Microsoft Word - Meteoryt2-1992.doc

N r 2

L i p i e c 1 9 9 2

METEORYT

Biuletyn wydawany przez

Olszty

skie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne

i Society of Meteoritophiles

dla polskich miło

ników meteorytów

Ten numer został przygotowany z my

o aktualnych

i przyszłych kolekcjonerach meteorytów. Wprawdzie na zało

enie

ej kolekcji mog

sobie pozwoli

tylko bogaci, ale na skromny

zbiór okruchów materii z innych ciał naszego Układu Słonecznego
mo

e sobie pozwoli

dy, je

li dostosuje rozmiary zbioru

i tempo jego zakładania do własnych mo

liwo

ci finansowych, albo

li b

dzie miał tyle szcz

ęś

cia,

e sam znajdzie meteoryt.

Olszty

skie Planetarium b

dzie starało si

pomaga

naby

sze

okazy meteorytów zwłaszcza tym, którzy zechc

nale

do klubu

kolekcjonerów przy Planetarium. Członkiem tego klubu mo

e by

dy, kto ma przynajmniej jeden fragment meteorytu i zgłosi

swoj

kolekcj

do Katalogu Meteorytów w Polskich Kolekcjach

prowadzonego przez Olszty

skie Planetarium. Wydruk z katalogu

dzie dla wła

ciciela kolekcji potwierdzeniem autentyczno

jego zbioru. Przyj

to zasad

e kolekcje prywatne s

oznaczane

w Katalogu tylko inicjałami wła

cicieli (np. Kolekcja prywatna

ASP), a wszelkie inne dane o kolekcji s

udost

pniane jedynie po

uzyskaniu pisemnej zgody jej wła

ciciela.

Andrzej S. Pilski

redaktor

***********************************************************************

Society of Meteoritophiles zdecydowało,

e ka

dy, kto

zaprenumeruje METEORYT, staje si

Associate Member czyli

członkiem stowarzyszonym Towarzystwa Meteorytofilów. Mo

zamieszcza

bezpłatne ogłoszenia w Impact!, publikowa

listy

i artykuły, bra

udział w konkursach, itd. Uzyskuje wi

kszo

ść

uprawnie

przysługuj

cych członkom zwyczajnym.

***********************************************************************

Sekcja Meteorów i Meteorytów Polskiego Towarzystwa Miło

ników

Astronomii zaprasza na:

III Seminarium Meteorowo-Meteorytowe

które odb

dzie si

9 i 1O sierpnia we Fromborku. Szczegóły

wewn

trz numeru.

- 1 -

Kolekcjonowanie Meteorytów

PHILIP M. BAGNALL

1: JAK ZACZ

ĄĆ

Wst

na si

spodziewa

e jako członek Towarzystwa, albo ju

kolekcjonujesz meteoryty, albo chciałby

to robi

. W tym

artykule przyjrzymy si

ró

nym etapom zakładania kolekcji od

kupowania twego pierwszego okazu po sposoby przechowywania
i konserwowania oraz sposoby eksponowania twoich meteorytów tak,
aby robiły jak najwi

ksze wra

enie. Zanim wi

c pospieszysz

zamówi

garstk

okazów meteorytów, mo

e powiniene

zdecydowa

...

Jaki rodzaj kolekcji?

Prawdopodobnie nie trzeba ci przypomina

e s

ró

kategorie meteorytów i powiniene

najpierw zastanowi

, jaki

rodzaj kolekcji chcesz tworzy

. S

na przykład kolekcjonerzy,

którzy sp

dzaj

całe

ycie staraj

c si

zdoby

próbki ka

dego

typu meteorytu. S

tacy, którzy stawiaj

sobie skromniejszy

cel zbieraj

c tylko meteoryty

elazne lub kamienne. Niektórzy

miło

nicy meteorytów skupiaj

na szczególnej ich grupie

kolekcjonuj

c na przykład tylko pallasyty. S

"kolekcjonerzy

tematyczni", których cały wysiłek skierowany jest na
kolekcjonowanie meteorytów zwi

zanych z wybranym tematem. Mog

to by

meteoryty z jednego tylko kraju lub stanu. Albo te, które

zwi

zane s

z kraterami. Znam kolekcjonera tematycznego, który

jest zainteresowany tylko tymi meteorytami, które były u

ywane

przez takie ludy jak Indonezyjczycy, Eskimosi i Indianie
ameryka

scy, jako narz

dzia, bro

i przedmioty kultu. Jego

kolekcja jest mała, ale opowie

ci zwi

zane z ka

dym okazem s

fascynuj

ce.

Musisz tak

e zdecydowa

, co zamierzasz robi

ze swoj

kolekcj

. Czy chcesz wystawia

okazy w salonie lub gabinecie,

aby przyjaciele i krewni je podziwiali? Czy jeste

członkiem

towarzystwa astronomicznego, geologicznego lub przyrodniczego
i chcesz wykorzysta

meteoryty do publicznego pokazu? Mo

jeste

nauczycielem i chcesz pokaza

dzieciom tajemnice

"kosmicznego kamienia". We wszystkich tych przypadkach b

dziesz

potrzebował okazów przykuwaj

cych wzrok, bo w przeciwnym razie

powszechna reakcja ludzi b

dzie taka,

e meteoryty s

"tylko

kawałkami kamieni".

Z drugiej strony, je

li chcesz

powa

nie studiowa

meteoryty

to twoje wymagania b

całkowicie odmienne. B

dziesz chciał

widzie

ró

nice mi

dzy skał

wulkaniczn

a okruchow

, mi

dzy

drem a skorup

i mi

dzy tymi meteorytami, które podlegały

silnym ci

nieniom uderzeniowym i zmianom temperatury, a tymi,

które pozostały w zasadzie niezmienione od narodzin Układu
Słonecznego 4,6 miliarda lat temu.

- 2 -

Znajd

c troch

czasu by zastanowi

nad tym.

Sprowad

kilka ilustrowanych katalogów meteorytów i przejrzyj

tyle ksi

ąż

ek o meteorytach ile tylko zdołasz. Je

li to mo

liwe,

odwied

muzeum przyrodnicze, aby zobaczy

ró

norodno

ść

istniej

cych meteorytów. Zaprojektuj sw

kolekcj

tak jakby

planował cokolwiek innego cennego dla ciebie: starannie.

Kupowanie meteorytów

Zdecydowałe

c ju

jakiego rodzaju kolekcj

pragniesz

utworzy

i przyszła pora na kupienie twego pierwszego meteorytu.

Ale gdzie?

W zasadzie s

dwa

ródła: kupcy i inni kolekcjonerzy.

Przyjrzyjmy si

najpierw kupcom.

Kupcy

Jeszcze kilka lat temu kupcy handluj

cy meteorytami

znajdowali si

niemal wył

cznie w Stanach Zjednoczonych. Dzi

na ich znale

źć

prawie na ka

dym kontynencie, a sporo ich

znajduje si

w Europie. Ponadto liczba kupców w USA znacznie

wzrosła. S

to dobre wie

ci dla kolekcjonerów, poniewa

nie

tylko konkurencja sprzyja obni

aniu cen, ale tak

e zmusza kupców

do oferowania ró

nych usług. Niektórzy na przykład oferuj

usługi przecinania, polerowania i trawienia meteorytów. Inni
dokładaj

wszelkich stara

, aby da

ci najlepsze rady

i informacje. Wielu kupców zauwa

yło,

e aby opanowa

dzynarodowy rynek, musz

oferowa

udogodnienia jak mo

liwo

ść

korzystania z kart kredytowych, co pozwala nabywcy unikn

ąć

wysokich opłat bankowych zwi

zanych z innymi formami

przekazywania pieni

dzy jak mi

dzynarodowe przekazy pieni

ęż

i czeki bankierskie. Ponadto obfito

ść

kupców oznacza,

oferowany jest znacznie wi

kszy wybór meteorytów, a niektórzy

kupcy podejmuj

poszukiwania na całym

wiecie, aby zdoby

okazy,

o których s

e zainteresuj

ich klientów.

