW
gdzie: c – stężenie molowe roztworu EDTA [mol/l], v
1
– objętość roztworu EDTA zużytego
do miareczkowania jonów Ca
2+
[l], M – masa molowa wapnia [g/mol], W – współmierność
kolby i pipety.
Oznaczanie zawarto
ści magnezu.
Odpipetować do kolby stożkowej o pojemności 250 ml, kolejne dwie 20 – mililitrowe
próbki badanego (przygotowanego w kolbce na 100 ml z próbki wyjściowej) roztworu i
rozcieńczyć w kolbie miarowej wodą destylowaną do objętości 100 ml. Dodać 5 ml buforu
amoniakalnego o pH 10, 6 kropli roztworu czerni eriochromowej T do uzyskania różowego
zabarwienia i miareczkować roztworem EDTA do zmiany barwy roztworu z fiołkowej na
niebieską.
Zawartość jonów magnezu w próbce odpowiada różnicy objętości mianowanego
roztworu EDTA zużytego do miareczkowania drugiej (v
2
) i pierwszej (v
1
) próbki badanego
(rozcieńczonego) roztworu. Obliczyć zawartość [g] Mg
2+
w próbce ze wzoru:
x = c v
2
‐v
1
MW
gdzie: c – stężenie molowe roztworu EDTA [mol/l], v
2
– objętość roztworu EDTA zużytego
do miareczkowania sumy wapnia i magnezu [l], v
1
– objętość roztworu EDTA zużytego do
miareczkowania jonów wapnia [l], M – masa molowa magnezu [g/mol], W – współmierność
kolby i pipety.
Instrukcja została opracowana na podstawie skryptu: W. Wardas „Chemia Analityczna.
Ćwiczenia laboratoryjne. Wybrane metody wagowe, miareczkowe oraz elektroanalityczne”,
Śląska Akademia Medyczna, Katowice 2001.
9
POTENCJOMETRIA I
ĆWICZENIE 1
Potencjometryczne wyznaczanie pH roztworu na podstawie
charakterystyki elektrody szklanej
Zasada oznaczenia
Wykorzystanie elektrody szklanej do pomiarów pH roztworów wymaga w każdym
przypadku wyznaczenia jej charakterystyki.
Wyznaczanie charakterystyki elektrody szklanej polega na ustaleniu dla niej zależności SEM
od pH (przedstawionej graficznie w postaci krzywej kalibracyjnej) i wyznaczeniu parametrów
charakteryzujących elektrodę.
Odczynniki i roztwory
Sprz
ęt i aparatura
badany roztwór jonów H
+
,
roztwór mieszaniny kwasów: octowego,
fosforowego i borowego o stężeniu 0,04
mol/dm
3
względem każdego z nich, 0,2
mol/dm
3
roztwór NaOH
zlewki – 100 cm
3
, pipeta – 25 cm
3
, pehametr,
elektroda szklana, elektroda kalomelowa
Wykonanie oznaczenia
W oddzielnych zlewkach sporządzić roztwory buforowe, mieszając podane w tabelce
objętości roztworu mieszaniny kwasów i roztworu NaOH.
Lp.
Roztwór NaOH
[cm
3
]
Mieszanina kwasów
[cm
3
]
pH
1
5,0
50,0
1,98
2
10,0
50,0
3,29
3
20,0
50,0
5,72
4
30,0
50,0
7,96
5
35,0
50,0
9,15
6
50,0
50,0
11,98
W poszczególnych roztworach oraz w roztworze badanym kolejno umieszczać elektrodę
szklaną oraz kalomelową i mierzyć SEM utworzonych ogniw pehametrem wyskalowanym w
mV.
