Bartoszewicki M., "Portretowe" monety wojskowe
1
Bartoszewicki M., "Portretowe" monety wojskowe, [w:] "Grosz", nr 92, I-III
2003.
(www.grosz.numizmatyka.com.pl/archiwum/grosz92/index.html)
Zamieszczona w "Groszu" nr 90/2002 notatka p.
Krzysztofa Lachowi-cza: "Ikonografia kościuszkowska
na monetach i banknotach", porusza interesujący temat
zdobnictwa
monet
wojskowych
motywami
patriotycznymi. Cennym przyczynkiem jest odkrycie,
ze przedstawiane na monetach popiersie Tadeusza
Kościuszki wzorowane jest na obrazie pędzla artysty
malarza Józefa Meciny-Krzesza. W tej dziedzinie
jednak nadal brak wiedzy o umieszczanych na
monetach wojskowych innych popiersiach sławnych
dowódców polskich. Na razie wiadomo tylko, ze
grawer rytujący portrety korzystał z rysunków i
fotografii w ówczesnych encyklopediach, nie
informujących z jakich obrazów i muzeów sa te
reprodukcje. Autor pionierskiej notatki chyba nie znal
z autopsji omawianych monet, gdyz ich dane i szkice
przepisal i przerysowal z komplikacji katalogowej
Wojciecha Niemirycza. Wskazuje na to bledna
informacja o cynkowej złotówce ze spółdzielni 22
pulku artylerii polowej w Rzeszowie (sa tylko alumi-
niowe) i brak portretowej monety 5 zlotych tego
emitenta, zmniejszane do 23,0 mm srednice wszystkich
zlotówek (zamiast 23,5 - 23,7 mm) i wiekszej
pieciozlotówki do 27,0 mm (zamiast 27,7mm), brak po
parze kropek w na-pisach "21.W.P.P." i "34 P.P." oraz
nieporadne portrety Tadeusza Kosciuszki. Natomiast
wyraznie mniejszy portret na monecie 5 zlotych ze
spóldzielni garnizonu Jablonna (wlasciwie II.
Batalionu mostów kolejowych w Legionowie) wynikl
ze zmniejszenia w redakcji wiekszej pieciozl otówki do
wielkosci monet o srednicach 25,1 - 25,2 mm. Szkoda,
ze autor nie porównal rycin z fotografiami podanymi
przez Ma-riana Kowalskiego w "Wiadomosciach
Numizmatycznych" z lat 1958 i 1960, przez Stanislawa
Bulkiewicza w "Lódzkim Numizmatyku" z 1967 roku
oraz w moim katalogu wystawy lubelskiej z 1979 roku:
"Zastepcze znaki pieniezne w wojsku polskim 1925-
1939" - prostujacym bledy wczesniejszych prób
katalogowania i bedacym podstawa wszystkich
pózniejszych katalogów pieniadza wojskowego.
Oczywiscie nie latwo wykonac poprawne rysunki z
trójwymiarowych, bardzo plastycznych portretów na
monetach z miekkich metali, scieranych przez kilka-
kilkanascie lat intensywnego obiegu i poniewieranych
przez kilkadziesiat lat nastepnych. Jeszcze trudniej,
gdy sie zna jedynie ich wcierki olówkowe. Popiersia
Tadeusza Kosciuszki przez innych rysowników dla
"Biuletynu Numizmatycznego" 1969, "Rocznika
Miedzyrzeckiego" 1976, do wroclawskiego przedruku
mojego katalogu wystawy 1979 oraz katalogów Borysa
Paszkiewicza z 1984 roku i Bogumila Sikorskiego z lat
1998 i 2001 takze sa niezadawalajace. Chociaz w
wiekszosci sa znacznie lepsze od twórczosci W.
Niemirycza, tez gubia lub wypaczaja wiele szczególów
z portretu. Podobnie jest z innymi portretami na
monetach wojskowych. Oprócz trzynastu znanych
typów monet z popiersiem Tadeusza Kosciuszki,
katalogi notuja jeszcze 9 typów monet z królem
Stefanem Batorym, 7 typów z generalem Józefem
Bemem, 3 typy z marszalkiem Józefem Pilsudskim i po
jednym typie z hetmanem Stefanem Czarneckim (tylko
St. Bulkiewicz opisuje go jako gen. Bema) i z ksieciem
Józefem Poniatowskim (tego W.Niemirycz uznal za
gen. Jana Henryka Dabrowskiego). Notatka p.
Lachowicza uwypukla wiec jedna z wielu usterek
niektórych katalogów monet wojskowych, mala
wiarygodnosc i rzetelnosc podawanych opisów i rycin.
Moze wystarczaja dla poczatkujacych zbieraczy, ale
wytrawniejsi ze zdumieniem dowiaduja sie o setkach
nieznanych w zbiorach odmianach stempli, tworzywa i
rozmiaru. Trafiajace sie rzeczywiste odmiany
tworzywa i rozmiaru inne katalogi notuja od dawna.
Tak samo odmiany typu rewersu. Natomiast coraz
czesciej
odnajdywane
przez
dociekliwych
kolekcjonerów drobne odmiany stempli awersów i
rewersów, wynikle glównie wskutek zastapienia
nowym stemplem przedwczesnie zniszczony stary,
zanim wybito zamówiona ilosc monet danego
nominalu, jeszcze nie uwzgledniaja zadne katalogi.
Podobnie jak róznice grubosci i wagi monet. Pora by
zaczac to uwzgledniac. Wiedza o monetach z
popiersiem Tadeusza Kosciuszki jest z pewnoscia
znacznie pelniejsza i co do badan kol. Lachowicza
wypada
dodac
kilka
informacji
nieznanych
numizmatykom PTN. Wprawdzie w ostatnim
trzydziestoleciu
o
pieniadzu
wojskowym
opublikowalem do piecdziesieciu zródlowych prac,
notatek i przyczynków i podane w nich materialy,
analizy i odkrycia od dawna sluza innym publicystom i
kolekcjonerom, ale nia mialem dotad okazji pisania o
stosunkowo
rzadko
wystepujacych
monetach
portretowych. Ich emitentach, mennicy, rytowniku
stempli menniczych, wykonawstwie, datowaniu itp.
Nie znam tez takich publikacji ani badan innych
numizmatyków. Kluczem do takiej wiedzy sa
typologie awersów i rewersów monet wojskowych
numizmatykom znane niestety tylko fragmentarycznie
z niektórych moich publikacji lub ich nieudolnych
plagiatów, wypaczajacych moje ustalenia.. Oryginalna
typologia oparta na kolekcji pelniejszej w kraju i poza
nim, odszukanych materialach zródlowych oraz
relacjach swiadków produkcji i obiegu tych monet,
pozwala datowac z dokladnoscia do 1-2 lat nie
datowane monety i przypisywac okreslonym
mennicom i grawerom w ponad 90 juz znanych typów
monet wojskowych. Wiadomo z moich badan, ze
pierwsze jeszcze bardzo prymitywne wykonane i
niezmiernie rzadkie dzis monety wojskowe z lat 1925-
1926 - znane sa tylko ze spóldzielni 5. pulku piechoty
Legionów w Wilnie i z pierwszej emisji spóldzielni
13.pulku ulanów Wilenskich w Nowej Wilejce -
wykonane zostaly w jakims miejscowym warsztacie
kowalskim, prawdopodobnie pulkowym. Wiekszosc
relacji o falszowaniu monet wojskowych moglo
dotyczyc wlasnie takich emisji. Dopiero od lutego
1927 roku, glówna mennica tych monet zostaly