Prawie wszyscy kupcy publikuj

katalogi lub cenniki. Zwykle

prosz

oni o przysłanie zaadresowanej koperty ze znaczkami lub

żą

daj

niewielkiej opłaty na pokrycie kosztów. Ale je

mieszkasz za granic

i nie jeste

w stanie przysła

znaczków lub

małej ilo

ci pieni

dzy, wi

kszo

ść

kupców wy

le ci jednak swój

ostatni katalog. Jest to po prostu dobra praktyka w interesach:
dlaczego straci

okazj

do sprzeda

y oszcz

dzaj

c na kopercie

i znaczku?

Kupcy oferuj

czasem całe meteoryty, ale znacznie cz

ęś

ciej

maj

na sprzeda

rozmaite odci

te kawałki. Mo

e to by

cienka

lub gruba płytka, albo skrajny kawałek. [Meteoryt jest cz

sto

krojony jak bochenek chleba: uzyskuje si

kromki (ang.: slice),

które mog

jeszcze pokrojone na cz

ęś

ci (ang.: part slice),

oraz "pi

tki" z brzegów (ang.: end piece) - przyp. tłum.).

- 3 -

Niektóre okazy b

miały skorup

po obtopieniu w atmosferze,

inne nie. Niektóre b

polerowane i trawione

, inne b

w stanie "naturalnym". Przeczytaj katalogi uwa

nie i wybierz.

Cena, któr

płacisz za meteoryt, zale

y głównie od jego

rzadko

ci, wielko

ci i od tego, czy był "obrabiany" (tj.

polerowany, trawiony itp.) czy nie. Wyj

tkami od tej reguły s

chondryty w

gliste; typ meteorytów kamiennych, które czasem

zawieraj

zwi

zki organiczne. Te wła

nie zwi

zki organiczne s

przyczyn

wysokich cen

żą

danych czasem za ten typ meteorytu.

Powszechny jest bł

dny pogl

e zwi

zki organiczne znajdowane

w chondrytach w

glistych pochodz

ywych organizmów. Nie

pochodz

! Kupuj

c chondryt w

glisty nie kupujesz ani

pozostało

ci ani zacz

tków jakiejkolwiek formy

ycia

pozaziemskiego. Pomimo faktu,

e niektóre z chondrytów

glistych s

w du

ych ilo

ciach, niektórzy kupcy

żą

daj

wyj

tkowo wysokich cen, które nie s

niczym uzasadnione.

ęść

kupców oferuje okazy do zaakceptowania z gwarancj

zwrotu pieni

dzy (je

li okaz si

nie spodoba - przyp. tłum.).

Jednak w wi

kszo

ci krajów istniej

obecnie prawa chroni

konsumenta, wi

c wysyłanie pieni

dzy kupcowi jest stosunkowo

mało ryzykowne. Je

li okaz, który otrzymasz, nie b

dzie taki jak

opisany w katalogu, b

dziesz zwykle uprawniony do wymiany na

inny lub zwrotu pieni

dzy. Ale te prawa stosuj

tylko do

wielko

ci mierzalnych, jak rozmiar, waga, skład, typ itd. Nie

obejmuj

one oceny subiektywnej. Tak wi

c je

li kupiec opisze

meteoryt jako okaz "wyj

tkowej jako

ci", a ty s

dzisz,

e jest

to tylko "przeci

tny" okaz, to prawdopodobnie nie b

dziesz miał

podstaw prawnych do

żą

dania wymiany lub zwrotu pieni

dzy. Jako

ść

meteorytu jest w du

ym stopniu kwesti

indywidualnej opinii

i chocia

mógłby

powoła

eksperta, aby

wiadczył przed s

dem

w twojej sprawie, to koszty i czas na to potrzebne sprawiaj

nie warto tego robi

. Prawd

mówi

c, wi

kszo

ść

kupców, to

przyzwoici, uczciwi ludzie, którzy zrobi

bardzo wiele, aby

spełni

twoje wymagania i zatrzyma

ciebie jako cennego klienta.

li jeste

niezadowolony, podyskutuj o tym z kupcem. Powiedz

mu,

e jeste

"rozczarowany" okazem. Ze "wydaje ci si

e nie

odpowiada on opisowi. I czy kupiec mógłby "rozwa

" mo

liwo

ść

wymiany na inny. Troch

uprzejmo

ci mo

e pomóc rozwi

wiele

sporów.

Jak zauwa

ysz, ceny wi

kszo

ci meteorytów wyra

one s

w dolarach za gram. Niektórzy kupcy wliczaj

ubezpieczenie przed

zniszczeniem lub zagubieniem na poczcie. Normalnie musisz za to
dodatkowo zapłaci

, a tak

e pokry

koszt przesyłki. Niektórzy

kupcy reklamuj

szeroko w czasopismach astronomicznych

i geologicznych.

Kolekcjonerzy

Kupowanie od innego kolekcjonera ma pewne zalety, ale tak

i troch

wad. Mo

esz spodziewa

e za okaz od kolekcjonera

- 4 -

zapłacisz ni

cen

(kupcy musz

przecie

mie

zysk)

, ale

li nie znasz dobrze sprzedawcy, nie b

dziesz mógł obejrze

wcze

niej okazu. Nie b

dziesz te

miał du

ych mo

liwo

uzyskania zado

ść

uczynienia na drodze prawnej, je

li okaz

zawiedzie twoje oczekiwania. Jednak prawdziwa korzy

ść

z wymiany

z koleg

kolekcjonerem jest taka,

e czasem poprzez wymian

esz uzyska

cenne okazy do tematycznej kolekcji, które nie s

dost

pne w sprzeda

Rozwijanie kontaktów z innymi kolekcjonerami mo

e by

szczególnie u

yteczne. Mo

esz wymienia

pomysły, pomoc i rady

i uczy

wzajemnie. To jest wła

nie to, czym jest Towarzystwo

- ł

czenie si

kolekcjonerów, aby mogli bardziej rozwin

ąć

swoje

zainteresowanie meteorytyk

. Jako członek Towarzystwa masz prawo

ogłasza

bezpłatnie w Impact! - dlaczego nie skorzysta

z tej mo

liwo

ci? Mo

esz by

zdziwiony rezultatami!

2: KATALOGOWANIE

Wst

Gdy ju

zdobyłe

cej ni

garstk

okazów, powiniene

powa

nie rozwa

skatalogowanie twojej kolekcji z dwóch

głównych powodów. Po pierwsze, je

li twoja kolekcja uro

nie do

sporych rozmiarów (jak kolekcje maj

zwyczaj czyni

!), to nie

dziesz w stanie pami

wszystkich szczegółów o ka

dym

okazie. Mo

esz nawet nie by

w stanie zidentyfikowa

dego

okazu! Po drugie, je

li zamierzasz sprzedawa

lub wymienia

niektóre meteoryty z twojej kolekcji, nabywca mo

e chcie

pozna

wszystkie szczegóły przed rozstaniem si

ze swymi ci

ęż

zapracowanymi pieni

dzmi.

Katalogi mog

tak proste lub tak zło

one, tak

lakoniczne lub tak wyczerpuj

ce, jak sobie

yczysz. Oto kilka

pomysłów...

Identyfikowanie okazu

Zanim przyst

pisz do zapisywania szczegółowych danych

o twojej kolekcji, konieczne jest zidentyfikowanie i oznaczenie
ka

dego okazu. Jest to niestety zagadnienie, któremu kolekcjoner

amator powinien po

cej uwagi. Wi

kszo

ść

okazów, które

widziałem, była oznaczona albo

le, albo wcale.

Zasadniczo s

dwa sposoby oznaczania okazów i ka

dy ma

swoje plusy i minusy.

Pierwsza metoda, to przyczepienie samoprzylepnej etykietki

do najmniej interesuj

cego fragmentu powierzchni okazu. Na tej

etykietce powinien by

numer identyfikacyjny ł

cy okaz z

katalogiem. Zalet

tej metody jest to,

e wi

kszo

ść

etykietek

na łatwo usun

ąć

, co jest wygodne, gdy b

dziesz chciał zmieni

- 5 -

sposób katalogowania swej kolekcji lub sprzeda

okaz. Niestety

etykietki mog

straci

przyczepno

ść

i odpa

ść

, albo z czasem

substancja klej

ca mo

e przesi

ąć

przez papier uniemo

liwiaj

odczytanie numeru identyfikacyjnego.