10
Opracowanie wyników
- wykreślić krzywą kalibracyjną (charakterystykę elektrody szklanej) w układzie
SEM
szkl/kal
= f(pH),
- na podstawie zmierzonej wartości SEM roztworu badanego odczytać z krzywej
kalibracyjnej wartości jego pH,
- z wyznaczonej krzywej kalibracyjnej określić nachylenie charakterystyki (mV/pH) elektrody
szklanej i porównać z wartością wyznaczoną z obliczeń teoretycznych, wynoszącą 58 mV/pH
(20°C) lub 59,1 mV/pH (24°C),
- obliczyć wartość pH, odpowiadającą zerowemu potencjałowi elektrody szklanej, czyli
wartość pH jej punktu izoelektrycznego,
- wyznaczyć przedział pH, w którym charakterystyka elektrody jest prostoliniowa.
Instrukcja została opracowana na podstawie skryptu: W. Wardas, Chemia Analityczna
Ćwiczenia Laboratoryjne, Wyd.1, 2001
11
POTENCJOMETRIA I
ĆWICZENIE 2
Potencjometryczne wyznaczanie pH przy u
życiu elektrody chinhydronowej
i nasyconej elektrody chlorosrebrowej
Zasada oznaczenia
Potencjał elektrod wskaźnikowych stosowanych w pomiarach pH powinien zależeć liniowo
od stężenia jonów wodorowych w roztworze. Dotyczy to m.in. elektrody chinhydronowej.
Wartość pH roztworu, wyznaczoną za pomocą ogniwa zbudowanego z elektrody
chinhydronowej i elektrody odniesienia (elektrody platynowo- chlorosrebrowej) zanurzonych
w roztworze badanym, można obliczyć ze wzoru
SEM
ch/Ag/AgCl/KCl(nas)
= 503 – 58,1 pH (1)
Odczynniki i roztwory
Sprz
ęt i aparatura
badany roztwór jonów H
+
,
chinhydron subst.,
roztwór mieszaniny kwasów: octowego,
fosforowego (V) i borowego o stężeniu
0,04 mol/dm
3
względem każdego z nich,
0,2 mol/dm
3
roztwór NaOH
pehametr cyfrowy,
elektroda
kombinowana
platynowo-
chlorosrebrowa,
zlewki – 100 cm
3
, pipeta – 25 cm
3
Wykonanie oznaczenia
Mieszając podane w tabelce objętości roztworu, zawierającego mieszaninę trzech kwasów i
roztworu NaOH, w oddzielnych zlewkach sporządzić 5 roztworów buforowych.
Lp.
Roztwór NaOH
[cm
3
]
Mieszanina kwasów
[cm
3
]
pH
1
2,5
50,0
1,98
2
10,0
50,0
3,29
3
20,0
50,0
5,72
4
25,0
50,0
6,80
5
30,0
50,0
7,96
Do każdej zlewki z buforem oraz do roztworu próbki badanej dodać szczyptę chinhydronu.
Po wymieszaniu w kolejnych roztworach buforowych i w roztworze badanym umieszczać
12
platynową elektrodę kombinowaną i mierzyć SEM utworzonych ogniw za pomocą pehametru
w mV.
Opracowanie wyników
- na podstawie SEM kolejnych roztworów buforowych wykreślić krzywą kalibracyjną w
układzie SEM = f(pH),
- na podstawie zmierzonej wartości SEM roztworu badanego odczytać z krzywej
kalibracyjnej wartość jego pH,
- odczytać pH próbki z podanego wzoru (1).
Instrukcja została opracowana na podstawie skryptu: W. Wardas, Chemia Analityczna
Ćwiczenia Laboratoryjne, Wyd.1, 2001
13
POTENCJOMETRIA II
ĆWICZENIE
Oznaczanie kwasu salicylowego w preparacie farmaceutycznym
metod
ą miareczkowania potencjometrycznego
Zasada oznaczania
Alkacymetryczne miareczkowanie potencjometryczne sposobem klasycznym polega na
bezpośredniej obserwacji SEM ogniwa pomiarowego w miarę dodawania odczynnika
miareczkującego. Ogniwem pomiarowym jest elektroda kombinowana, zbudowana z
elektrody szklanej jako wskaźnikowej i elektrody kalomelowej jako odniesienia. Zamiast
pomiaru SEM ogniwa, można zmierzyć pH roztworu pozostającego jego liniową funkcją.