Alternatywn

metod

jest namalowanie numeru bezpo

rednio na

meteorycie. Malowane numery zwykle nie płowiej

i nie znikaj

ale te

nie mog

usuni

te w razie potrzeby bez podrapania

meteorytu. Powiniene

tak

e liczy

z mo

liwo

e farba

e wchodzi

w reakcj

z meteorytem, chocia

szans

na to s

niewielkie.

Rodzaje katalogu

dwa rodzaje katalogu: "twarda" kartoteka, oznaczaj

w technicznym

argonie co

zapisanego na papierze lub kartonie,

i "mi

kka" kartoteka, oznaczaj

ca zapis na dysku magnetycznym

lub na ta

mie.

Zapisanie szczegółów dotycz

cych twojej kolekcji w zeszycie

jest najprostszym sposobem zrobienia katalogu, ale tak

najmniej uniwersalnym. Je

li zrobisz bł

d, to mo

esz go pokry

biał

emulsj

korekcyjn

(np. Tippex), ale je

li b

dziesz

potrzebował przekatalogowa

swoj

kolekcj

, to musisz zaczyna

robienie katalogu od pocz

tku, co jest oczywist

strat

czasu.

Opisywanie ka

dego meteorytu na oddzielnej lu

nej kartce ma

szereg oczywistych zalet w stosunku do zwykłego zeszytu. Kartki
mog

wymieniane lub w ogóle wyrzucane bez psucia reszty

katalogu. Jednak cz

ste wertowanie takiej kartoteki mo

powodowa

e utworz

le uszy".

Znacznie lepsza jest kartoteka zło

ona z oddzielnych,

sztywnych kart (jak katalogi w muzeach - przyp. tłum.). Karty
b

trwalsze i łatwiejsze do przechowywania i przegl

dania, ale

taki katalog kosztuje nieco wi

cej i nie b

dziesz w stanie

umie

tyle informacji na ka

dej karcie.

W ka

dym z wymienionych sposobów podstawowym nagłówkiem

dzie numer identyfikacyjny, który zaznaczyłe

na ka

dym

okazie. Mo

esz oczywi

cie zrobi

odsyłacz od numeru

identyfikacyjnego powiedzmy do nazwy meteorytu, ale to wprowadza
wiele dodatkowej pracy i tu wła

nie okazuje si

potrzebna

kartoteka komputerowa.

Dobrze napisany program komputerowy pozwoli tobie uzyska

informacj

, jakiej potrzebujesz. Tak wi

c, je

li chcesz

wiedzie

, które z twoich okazów s

chondrytami H5, lub np. które

spadły w tym stuleciu, to powiniene

móc dosta

wydruk w ci

sekund. Chciałbym jednak ostrzec: Ka

komputerowi robi

kopi

wszystkich informacji z katalogu w regularnych odst

pach czasu.

Systemy komputerowe mog

zepsu

, zwłaszcza je

li b

"zara

one" "wirusami", i mo

esz by

zmuszony do katalogowania

swej kolekcji od pocz

tku.

- 6 -

Jakie informacje?

Jakie informacje powiniene

zapisa

w swoim katalogu?

Jest to w du

ym stopniu kwestia osobistych preferencji. Ale

absolutne minimum, jakie powiniene

uwzgl

dni

to:

1) NUMER IDENTYFIKACYJNY - ł

cy katalog z okazem.

Najłatwiejszy sposób, to numerowa

okazy po kolei (tj. OO1,

002

, 003, itd.), ale je

li chcesz móc szybko zidentyfikowa

okaz, to mo

esz poprzedzi

numer kodem. Na przykład

PALO03 byłby pallasytem, a CC017 chondrytem w

glistym.

Nie przesadzaj z numerem identyfikacyjnym. Znałem

kogo

, kto oznaczał okaz takim kodem: H5CHAMFI00001941.

Miało to znaczy

: chondryt oliwinowo-bronzytowy H5

z CHAMberlin w Teksasie, znalezisko (FInd), nieznany
dzie

i miesi

c, rok 1941. Jego system w ko

cu si

rozsypał.

2) NAZWA METEORYTU - wzi

ta z Katalogu Meteorytów

Brytyjskiego Muzeum Przyrodniczego (dost

pny

w bibliotece Olszty

skiego Planetarium - przyp. tłum.),

lub z The Meteoritical Bulletin.

3) DATA SPADKU LUB ZNALEZIENIA - tak

e z powy

szych

ródeł.

4) TYP - do jakiego rodzaju meteorytów okaz nale

5) DATA NABYCIA lub POZYSKANIA w inny sposób.

Dobrze prowadzony katalog mo

e zawiera

znacznie wi

cej

informacji jak:

6) OD KOGO KUPIONY - nazwisko (nazwa) dostawcy.

7) ROZMIAR i WAGA - najlepiej w jednostkach SI.

8) WARTO

ŚĆ

- i l e zapłaciłe

za okaz i jaka jest jego obecna

warto

ść

(która powinna by

co roku aktualizowana).

9) SZCZEGÓŁY SPADKU lub ZNALEZIENIA - najkrócej jak mo

na.

10) HISTORIA - zapis tego, co robiłe

z meteorytem (np.

polerowanie, trawienie, przecinanie itd.) i gdzie go
pokazywałe

(wystawy).

11)

BIBLIOGRAFIA - informacje o publikacjach dotycz

cych okazu.

dziwszy troch

czasu na dokładnym skatalogowaniu swojej

kolekcji zaoszcz

dzisz wiele godzin, które musiałby

pó

niej

na frustruj

ce poszukiwanie potrzebnych informacji.

li masz jakie

problemy z katalogowaniem, napisz do nas.

- 7 -

3: NA WYSTAWIE

Teraz, gdy zdobyłe

kilka meteorytów i skatalogowałe

je, nast

pnym pytaniem, jakie musisz sobie zada

, jest: jak

najlepiej pokaza

je innym. Je

li dobrze wybierzesz metod

eksponowania, to nie tylko poprawisz wygl

d swych okazów, ale

tak

e uchronisz je przed uszkodzeniem. Nie popełnimy bł

stwierdzaj

e Ziemia i jej atmosfera s

wrogim

rodowiskiem

dla meteorytów, które sp

dziły wi

kszo

ść

swego

ycia w suchej

pró

ni Kosmosu.

Jedna zła decyzja...

Wyobra

sobie miło

nika meteorytów, który wła

nie kupił

przeci

ty, wypolerowany i wytrawiony meteoryt

elazny z pi

knie

widocznymi figurami Widmanst

ttena. Kupuje on drewnian

podstawk

z trzema kołkami, umieszcza na niej meteoryt

i troskliwie ustawia j

w oknie salonu, gdzie południowe Sło

odbija si

od jasnego metalu powoduj

e błyszczy si

zwracaj

c uwag

dego, kto wejdzie akurat do pokoju. Bardzo to

ładne - i bardzo złe!

W ci

gu dnia meteoryt nagrzewa si

i rozszerza. Ale gdy

Sło

ce zachodzi i temperatura spada,

elazo stygnie i kurczy

. Ten ci

gły cykl rozszerzania si

i kurczenia łatwo mo

osłabi

meteoryt wzdłu

ewentualnych p

kni

ęć

elazie powoduj

w ko

cu p

kni

cie na dwa lub wi

cej kawałków. Pył kr

ążą

w pokoju b

dzie osiadał na meteorycie i je

li ten nie b

dzie

regularnie czyszczony, b

dzie bardzo trudny do usuni

cia. Potem

obok przejdzie kot i str

ci meteoryt z parapetu na podłog

Twoja mała córeczka, wiedz

c, jak

warto

ść

ma dla ciebie ten

cenny okaz, rzuci si

by go podnie

ść

i przy okazji usmaruje

masłem, d

emem, cukrem i Bóg wie czym jeszcze. A potem... no,

wiesz, jak to wygl

da!

Rozwi

zania

Jak wi

c powiniene

eksponowa

swoje meteoryty? Odpowied

zale

y od twoich mo

liwo

ci finansowych, od tego, jak du

miejsca masz do dyspozycji i czy twoja lepsza połowa pozwoli na
umieszczenie twych okazów w salonie, czy te

uprze si

powinny one pozosta

w twoim gabinecie.

li masz mało miejsca, to najlepszym rozwi

zaniem jest

pudełko dla ka

dego okazu. Niektórzy sprzedawcy meteorytów

i minerałów sprzedaj

specjalnie zrobione pudełka na okazy

i ch

tnie ci przy

katalog. Pudełka te maj

ró

ne kształty

i rozmiary, a najmniejsze maj

wbudowane w pokryw

szkło

powi

kszaj

ce pozwalaj

ce dokładniej obejrze

meteoryt. Jedn

z najwi

kszych zalet u

ywania takich pudełek jest mo

liwo

ść

umieszczenia etykietki na pudełku zamiast na okazie, co pozwala
unikn

ąć

niektórych problemów opisywanych w poprzedniej cz

ęś

ci.

- 8 -

li nie mo

esz znale

źć

takiego pudełka, jakie chcesz, to

albo mo

esz zrobi

je sam, albo improwizowa

. Spróbuj

porozmawia

z miejscowym jubilerem. Maj

oni cz

sto zb

dne,

przezroczyste pudełka, których u

ywaj

do zegarków i innych

rzeczy. Je

li powiesz, po co ci pudełko, on prawdopodobnie

pozwoli wzi

ąć

je za darmo. Jeszcze lepiej, poka

mu jeden

z twoich okazów. W ten sposób b

dziesz mógł zobaczy

, jak on

wygl

da w pudełku.

Niektóre meteoryty

elazne, podatne na rdzewienie, wymagaj

szczelnego pudełka, aby nie dopu

wilgoci z powietrza. Mała

torebka kryształków hydrofilowego

elu krzemianowego pochłonie

wilgo

z pudełka, ale staraj si

trzyma

torebk

z dala od

okazu.

W ostatnich latach popularn

metod

eksponowania było

zamykanie okazów w przezroczystym, bezbarwnym lucycie (tworzywo
podobne do plexi - przyp. tłum.). Zestawy do tego mo

na dosta

w wi

kszo

ci sklepów dla rzemie

lników i hobbystów i po prostu

trzeba wymiesza

oba składniki i wla

do formy, która mo

e by

kul

, piramid

, lub mie

inny kształt, jaki sobie za

yczysz.

Wewn

trz umieszczasz meteoryt. Chocia

okazy pokryte lucytem

wygl

daj

atrakcyjnie i s

zabezpieczone przed niszczeniem

(chyba,

e wilgo

pozostanie wewn

trz meteorytu i wtedy mo

e on

nadal rdzewie

), to du

żą

wad

jest,

e nie mo

esz dotkn

ąć

okazu

bezpo

rednio, aby go lepiej zbada

. Gdy meteoryt znajdzie si

w lucycie, pozostaje tam na zawsze.

li masz do

ść

miejsca, znacznie lepszym rozwi

zaniem, ni

zamykanie ka

dego okazu w pudełku, jest kupienie gabloty

wystawowej, najlepiej z jakim

rodzajem wewn

trznego

wietlenia. Takie gabloty s

dost

pne w sklepach meblowych i s

w dwóch podstawowych rodzajach: "prawdziwa" gablota wystawowa,
która jest najcz

ęś

ciej u

ywana do trofeów sportowych, oraz

ogólna gablota przeznaczona do przechowywania w niej nie tylko
twoich okazów, ale i kilku ksi

ąż

ek, wazonu z kwiatami i tego

ohydnego chi

czyka, którego ciocia Mildred dała ci z okazji

lubu. Wybierz pierwszy rodzaj, je

li mo

esz.

Chocia

gabloty nie dopuszcz

kszo

ci domowego kurzu do

twoich okazów, troch

nieuchronnie si

przedostanie. Mo

esz to

zminimalizowa

wykładaj

c wn

trze gabloty paskami filcu, które

schwytaj

kurz.

esz oczywi

cie po prostu poło

meteoryty na półkach

w gablocie, ale znacznie lepszym pomysłem jest wykorzystanie
jakiego

rodzaju specjalnie zrobionych podstawek. Składaj

one zwykle z plastikowej lub drewnianej podstawy, na której s

przymocowane trzy kołeczki, na których umieszcza si

meteoryt.

Dro

sze drewniane podstawki maj

sto przymocowan

mał

metalow

płytk

, na której mo

na wygrawerowa

informacj

o meteorycie. Podstawki szcz

kowe chwytaj

meteoryt w podobny

sposób, w jaki jest umieszczony globus na statywie, a podstawki

- 9 -

sztalugowe maj

kształt "X" z małymi wyst

pami na ko

cach

dolnych ramion

, które podtrzymuj

meteoryt (u

ywane zwykle do

płytek odci

tych z meteorytu - przyp. tłum.)- Spodziewaj si

zapłaci

od $45 do $70 za przyzwoit

podstawk

wietlenie mo

e uatrakcyjni

lub zepsu

ekspozycj

. Je

twoja gablota nie ma gotowego, wewn

trznego o

wietlenia, mo

esz

zawsze sam je zainstalowa

. Najpopularniejszym i najłatwiejszym

sposobem o

wietlenia gabloty s

małe

wietlówki, chocia

małe

reflektorki mog

skierowane bezpo

rednio na okaz, aby

uzyska

najlepszy efekt. Problem z reflektorkami jest taki,

maj

one tendencj

do wydzielania ciepła i niezb

dna jest

odpowiednia wentylacja, co oznacza zrobienie dziur w gablocie,
aby wypu

ciepło, ale to nieuchronnie wpu

ci kurz i wilgo

Cokolwiek zdecydujesz, spytaj wpierw fachowca elektryka.

Publiczne wystawy

Niektórzy miło

nicy meteorytów pokazuj

swe meteoryty

publicznie, zwykle jako cz

ęść

kampanii propagandowej swego

lokalnego towarzystwa astronomicznego, geologicznego lub
przyrodniczego. Miejsca s

ró

ne, od szkół i uniwersytetów do

bibliotek, muzeów, planetariów i nawet okien banku!

li planujesz pokazanie swych meteorytów publiczno

ci, to

musisz podj

ąć

pewne

rodki ostro

ci. Powiniene

mie

pewno

ść

e twoje okazy b

chronione przez szklan

szyb

, nie tyle dla

ochrony przed zakurzeniem, ale głównie by ochroni

je przed

kradzie

żą

. Je

li nie ma takiej mo

liwo

ci, mo

esz wymy

innego. Znałem ludzi u

ywaj

cych kloszy do ciasta i akwariów do

ochrony okazów.

Zanim umie

cisz swe meteoryty na publicznej wystawie,

upewnij si

e s

one ubezpieczone przed utrat

i zniszczeniem.

li masz w

tpliwo

ci, szukaj pomocy u swego agenta

ubezpieczeniowego.

Co to jest?

Dla ciebie mo

e to by

oczywiste, ale zało

żę

o ostatniego dolara,

e Józio Publika nie wie,

e kamie

, na

który patrzy, jest rzadkim shergottytem z Marsa. Powiedz mu to
wi

c! Ilekro

pokazujesz swe meteoryty szerokiej publiczno

ci,

upewnij si

e maj

podpisy - i spróbuj zrobi

te podpisy

interesuj

co. Na przykład:

METEORYT SHERGOTTYT

to do

ść

nudna informacja. Spróbuj tak:

KAMIE

Z MARSA

TEN METEORYT SHERGOTTYT

PRZYBYŁ Z PLANETY MARS

MA 1,3 MILIARDA LAT

li chodzi o podpisy dla publiczno

ci, pami

taj tylko

o złotej zasadzie: jak najpro

ciej.