Przebieg zmian pH w funkcji objętości dodawanego titranta jest analogiczny do zmian SEM.
Odczynniki i aparatura
0,1 mol/dm
3
NaOH, 2% spirytus salicylowy
pehametr cyfrowy; elektroda kombinowana(chlorosrebrowa)
zlewki – 150 cm
3
, pipeta – 5 cm
3
, pipeta – 25 cm
3
Wykonanie
ćwiczenia
Do trzech zlewek odmierzyć pipetą po 5cm
3
spirytusu salicylowego i dodać 75 cm
3
wody
destylowanej. Rozcieńczone roztwory próbek miareczkować roztworem 0,1 mol/dm
3
NaOH,
dokonując pomiaru pH elektrodą kombinowaną za pomocą wyskalowanego pehametru.
Podczas miareczkowania pierwszego roztworu dokonywać pomiarów pH w trakcie
dodawania titrantu po 1,0 cm
3
. W dwóch kolejnych miareczkowaniach powtórzyć pomiary
zagęszczając je do 0,1cm
3
w pobliżu V
PK
(V
PK
± 1cm
3
).
Opracowanie wyników
- wykreślić krzywą miareczkowania w zależności pH od V
titranta
- wyznaczyć V
PK
metodą stycznych
- obliczyć stężenie procentowe kwasu salicylowego
- obliczyć teoretyczne wartości pH poszczególnych punktów pomiarowych oraz obliczone
wartości porównać z wartościami pH odczytanymi z uzyskanej doświadczalnej krzywej
miareczkowania
14
- przyjmując, że uzyskany wynik analizy jest prawidłowy, obliczyć błąd bezwzględny i
względny, jakim jest obarczona informacja o stężeniu kwasu salicylowego w badanym
preparacie.
Instrukcja opracowana na podstawie skryptu: W. Wardas, Chemia Analityczna Ćwiczenia
Laboratoryjne, Wyd.1, 2001
15
KONDUKTOMETRIA
ĆWICZENIE 1
Pomiar stałej naczy
ńka konduktometrycznego
Zasada oznaczenia
Celem
ćwiczenia
jest
doświadczalne
wyznaczenie
wartości
stałej
naczyńka
konduktometrycznego. Każdy układ składający się z elektrody i z naczyńka
konduktometrycznego charakteryzuje się pewną stałą wartością zwaną stałą naczyńka ‘’k”
Aparatura i szkło
Konduktometr, zlewka – 150 cm
3
, kolba miarowa – 100 cm
3
Odczynniki
0,1 mol/ dm
3
roztwór KCl (odważka analityczna)
Wykonanie
ćwiczenia
Wyznaczenie stałej naczyńka konduktometrycznego dokonujemy za pomocą
wzorcowego roztworu KCl o stężeniu 0,01 mol/dm
3
(sporządzonego przez rozcieńczenie 0,1
mol/dm
3
roztworu KCl), którego przewodnictwo właściwe w temperaturze 25°C, wynosi
0,001413 S · cm
-1
(tabela 1). W tym celu w zlewce o pojemności 150 cm
3
, zawierającej 100
cm
3
tego
roztworu,
umieszczamy
czujnik
temperatury
wraz
z
naczyńkiem
konduktometrycznym, tak aby obydwa pierścienie platynowe naczyńka były zanurzone w
roztworze. Patrząc na wyświetlacz konduktometru zaprogramowanego na 25°C,
doprowadzamy wyświetlane wskazania do wartości przewodnictwa właściwego roztworu
wzorcowego (0,001413 S · cm
-1
) i następnie odczytujemy automatycznie wyznaczoną przez
aparat wartość stałej naczyńka k [cm
-1
].
Po zakończeniu opisanych czynności konduktometr wskazuje poprawne wartości
przewodnictwa właściwego κ [mS · cm
-1
lub µS · cm
-1
]
Instrukcja opracowana na podstawie skryptu: W. Wardas, Chemia Analityczna Ćwiczenia
Laboratoryjne, Wyd.1, 2001
16
KONDUKTOMETRIA
ĆWICZENIE 2
Pomiar przewodnictwa wła
ściwego mieszaniny soli
Zasada oznaczenia
Ćwiczenie polega na pomiarze przewodnictwa właściwego trzech roztworów soli
oraz ich roztworu mieszanego o tych samych stężeniach soli. Następnie porównanie
zmierzonej wartości przewodnictwa właściwego mieszaniny trzech soli z obliczoną
teoretycznie. Do obliczeń teoretycznych wykorzystuje się graniczne przewodnictwo
poszczególnych jonów podane w tabeli 2.
Odczynniki i roztwory
Sprz
ęt i aparatura
0,1 mol/dm
3
roztwór NaCl,
0,1 mol/ dm
3
roztwór KBr,
0,1 mol/ dm
3
roztwór KI
kolbka miarowa – 100 cm
3
,
pipeta – 10 cm
3
, konduktometr,
naczyńko konduktometryczne
Wykonanie oznaczenia
W kolbkach miarowych o poj. 100 cm
3
sporządzić 0,01 mol/dm
3
roztwory NaCl, KBr,
KI z roztworów 0,1 mol/dm
3
oraz roztwór mieszaniny o stężeniu 0,01 mol/dm
3
każdej z tych
soli.
Opracowanie wyników
- zsumować wartości κ roztworów badanych soli i porównać z wartością κ roztworu
mieszaniny tych soli; wyciągnąć wnioski na temat zasady addytywności przewodnictwa
roztworów,
- obliczyć przewodnictwo molowe poszczególnych soli na podstawie zmierzonego
przewodnictwa właściwego κ zgodnie ze wzorem:
1000
⋅
=
Λ
c
AB
κ
- obliczyć graniczne przewodnictwo molowe
0
AB
Λ
badanych roztworów soli, korzystając z
prawa Kohlrauscha (wartości granicznego przewodnictwa molowego jonów podano w tabeli
)
17
0
0
−
+
+
=
Λ
B
o
A
AB
λ
λ
λ°
A+
, λ°
B-
- graniczne przewodnictwa jonowe kationu i anionu
- porównać wartości przewodnictwa wyznaczonego doświadczalnie i teoretycznego.
Instrukcja opracowana na podstawie skryptu: W. Wardas, Chemia Analityczna Ćwiczenia
Laboratoryjne, Wyd.1, 2001
18
KONDUKTOMETRIA
ĆWICZENIE 3
Oznaczanie chlorku sodowego w preparacie farmaceutycznym, metod
ą
konduktometrycznego miareczkowania str
ąceniowego
Zasada oznaczenia
Wytrącanie jonów chlorkowych prowadzi się za pomocą jonów srebra dodawanych
w roztworze (titrantu) AgNO
3
. Znajdujące się w roztworze badanym jony chlorkowe zostają
zastąpione przez jony azotanowe, zgodnie z równaniem reakcji
Na
+
+ Cl
-
+ Ag
+
+ NO
3
-
→ AgCl↓ + Na
+
+ NO
3
-
Przewodnictwo molowe jonów chlorkowych (λ° =76,3 S·cm
2
·mol
-1
) jest nieco
większe od przewodnictwa molowego jonów azotanowych (λ° =71,5 S·cm
2
·mol
-1
), a zatem do
punktu równoważnikowego przewodnictwo roztworu nieznacznie maleje. Po punkcie
równoważnikowym nadmiar jonów titrantu powoduje istotny wzrost przewodnictwa.