- 10 -

K l a s y f i k a c j a m e t e o r y t ó w

Andrzej S. Pilski

Sposób klasyfikowania meteorytów jest odzwierciedleniem

aktualnego stanu wiedzy o nich i dlatego ulega ci

głym zmianom.

Obecnie u

ywany system klasyfikacji kształtował si

przez sto

lat, a jego autorami s

: Ros

, Tschermak, Brezina, Prior, Van

Schmus i Wood oraz Wasson, przy czym trzej pierwsi działali
w ubiegłym stuleciu, a trzej ostatni pod koniec lat 60-tych
naszego stulecia, kiedy rozpocz

ł si

burzliwy rozwój

meteorytyki. W miar

udoskonalania metod badawczych system ten

jest nadal modyfikowany, znajdowane s

bardziej precyzyjne

kryteria zaliczania meteorytu do okre

lonego typu, ale wci

ąż

nietypowe meteoryty, niedaj

ce si

zaszufladkowa

Nie wchodz

c w subtelno

ci systemów klasyfikacji, na

których si

zreszt

nie znam, chciałbym tu przedstawi

informacje potrzebne kolekcjonerom meteorytów, aby mogli ze
zrozumieniem przegl

katalogi meteorytów i katalogowa

swoje

zbiory. Klasyfikowa

meteorytów i tak nie b

dziemy, bo do tego

jest potrzebna co najmniej mikrosonda elektronowa nie mówi

o gruntownej wiedzy z zakresu mineralogii i petrografii.

Poniewa

katalogi meteorytów posługuj

przewa

nie

terminologi

angielsk

, wi

c obok nazwy polskiej wzi

tej ze

"Słownika Petrograficznego" (wydanie z 1991 r.) b

podawał

w nawiasie nazw

angielsk

. Przewa

nie zreszt

nazwa polska ma

rdze

angielski z dodatkiem polskich ko

cówek.

Jak wiadomo, generalnie meteoryty dziel

na kamienne

(stony meteorites albo krótko stones),

elazne (iron meteorites

albo krótko irons) i

elazno-kamienne (stony-iron meteorites

albo krótko stony-irons).

Meteoryty kamienne dzielone s

na dwie grupy: chondryty

(chondrites) i achondryty (achondrites). Pierwotnie do chondrytów
zaliczano meteoryty zawieraj

ce chondry - małe kuliste ziarenka

utworzone z krzemianów

elaza i magnezu, a do achondrytów

zaliczano meteoryty, które nie miały chondr. Obecnie podziału
dokonuje si

na podstawie składu chemicznego (w chondrytach

odpowiada on składowi chemicznemu atmosfery Sło

ca, je

pomin

ąć

najl

ejsze pierwiastki i gazy szlachetne)

mineralogicznego (achondryty krystalizowały z roztopionej

magmy podobnie jak skały ziemskie). Prowadzi to jednak do
zaskakuj

cych sytuacji,

e niektóre chondryty nie maj

chondr,

a niektóre achondryty je maj

***

Chondryty dzielone s

na w

gliste (carbonaceous

chondrites), enstatytowe (enstatite chondrites) i zwyczajne
(ordinary chondrites).

- 11 -

Chondryty w

gliste zawieraj

wbrew pozorom niewiele w

gla,

nie wi

cej ni

5%. S

natomiast ciemne, jakby były zrobione

z miału w

glowego. Ich skład chemiczny najbardziej pasuje do

składu chemicznego Sło

ca. Zawieraj

zwi

zki organiczne

i najstarsze minerały, jakie udało si

znale

źć

w meteorytach.

Dzielone s

na pi

ęć

typów oznaczanych cyframi od 1 do 5 i pi

ęć

podgrup oznaczanych pierwszymi literami nazw charakterystycznych
meteorytów. Dlatego ka

dy chondryt w

glisty oznaczany jest

dwiema literami i jedn

cyfr

Podgrupa CI. Litera I pochodzi od meteorytu Ivuna.

Wyst

puje w niej tylko typ 1, który nie zawiera chondr i składa

głównie z minerałów tworz

cych si

w stosunkowo niskich

temperaturach i zawieraj

cych zwi

zan

wod

. Zawiera tak

magnetyt i troch

siarczku

elaza. Meteoryty tej podgrupy maj

bardzo mał

sto

ść

(2,2 g/cm

). We Wrocławiu mo

na obejrze

meteoryt Orgueil CI1.

Podgrupa CM. Litera M pochodzi od meteorytu Mighei.

Wyst

puje w niej tylko typ 2. Podobnie jak w typie 1 meteoryty

te składaj

głównie z uwodnionych minerałów jak serpentyn

i chloryt, ale zawieraj

mniej wody i pojawiaj

w nich

chondry i minerały tworz

ce si

w wysokich temperaturach. Maj

nieco wy

sto

ść

typ 1. W Krakowie mo

na zobaczy

meteoryt Mighei CM2.

Podgrupa CV. Litera V pochodzi od meteorytu Vigarano.

Wyst

puj

w niej typy od 2 do 5. Typ 3 zawiera wyra

ne chondry

umieszczone w nieprzezroczystym cie

cie skalnym bogatym

w oliwin, który jest minerałem powstaj

cym w wysokich

temperaturach i bardzo cz

stym w meteorytach. W typie 4 ciasto

skalne staje si

przezroczyste. Typ 5 zawiera niewyra

ne chondry

gin

ce w bardziej grubokrystalicznym cie

cie skalnym. Podgrupa

ta zawiera tak

e minerały bogate w wap

, tytan i glin,

powstaj

ce w wysokich temperaturach. Najbardziej znany jest

meteoryt Allende CV3, który mo

na obejrze

w Olsztynie.

Podgrupa CO. Litera O pochodzi od meteorytu Ornans.

Wyst

puj

w niej typy 3 i 4. Od meteorytów grupy V ró

głównie obfito

sto upakowanych małych chondr. Mały kawałek

meteorytu Warrenton CO3 mo

na zobaczy

we Wrocławiu.

Podgrupa CK. Litera K pochodzi od meteorytu Karoonda.

Wyst

puj

w niej typy 4 i 5. Bli

szych danych nie mam.

W polskich zbiorach nie wyst

puje.

Chondryty enstatytowe. Zgodnie z nazw

zło

one głównie

z enstatytu.

elazo wyst

puje w nich prawie wył

cznie w postaci

metalicznej tworz

c z domieszk

niklu minerał kamacyt. Wyst

puje

w nich kwarc, którego nie spotyka si

w innych meteorytach,

natomiast jest powszechny w skałach ziemskich, oraz jego
odmiany: trydymit i krystobalit. S

to jedyne meteoryty, które

maj

takie same proporcje izotopów tlenu jak Ziemia i Ksi

ęż

yc,

- 12 -

co sugeruje,

e powstawały w pobli

u. Oznaczane s

liter

Maj

typy od 4 do 7, czyli przewa

nie trudno zauwa

w nich

chondry. Chondryt enstatytowy Pillistfer E6 mo

na zobaczy

w Krakowie.

Chondryty zwyczajne. Wbrew nazwie przewa

nie maj

wygl

raczej niezwykły i łatwo je odró

od skał ziemskich.

Wszystkie zawieraj

ą ż

elazo metaliczne w postaci ziarenek,

a czasem

yłek. Nazwa wynika st

e jest to najbardziej

pospolity typ meteorytów. Tylko co pi

ty meteoryt spadaj

cy na

Ziemi

nie jest chondrytem zwyczajnym. Maj

typy od 3, w którym

chondry s

doskonale widoczne, do 7, w którym chondr zupełnie

nie wida

. Dzielone s

na trzy grupy:

Chondryty oliwinowo-bronzytowe (Olivine-Bronzite Chondrites).
Oznaczane s

liter

H, która oznacza wysok

zawarto

ść ż

elaza.

Zawieraj

16% - 21% metalu, oliwin i bronzyt - odmian

piroksenu

o mniejszej zawarto

elaza. Typowym przedstawicielem jest

meteoryt Pułtusk H5, który mo

na zobaczy

w ka

dej wi

kszej

kolekcji. Meteoryt Bremerwörde H3 mo

na zobaczy

we Wrocławiu

podobnie jak Grüneberg (Wilkanówko) H4 i Djati-Pengilon H6. Typ
7 w tej grupie jest rzadko spotykany i w Polsce go nie ma.

Chondryty oliwinowo-hiperstenowe (Olivine-Hypersthene

Chondrites). Oznaczane s

liter

L, która oznacza nisk

zawarto

ść ż

elaza. Zawieraj

- 12% metalu, oliwin i hipersten -

odmian

piroksenu o du

ej zawarto

elaza. Podobnie jak typ H

bardzo cz

sto spotykane. Jednak typów L3 i L7 nie znajdziemy

adnej polskiej kolekcji. Bardzo kruchy meteoryt Bjurböle L4

z doskonałymi chondrami, mo

na zobaczy

w Krakowie i Olsztynie.

Liczne okazy meteorytów L5 i L6 s

w Krakowie i Wrocławiu.

Ponadto w Warszawie jest Knyahinya L5, a w Olsztynie Tenham L6.

Amfoteryty (Amphoterites). Oznaczane s

literami LL, co

oznacza nisk

zawarto

ść

zarówno metalicznego

elaza (poni

ej 7%)

jak i

elaza w ogóle. Maj

za to najbogatszy w

elazo oliwin.

Dawniej były klasyfikowane jako achondryty, poniewa

trudno

w nich wyró

chondry. Maj

typy od 3 do 7, ale te z niskimi

liczbami zdarzaj

bardzo rzadko. Spadaj

znacznie rzadziej

poprzednie typy. Tylko we Wrocławiu mo

na zobaczy

kawałek

najsłynniejszego amfoterytu Ensisheim LL6, który spadł 5OO lat
temu. Innych typów u nas nie ma.

***

Znacznie rzadziej ni

chondryty spadaj

na Ziemi

achondryty (achondrites). Do tej kategorii zaliczane s

bardzo

ró

ne rodzaje meteorytów, których wspóln

cech

jest to,

e s

skałami utworzonymi z krystalizacji magmy lub powstałymi w
wyniku poł

czenia okruchów skał magmowych. Niektóre achondryty

bardzo podobne pod wzgl

dem chemicznym, mineralogicznym

i teksturalnym do ziemskich dolerytów i bazaltów. Achondryty s

- 13 -

sto dzielone na bogate w wap

i ubogie w wap

, ale wydaje

e ten podział nie jest zwi

zany ze wspólnym pochodzeniem.

Ten typ meteorytów stwarza najwi

ksze problemy klasyfikacyjne,

wiele tu grup licz

cych jeden dwa lub trzy meteoryty, które

przez innych s

zaliczane po prostu do nietypowych (anomalous)

meteorytów.

Zdecydowana wi

kszo

ść

achondrytów nale

y do podgrupy HED

i najprawdopodobniej pochodz

one z jednego ciała macierzystego

podobnego do planetoidy 4Westa. Tylko co czwarty spadaj

achondryt nie nale

y do tej podgrupy. Tworz

trzy typy

achondrytów: Howardyty (Howardites), Eukryty (Eucrites)
i Diogenity (Diogenites).

Eukryty maj

nazw

od greckiego eukritos czyli łatwo

odró

nialny (od chondrytów). Dlatego zbuntowałem si

przeciw

nazwie "Eucryty" podawanej przez "Słownik petrograficzny", bo
jest to niczym nie uzasadniona kalka z angielskiego odchodz

od greckiego pierwowzoru. We wszystkich polskich ksi

ąż

kach

o meteorytach u

ywana jest nazwa "Eukryty". S

to meteorytowe

odpowiedniki ziemskich bazaltów, zewn

trznie do nich podobne,

ale zawieraj

ce mniej lotnych pierwiastków i nie zawieraj

nawet

ladu uwodnionych minerałów. Niektóre zawieraj

metaliczne

elazo z niklem. S

drobnoziarniste z wydłu

onymi ziarnami

plagioklazu zamkni

tymi w piroksenie. W katalogach oznaczane s

skrótem AEUC. Mo

na je obejrze

w Krakowie, Wrocławiu

i Olsztynie.

Diogenity otrzymały nazw

od greckiego filozofa Diogenesa

(tego, który mieszkał w beczce i powiedział Aleksandrowi
Wielkiemu by nie zasłaniał mu

wiatła), który otwarcie nie

zgadzał si

z pogl

dem,

e meteoryty s

zsyłane przez bogów.

Twierdził,

e s

to niewidoczne gwiazdy, które spadaj

na ziemi

i gin

. Diogenity s

bardzo podobne do ziemskich piroksenitów.

Utworzone s

z kryształów piroksenu, wi

kszych ni

w eukrytach,

z małymi domieszkami innych minerałów. W katalogach oznaczane s

skrótem ADIO. Spadaj

rzadziej ni

eukryty i w Polsce mały

okruch diogenitu mo

na zobaczy

tylko w Krakowie.

Howardyty otrzymały nazw

od nazwiska Edwarda Howarda,

angielskiego chemika zasłu

onego w badaniach meteorytów. S

zlepione z okruchów materii eukrytów i diogenitów, czasem
z domieszk

materii chondrytowej. S

to wi

c achondryty

z chondrami. Uwa

a si

e powstały z okruchów, które zebrały

na powierzchni planetoidy po zderzeniach z kawałkami innych

planetoid i zostały scementowane kolejnym zderzeniem.
Zewn

trznie s

ść

podobne do eukrytów. W katalogach oznaczane

skrótem AHOW. We Wrocławiu mo

na zobaczy

kawałek meteorytu

Pavlovka AHOW, a w Warszawie małe okruchy meteorytu Białystok
AHOW.

Bardzo nieliczna podgrupa achondrytów SNC obejmuje

meteoryty, których minerały s

wyj

tkowo młode i które

- 14 -

najprawdopodobniej pochodz

z Marsa. Nale

żą

do niej Shergottyty

(Shergottites), Nakhlity (Nakhlites) i Chassignity (Chassignites).
Nazwy pochodz

od nazw meteorytów, które zapocz

tkowały

istnienie grupy.

adnego z meteorytów tej grupy

nie ma w polskich kolekcjach.

Shergottyty (wymawia si

"szergotyty" i ta spolszczona

nazwa wyst

puje w niektórych ksi

ąż

kach i publikacjach) s

podobne do eukrytów i w katalogach oznaczane s

tak samo: AEUC.

Główna ró

nica jest taka,

e s

one trzy razy młodsze ni

eukryty. W przeciwie

stwie do eukrytów zawieraj

one zwi

zan

wod

, a ostatnio udało si

odkry

nawet mikroskopijn

kropelk

wody. Składaj

z plagioklazu i piroksenu podobnie jak

ziemskie bazalty. Zawieraj

gazy szlachetne w tych samych

proporcjach, jakie zmierzono w marsja

skiej atmosferze.

Nakhlity s

na tyle rzadkie,

e oznaczane s

jako anomalne

achondryty ACANOM. Zawieraj

75% piroksenu diopsydu i 15%

oliwinu. S

podobne do ziemskich dolerytów.

Chassignity (wymawia si

"szasynity") s

tylko dwa

i równie

oznaczane ACANOM. Składaj

prawie wył

cznie

z oliwinu i s

niezmiernie podobne do ziemskiego dunitu.

Pozostały jeszcze dwa typy achondrytów, z których pierwszy

jest najliczniejszy po grupie HED i meteoryty tego typu spadaj

sto w postaci du

ych brył (chocia

w ogóle spadaj

bardzo

rzadko). Tak

e z tych typów

adnego nie mo

na zobaczy

w Polsce.

Aubryty (Aubrites). Wymawia si

"obryty" i ta posta

nazwy

jest tak

e u

ywana. Składaj

z enstatytu z mał

ilo

innych minerałów. S

podobne do chondrytów enstatytowych, ale

nie wiadomo, czy jest mi

dzy nimi zwi

zek i jaki. Maj

jasny,

piaskowy kolor z powodu braku

elaza i biał

lub przezroczyst

powłok

po obtopieniu w atmosferze.