Odczynniki i roztwory
Sprz
ęt i aparatura
badana próbka Natrium chloratum 0,9% inj.
(fizjologiczny roztwór NaCl), O,1 mol/dm
3
roztwór AgNO
3
(odważka analityczna)
biureta – 25 cm
3
, zlewka – 150 cm
3
, pipeta
jednomiarowa – 5 cm
3
, konduktometr,
naczyńko
konduktometryczne,
mieszadło
magnetyczne
Wykonanie oznaczenia
Pipetą jednomiarową pobrać 5 cm
3
badanego roztworu, przenieść do zlewki o poj.
150 cm
3
i dodać 100 cm
3
wody destylowanej. W roztworze umieścić naczyńko
konduktometryczne oraz element mieszający, umieścić na mieszadle magnetycznym.
Miareczkować roztworem AgNO
3
, dodając z biurety po 1 cm
3
titranta. Miareczkowanie
przeprowadzić dwukrotnie, dla dwóch próbek badanego roztworu, notując objętość titrantu i
wartość przewodnictwa właściwego κ (mS· cm
-1
). Po zakończeniu miareczkowania opłukać
elektrodę w roztworze amoniaku.
Opracowanie wyników
- ze względu na zmieniającą się podczas miareczkowania objętość badanej próbki, należy
obliczyć poprawkę
19
wody
próbki
titrantu
wody
próbki
V
V
V
V
V
p
+
+
+
=
oraz wartość przewodnictwa właściwego κ
p
κ
p
= p · κ
- wykreślić krzywą miareczkowania konduktometrycznego dla obu miareczkowań w układzie
κ
p
= f(V) i wyznaczyć graficznie objętości odpowiadające PK miareczkowania,
- obliczyć średnią wartość V
PK
i zawartość [% m/v] chlorków w próbce,
- zakładając, że oznaczone stężenie NaCl w próbce jest prawidłowe, obliczyć błąd
bezwzględny i względny jakim jest obarczona informacja o zawartości NaCl w próbce.
Instrukcja opracowana na podstawie skryptu: W. Wardas, Chemia Analityczna Ćwiczenia
Laboratoryjne, Wyd.1, 2001
20
GRAWIMETRIA
Wagowe oznaczanie magnezu w postaci 8-hydroksychinolanu.
Zasada oznaczenia
Magnez wytrąca się przy użyciu 8-hydroksychinoliny, zwanej również toksyną.
Podczas oznaczenia zachodzi następująca reakcja:
Reakcja przebiega ilościowo przy pH wyższym od 9. Roztwór 8-hydroksychinoliny
wprowadza się do amoniakalnego roztworu soli magnezowej (roztwór nie może zawierać
żadnych metali poza potasowcami i niewielkimi ilościami wapnia, ponieważ niemal
wszystkie metale tworzą z 8-hydroksychinoliną osady w środowisku amoniakalnym).
Powstaje żółtozielony osad 8-hydroksychinolanu magnezowego, który następnie odsącza się
przez szklany lejek z porowatym dnem i suszy w temperaturze 105°C. Suszony do stałej masy
osad jest opisany wzorem: Mg(C
9
H
6
NO)
2
×2H
2
O.