Ureility. S

jedn

z wi

kszych zagadek, poniewa

bardzo

trudno wyja

ich pochodzenie. Składaj

z ziaren oliwinu

i piroksenu, mi

dzy którymi wyst

puje materia w

glista. Mog

zwi

zane z chondrytami w

glistymi typu 3. Zawieraj

grafit

i diamenty, oraz najwi

cej metalu ze wszystkich achondrytów.

Jest jeszcze jeden Angryt równie

oznaczany jako ACANOM.

Składa si

prawie całkowicie z piroksenu augitu z dodatkiem

oiiwinu i spinelu. Te

jest bardzo podobny do skał ziemskich.

***

Meteoryty

elazne s

klasyfikowane według systemu Wassona

opartego na zawarto

ci galu, germanu, irydu i niklu. Na tej

podstawie wydzielono cztery grupy oznaczone rzymskimi cyframi
i w nich podgrupy oznaczone literami. Okazało si

pó

niej,

tych podgrup zrobiono za du

o i niektóre trzeba poł

czy

- 15 -

Dlatego w niektórych przypadkach cyfrze rzymskiej towarzysz

dwie litery. Poniewa

ten system nie pokrywa si

z tradycyjnym,

opartym na strukturze meteorytów, w katalogach jest przewa

nie

podawana klasyfikacja w obu systemach. Dla kolekcjonerów
tradycyjny system jest bardziej czytelny. Według niego meteoryty

elazne dzielone s

na heksaedryty (hexahedrites), oktaedryty

(octahedrites) i ataksyty (ataxites).

Heksaedryty składaj

głównie z du

ych sze

ciennych

(hexahedron) kryształów kamacytu. Po przeci

ciu, wypolerowaniu

i wytrawieniu kwasem w kryształach tych pojawiaj

skie

linie Neumanna. Maj

najni

zawarto

ść

niklu ze wszystkich

meteorytów

elaznych. W klasyfikacji Wassona tworz

grup

IIA.

na je zobaczy

w Krakowie i Wrocławiu.

Oktaedryty wyró

niaj

wyst

powaniem na wytrawionej

powierzchni przekroju figur Widmanst

ttena utworzonych z pasm

kamacytu przedzielonych liniami taenitu. Im wi

ksza zawarto

ść

niklu, tym cie

sze pasma kamacytu. Zale

nie od szeroko

ci pasm

kamacytu oktaedryty dzielone s

na:

Oktaedryty najbardziej gruboziarniste zwane czasem

kawalastymi (Coarsest Octahedrites). Oznaczane Ogg. Szeroko

ść

pasm

kamacytu >3,3 mm. W klasyfikacji Wassona mog

IA, IIB

i IIIF. W Olsztynie mo

na zobaczy

Sikhote-Alin Ogg, IIB.

Oktaedryty gruboziarniste (Coarse Octahedrites). Oznaczane

Og. Szeroko

ść

pasm kamacytu 1,3 - 3,3 mm. W klasyfikacji Wassona

mog

IA, IC, IIE, IIIE i IIIF. Cz

sto spotykane i mo

na je

zobaczy

w ka

dej wi

kszej kolekcji. W Krakowie mo

na zobaczy

Morasko Og, IA.

Oktaedryty

rednioziarniste (Medium Octahedrites).

Oznaczane Om. Szeroko

ść

pasm kamacytu 0,5 - 1,3 mm.

W klasyfikacji Wassona mog

IAB, IID, IIE, IIIAB, IIIF.

Równie

sto spotykane. Mo

na je zobaczy

w Krakowie,

Warszawie i Wrocławiu, gdzie jest Lenarto Om, IIIA.

Oktaedryty drobnoziarniste (Fine Octahedrites). Oznaczane

Of. Szeroko

ść

pasm kamacytu 0,2 - 0,5 mm. W klasyfikacji Wassona

mog

IB, IID, IIIC, IIIF i IVA. Równie

ste. Mo

na je

zobaczy

w Krakowie, Warszawie i Wrocławiu, gdzie jest wspaniały

okaz Gibeon Of, IVA.

Oktaedryty najbardziej drobnoziarniste (Finest

Octahedrites). Oznaczane Off. Szeroko

ść

pasm kamacytu < O,2 mm.

W klasyfikacji Wassona mog

IB, i IIICD. Rzadko spotykane.

w Polsce nie ma.

Oktaedryty plesytowe (Plessitic Octahedrites). Oznaczane

Opl. W klasyfikacji Wassona mog

IB, IIC, IIID. W Polsce

nie ma.

- 16 -

Ataksyty. Nazwa pochodzi od greckiego a-taxis czyli "bez

porz

dku". Gołym okiem nie wida

po wytrawieniu

adnej

struktury. Je

li jednak zawarto

ść

niklu nie przekracza 25%, to

jest widoczna struktura mikroskopowa. Oznaczane D.

W klasyfikacji Wassona mog

IB, IIID, IVB. Mo

na je zobaczy

we Wrocławiu i Olsztynie.

jeszcze nietypowe meteoryty

elazne okre

lane jako

Anomalous Irons, albo, je

li zawieraj

o wrostków

krzemianowych, Silicated Irons, oznaczane zwykle IRANOM.
W klasyfikacji Wassona bywaj

przewa

nie IC i IIE. We Wrocławiu

na zobaczy

Netscha

vo IIE-ANOM.

Meteoryty

elazne pochodz

z j

der rozbitych planetoid,

które wcze

niej zostały rozgrzane do takiej temperatury,

tworz

ca je materia została stopiona i rozdzieliła si

elazne j

dro, oliwinowy płaszcz i krzemianow

skorup

. Analiza

izotopów tlenu pokazała,

e macierzysta planetoida meteorytów

elaznych IIE miała przed stopieniem budow

podobn

chondrytów H, a macierzysta planetoida meteorytów IVA była
podobna do chondrytów L i LL.

***

Meteoryty

elazno-kamienne spadaj

o wiele rzadziej ni

kamienne, czy

elazne, ale wła

nie one s

najładniejsze.

Zwłaszcza:

Pallasyty (Pallasites). S

utworzone z metalu o strukturze

oktaedrytu nadziewanego kryształami oliwinu. Zdarzaj

fragmenty bez oliwinu, ale rzadko. Wytrawiona powierzchnia
metalu ujawnia figury Widmanst

ttena, co w poł

czeniu z

kryształami oliwinu daje bardzo pi

kompozycj

. Pallasyty

na zobaczy

w ka

dej wi

kszej kolekcji. Szczególnie pi

kny

okaz meteorytu Krasnojarsk PAL z figurami Widmanst

ttena mo

zobaczy

we Wrocławiu. Uwa

a si

e pallasyty pochodz

z warstwy przej

ciowej mi

dzy

elaznym j

drem a oliwinowym

płaszczem planetoidy. Metal pallasytów odpowiada oktaedrytom
z grupy IIIAB.

Mezosyderyty (Mesosiderites) s

utworzone z okruchów metalu

wymieszanych z krzemianami o składzie zbli

onym do achondrytów

HED i zlepionych w jedn

cało

ść

. Ilo

ść

metalu jest mniej wi

cej

równa ilo

ci krzemianów, ale ró

ne okazy tego samego meteorytu

mog

mie

bardzo ró

ne ilo

ci. Na przykład przekrój meteorytu

Łowicz MES w Warszawie ukazuje przewag

krzemianów, a przekrój

innego okazu tego samego meteorytu w Olsztynie ukazuje przewag

metalu z figurami Widmanst

ttena. Du

y meteoryt Vaca Muerta MES,

przywieziony przez Domeyk

, znajduje si

w Krakowie.

Lodranity (Lodranites) s

rzadko spotykane. Składaj

z ziaren oliwinu i piroksenu podobnie jak ureility, ale
z domieszk

20% okruchów metalu. W Polsce ich nie ma.

- 17 -

Syderofir (Siderophyre) jest tylko jeden. Dlatego jest

klasyfikowany jako anomalny meteoryt

elazny. Wygl

dem

przypomina pallasyty, ale metal nie jest nadziewany oliwinem,
lecz piroksenem. Pi

płytk

meteorytu Steinbach IVA-AHOM

na zobaczy

we Wrocławiu.