Odczynniki i roztwory
badany roztwór jonów Mg
2+
8-hydroksychinolina – roztwór 5%
kwas octowy – roztwór 2 mol/l
amoniak – roztwór 10%
Sprz
ęt i aparatura
kolba miarowa – 100 ml, zlewka – 250 ml,
pipeta jednomiarowa – 25 ml, pipeta – 10 ml,
lejek P-4, szkiełko zegarkowe, łaźnia wodna,
suszarka laboratoryjna, pompka wodna
Wykonanie oznaczenia
Otrzymaną próbkę roztworu jonów Mg
2+
przenieść ilościowo do kolby miarowej o
pojemności 100 ml i uzupełnić wodą destylowaną do kreski. Do zlewki odpipetować 25 ml
próbki, rozcieńczyć wodą destylowaną do objętości około 100 ml i ogrzać do temperatury
80°C, dodać 10 ml 5% roztworu 8-hydroksychinoliny w 2M kwasie octowym i kroplami ok. 5
ml 10% amoniaku i 2 ml nadmiaru. Mieszaninę pozostawić do opadnięcia osadu przez ok. 30
minut na łaźni wodnej. Ciecz nad osadem powinna być zabarwiona na żółto. Osad odsączyć
21
na porowatym tyglu, przemyć ciepłą wodą z dodatkiem amoniaku, aż przesącz będzie
bezbarwny i suszyć (ok. 1h) w temperaturze 105°C do stałej masy.
Zawartość jonów magnezu w próbce obliczyć ze wzoru:
x = m×F×W
gdzie: m – masa osadu Mg(C
9
H
6
NO)
2
×2H
2
O, F – mnożnik analityczny do przeliczania
Mg(C
9
H
6
NO)
2
×2H
2
O na masę magnezu (F=0,06976), W – współmierność kolby i pipety.
Instrukcja została opracowana na podstawie podręczników:
1.
Z.S. Szmal, T. Lipiec: „Chemia analityczna z elementami analizy instrumentalnej”,
Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1997.
2.
Z. Dudzik „Podręcznik do ćwiczeń z chemii farmaceutycznej”, Państwowy Zakład
Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1966.
22
PRECYPITOMETRIA
ĆWICZENIE
Precypitometryczne oznaczanie jonów cynku
Zasada oznaczenia
Oznaczenie ma charakter miareczkowania strąceniowego. Wykorzystuje się powstawanie
trudno rozpuszczalnego osadu w reakcji jonów cynku z heksacyjanożelazianem (II) potasu
2 K
4
[Fe(CN)
6
] + 3 Zn
2+
→ Zn
3
K
2
[Fe(CN)
6
↓ + 6 K
+
Miareczkowanie próbki zawierającej jony Zn
2+
przeprowadza się wobec wskaźnika –
difenyloaminy w obecności małej ilości heksacyjanożelazianu(III) potasu K
3
[Fe(CN)
6
], który
w odróżnieniu od heksacyjanożelazianu (II) potasu, nie tworzy z jonami Zn
2+
trudno
rozpuszczalnego
związku.
Podczas
miareczkowania
próbki
przed
punktem
równoważnikowym dodawany heksacyjanożelazian (II) potasu wiąże jony Zn
2+
. Stężenie
jonów [Fe(CN)
6
]
-4
w roztworze jest bardzo małe, a potencjał układu wystarczająco wysoki i
difenyloamina
jest
w
barwnej
postaci
utlenionej.
Po
przekroczeniu
punktu
równoważnikowego nadmiar dodanego roztworu heksacyjanożelazianu (II) potasu powoduje
obniżenie potencjału i odbarwienie wskaźnika.
Odczynniki i roztwory
Sprz
ęt i aparatura
badany roztwór jonów cynku, wzorcowy
roztwór
cynku,
roztwór
kwasu
siarkowego(VI) /1+2/, heksacyjanożelazian
(III) potasu 1%,
1% roztwór difenyloaminy w stężonym
kwasie siarkowym, siarczan (VI) amonu
cz.d.a,
amoniak
stężony
25%,
0,05 mol/dm
3
roztwór heksacyjanożelazianu
(II) potasu
biureta – 25 cm
3
, biureta – 10 cm
3
, kolba
miarowa – 100 cm
3
, pipeta jednomiarowa –
25 cm
3
, kolba stożkowa – 250 cm
3
, cylinder
miarowy – 25 cm
3
Nastawianie miana roztworu K
4
[Fe(CN)
6
] na wzorcowy roztwór cynku.