----------------------------

Kolekcje meteorytów:

Kraków - kolekcja Zakładu Geologii Dynamicznej Instytutu Nauk

Geologicznych PAN, ul. Senacka 3.

Olsztyn - kolekcja Olszty

skiego Planetarium i Obserwatorium

Astronomicznego, al. Piłsudskiego 38.

Warszawa - kolekcja Muzeum Ziemi PAN, al. Na Skarpie 27.

Wrocław - kolekcja Muzeum Mineralogicznego Instytutu Nauk

Geologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego,
ul. Cybulskiego 30.

augit

bronzyt

chloryt

diament

diopsyd
enstatyt

grafit
hipersten

kamacyt
krystobalit
kwarc
oliwin

plagioklaz

piroksen

Słowniczek minerałów i skał

- piroksen, glinokrzemian wapnia, magnezu,

elaza,

tytanu, glinu.

- piroksen rombowy, krzemian

elaza i magnezu ze

redni

zawarto

ą ż

elaza (5-14% FeO).

- mi

kki, płatkowaty minerał niskotemperaturowy,

uwodniony glinokrzemian magnezu,

elaza i glinu.

- krystaliczna, przezroczysta odmiana w

gla,

powstaj

ca pod wysokim ci

nieniem.

- piroksen, krzemian wapnia i magnezu.
- piroksen rombowy, krzemian

elaza i magnezu z mał

zawarto

ą ż

elaza (poni

ej 5% FeO).

- niskoci

nieniowa odmiana w

gla.

- piroksen rombowy, krzemian

elaza i magnezu z du

żą

zawarto

ą ż

elaza (powy

ej 14% FeO).

elazo niklowe zawieraj

ce do 7,5% Ni.

- wysokotemperaturowa odmiana kwarcu.
- dwutlenek krzemu.

- krzemian

elaza, i magnezu, pospolity w ziemskich

i ksi

ęż

ycowych skałach magmowych i w meteorytach,

uwa

a si

go za główny składnik płaszczów planet.

- glinokrzemian sodowo-wapniowy, wyst

puje licznie

w skałach ziemskich, ksi

ęż

ycowych i w meteorytach,

zwłaszcza odmiana bogatsza w wap

- krzemian magnezu,

elaza i wapnia. Rodzina

minerałów pospolitych w skałach ziemskich,
ksi

ęż

ycowych i meteorytowych, w tych ostatnich

głównie pirokseny rombowe.

- 18 -

serpentyn

- uwodniony krzemian magnezu, płatkowy minerał

niskotemperaturowy.

spinel

- tlenek glinu i magnezu, tak

elaza i chromu. Do

spineli zalicza si

magnetyt i chromit.

taenit

elazo niklowe zawieraj

ce ponad 8% Ni.

trydymit

- wysokotemperaturowa odmiana kwarcu.

bazalt

- wylewna skała magmowa zło

ona głównie

z plagioklazu i piroksenu.

doleryt

- gruboziarnista odmiana bazaltu nazywana te

diabazem.

dunit

- skała zło

ona z oliwinu bogatego w magnez.

piroksenit

- skała zło

ona z piroksenu z dodatkiem oliwinu,

gruboziarnista.

***********************************************************************

Nowiny

Woda!!!

Naukowcy z Centrum Lotów Kosmicznych NASA w Houston

w Teksasie, podczas bada

, pochodz

cych najprawdopodobniej

z Marsa, meteorytów SNC, znale

li wrostki wody. Przyjmuj

oni,

e woda pochodzi z praoceanu, z którego, podczas gwałtownego

zderzenia, został wyrzucony pó

niejszy meteoryt.

Uciekł!

Bolid o jasno

ci absolutnej -6 magnitudo przeleciał przez

atmosfer

na wysoko

ci około 100 km nad Czechosłowacj

i Polsk

i odleciał w Kosmos. Działo si

to 13 pa

dziernika 1990 r.,

a wspominam o tym dlatego,

e przelot został sfotografowany

przez dwie czeskie stacje obserwacyjne i mo

na było obliczy

orbit

. Wyniki oblicze

zostały niedawno opublikowane. Zjawisko

bolidu zostało wywołane przez meteoroid o masie 44 kg, który
wleciał w atmosfer

z pr

dko

41,7 km/s. Przeleciał on,

wiec

c, drog

409 km w atmosferze w ci

gu 9,8 sekundy i stracił

tylko 0,35 kg masy. Odleciał po zmienionej orbicie z obtopion

powierzchni

. Poniewa

, aby spadł meteoryt, pr

dko

ść

wej

cia

w atmosfer

musi by

mniejsza ni

20 km/s wi

c i tak meteorytu

by z tego nie było.

***********************************************************************

Ten numer jest nieco nietypowy ze wzgl

du na brak bezpo

redniego

powi

zania z Impact! Nast

pny Meteoryt planowany jest na

wrzesie

i b

dzie oparty na sierpniowym numerze Impact! Dzi

kuj

p. Markowi

cibiorowi za pomoc w tłumaczeniu artykułu

P. Bagnalla.

Andrzej S. Pilski

skr. poczt. 6

14-530 Frombork

- 19 -

Informacje i ogłoszenia

III Seminarium Meteorowo-Meteorytowe

Sekcja Meteorów i Meteorytów PTMA zaprasza na Seminarium do
Fromborka 9 i 10 sierpnia br.

Seminarium rozpocznie si

w niedziel

o 17.30

w Planetarium. Pierwsza sesja po

cona jest meteorytom

i planowane s

referaty:

* Kamie

z nieba w Ensisheim - 5OO lat temu

* Gdzie w Polsce mog

meteoryty

* Amatorskie badania pyłów kosmicznych
* Deszcz meteorytów Sichote-Alin

Po referatach dyskusja.

Druga sesja rozpocznie si

w poniedziałek o 10.00

w Obserwatorium na

urawiej Górze k/Fromborka i b

dzie

cona meteorom. Planowane s

referaty:

* Rosyjska metoda obserwacji meteorów
* Polska metoda obserwacji meteorów
* Wyniki obserwacji meteorów PKiM

Dyskusja.

* Działalno

ść

Sekcji Meteorów i Meteorytów PTMA

Około godz. 15 przewidywany jest obiad w Restauracji PTTK.

Sekcja zaprasza do udziału w Seminarium wszystkich
zainteresowanych. Zgłoszenia przyjmuje Janusz W. Kosinski,
Obserwatorium Astronomiczne, skr. poczt. 6, 14-53O Frombork,
tel. 73-92, kierunkowy 0-5O6.

Meteoryty do kupienia (?)

Istnieje do

ść

e prawdopodobie

stwo,

e podczas trwania

Seminarium Meteorowo-Meteorytowego b

dzie mo

na naby

niedu

okazy meteorytu Sikhote-Alin w cenie ok. 1OO - 2OO tys. zł. Jest
te

troch

mniejsze prawdopodobie

stwo,

e do nabycia b

płytki chondrytu L6 Forrest(b) w podobnej cenie. Olszty

skie

Planetarium mo

e sprowadzi

niedu

e, wi

c stosunkowo niedrogie,

fragmenty meteorytów, je

li b

tni do ich nabycia (du

i drogie te

e sprowadzi

). Tych, którzy nie mog

przyjecha

na Seminarium, a s

zainteresowani nabyciem meteorytów, prosz

o wyra

enie swego zainteresowania listownie.

Szukajmy meteorytów!

Nie jest to łatwe. Po ogłoszeniu w "Wiedzy i

yciu" i "

wiecie

Nauki" Olszty

skie Planetarium zostało "obrzucone" kamieniami,

ale wszystkie okazały si

ziemskie, cho

zawierały magnetyt

i dlatego działały na magnes. Nadchodz

cy okres

niw i wykopków

sprzyja wej

ciu na pola. Co trzeci meteoryt znaleziony w USA

został znaleziony przez farmerów podczas prac polowych. $100
nagrody wci

ąż

czeka w Olszty

skim Planetarium.

- 20 -