Pobrać 25 cm
3
roztworu wzorcowego cynku i przenieść do kolby stożkowej o poj. 250
cm
3
, następnie rozcieńczyć wodą do 100ml. Dodać 10 cm
3
roztworu kwasu siarkowego (VI)
/1+2/, 5 g siarczanu (VI) amonu, 3 krople difenyloaminy i 14 kropel 1% roztworu
K
3
[Fe(CN)
6
]. Przygotowany roztwór miareczkować powoli 0,05 mol/dm
3
roztworem
K
4
[Fe(CN)
6
](energicznie mieszając) do momentu zmiany zabarwienia zawiesiny z
23
fioletowoniebieskiego na bladozielone, po czym dodać jeszcze 1-2 cm
3
nadmiaru odczynnika.
Z drugiej biurety wprowadzić roztwór cynku aż do powrotu fioletowoniebieskiego
zabarwienia i ponownie miareczkować roztworem heksacyjanożelazianu (II) potasu do
momentu, gdy w cieczy z zawiesiną nastąpi zniknięcie fioletowo niebieskiego zabarwienia od
jednej kropli.
Miano roztworu K
4
[Fe(CN)
6
] , wyrażone w g Zn/ cm
3
, obliczyć ze wzoru
1
3
2
c
V
V
c
⋅
=
gdzie: V
2
i V
3
– objętość roztworu wzorcowego cynku i roztworu K
4
[Fe(CN)
6
] zużyte
podczas miareczkowania (cm
3
), c
1
– stężenie roztworu wzorcowego cynku (g Zn/ cm
3
.
Wykonanie oznaczenia
Badaną próbkę przenieść ilościowo do kolby miarowej o poj. 100 cm
3
, rozcieńczyć wodą
destylowaną do kreski. Przenieść 25 cm
3
tego roztworu do kolby stożkowej o poj. 250 cm
3
,
następnie rozcieńczyć wodą do 100 cm
3
. Dodać 10 cm
3
roztworu kwasu siarkowego (VI)
/1+2/, 5 g siarczanu (VI) amonu, 3 krople difenyloaminy i 14 kropel 1% roztworu
K
3
[Fe(CN)
6
]. Przygotowany roztwór miareczkować powoli 0,05 mol/dm
3
roztworem
K
4
[Fe(CN)
6
](energicznie mieszając) do momentu zmiany zabarwienia zawiesiny z
fioletowoniebieskiego na bladozielone, po czym dodać jeszcze 1-2 cm
3
nadmiaru odczynnika.
Z drugiej biurety wprowadzić roztwór cynku aż do powrotu fioletowoniebieskiego
zabarwienia i ponownie miareczkować roztworem heksacyjanożelazianu (II) potasu do
momentu, gdy w cieczy z zawiesiną nastąpi zniknięcie fioletowo niebieskiego zabarwienia od
jednej kropli.
Zawartość cynku Zn
2+
(g) obliczyć ze wzoru
W
c
V
V
V
V
x
⋅
⋅
⋅
−
=
2
3
1
V i V
1
– objętość roztworu K
4
[Fe(CN)
6
] i roztworu wzorcowego cynku zużyta do
miareczkowania (cm
3
)
2
3
V
V
– współczynnik przeliczenia objętości (na V
2
roztworu wzorcowego Zn zużywa się
podczas miareczkowania V
3
ml roztworu K
4
[Fe(CN)
6
] ).
c – miano roztworu K
4
[Fe(CN)
6
] (g Zn/cm
3
),
W – współmierność kolby i pipety.
24
Instrukcja została opracowana na podstawie skryptu: G.Bieniek, J.Czogała, R. Różańska,
J.Szczałuba: Ćwiczenia laboratoryjne i rachunkowe z chemii analitycznej, Przewodnik dla
studentów Wyziału Farmaceutycznego i Oddziału Analityki Medycznej, Śląska Akademia
Medyczna, Katowice 1985.