Leki uspokajaj¹ce

Leki uspokajające

Prof. dr hab. Barbara

Filipek

Katedra Farmakodynamiki CM UJ

Leki uspokajające

Wykazują łagodny wpływ osłabiający:

–

napięcie i pobudzenie psychoruchowe

–

lęk i niepokój

–

ułatwiają sen

Grupa ta została wyparta przez bardziej

wybiórczo działające leki

anksjolityczne

Leki uspokajające

Roślinne leki uspokajające

– wyciągi z kozłka lekarskiego (Valeriana officinalis)

ester borneolowy kwasu izowalerianowego,
waleropotriaty

– pieprzu metystynowego (Piper methysticum)

– szyszek chmielu (Humulus lupulus)

– Passiflory (Passiflora incarnata)

– liści melisy lekarskiej (Melissa officinalis)

– ziela miłka wiosennego (Adonis vernalis)

Leki uspokajające

Wyciągi z kozłka lekarskiego mają najbardziej
udokumentowane działanie

–

powodują zwiększone uwalnianie GABA do szczeliny
synaptycznej oraz zmniejszają jego wychwyt zwrotny

Kalms (wyciąg z kozłka, szyszek chmielu i
goryczki)

Mentowal – ester mentolowy kwasu
izowalerianowego

–

podawany w kroplach i tabletkach do ssania

Leki uspokajające

Sole bromu (bromek potasu, sodu i amonu) dawniej często

stosowane

–

Wypierają z komórek jony chlorkowe, prowadząc do

zakłócenia czynności OUN

–

Brocalcin

(Wapnia

bromolaktobionian

), sól

Erlenmayera

Wywołują wiele objawów niepoŜądanych (podraŜnienie

przewodu pokarmowego, zaburzenia alergiczne i skórne),

długotrwałe stosowanie prowadzi do groźnego zespołu

toksycznego (

bromismus

)

charakteryzującego się objawami

neurologicznymi, psychicznymi (niepokój, omamy) i

ogólnymi (wysypka skórna,

acne

bromato

); obecnie rzadko

stosowane.

Sen

Jest zjawiskiem fizjologicznym, rytmicznym,

charakteryzującym się zmianą czynności mózgu,

zniesieniem świadomości, zmniejszeniem

napięcia mięśniowego i osłabieniem większości

czynności autonomicznych.

Fazy snu

–

NREM (

non

rapid

eye

movements

)

–

ok. 5,5 godz.

–

REM (

rapid

eye

movements

)

–

2,5 godz.

Sen

wolnofalowy

lub sen fazy NREM

Faza zasypiania (faza I)

Faza lekkiego snu (faza II)

Faza średnio głębokiego snu (faza III)

Faza głębokiego snu (faza IV)

Sen paradoksalny lub sen fazy REM

(salwy

szybkich ruchów oczu we śnie)

Trwa około 20 min, powtarza się kilkakrotnie w ciągu nocy

W fazie REM występują marzenia senne

Dla dobrego samopoczucia niezbędny jest prawidłowy

przebieg róŜnych faz snu

Zmniejszenie lub zniesienie snu fazy REM prowadzi do

powaŜnych stanów patologicznych

Sen

W fazie NREM prawdopodobnie udział biorą neurony

jądra pasma samotnego, które hamują wstępujący

siatkowaty układ aktywujący (ARAS) i tym samym

zmniejszają stopień stanu czuwania

Proces zasypiania zaleŜy od poprzedzającej go

aktywności fizycznej lub umysłowej, przyjęcia pokarmu,

temperatury i innych czynników

Substancje wyzwalające sen: peptyd wyzwalający falę

snu delta, adenozyna,

melatonina

, natomiast histamina

poprzez działanie pobudzające receptory H

działa

hamująco na sen.

Zaburzenia snu

Bezsenność (brak snu lub sen dający

niedostateczny odpoczynek)

Nadmierna potrzeba prawidłowego snu

Zaburzenia rytmu sen

czuwanie

Bezdechy w czasie snu (epizodycznie

występujące fazy zatrzymania oddechu

podczas snu, trwające ponad 10 s)

Zaburzenia snu

Bezsenność

idiopatyczna

(przypuszczalnie

uwarunkowana genetycznie)

Bezsenność psychofizjologiczna

–

następstwo reakcji

stresowej na emocjonalne obciąŜenie

Bezsenność sytuacyjna,

np. zmiana pogody, hałas,

praca zmianowa, nieregularny tryb Ŝycia

Bezsenność objawowa

–

objaw towarzyszący lub

następstwo somatycznej lub psychicznej choroby (np.

depresja, zespoły lękowe)

Bezsenność

farmakogenna

lub toksyczna

(np.

kofeina i inne leki

analeptyczne

, środki hamujące łaknienie)

Melatonina

Jest tworzona w szyszynce pod wpływem

impulsów serotoninowych w nocy

Kieruje zegarem biologicznym człowieka

Reguluje sen, strach przed lataniem

ObniŜa temperaturę ciała

Jest najsilniejszym przeciwutleniaczem, jaki dotychczas

został odkryty

ObniŜa poziom cholesterolu,

Pomaga cofać się chorobie nowotworowej (m.in. raka

piersi i prostaty) i wzmacnia system immunologiczny

Ma wpływ na długość Ŝycia człowieka

Melatonina

Przeciwdziała stresowi

Odgrywa waŜną rolę w utrzymaniu się równowagi

eikozanoidów

Jest najskuteczniejszym środkiem przeciw

syndromowi odrzutowca, czyli zaburzeniom rytmu

dobowego wskutek szybkiej zmiany strefy czasowej

(0,3

–

1 mg)

Melatonina

Podawanie melatoniny przed 60. rokiem Ŝycia jest

niewskazane

Po 60. roku Ŝycia zaleca się małe ilości

–

0,5

1 mg,

maksymalnie 5

10 mg na 45

90 minut przed snem.

Melatoniny nie moŜna:

–

odstawić gwałtownie

–

stosować przy alergiach, depresjach, chorobach

psychicznych i chorobach autoimmunologicznych

(stwardnienie rozsiane, białaczka)

–

stosować u kobiet w okresie ciąŜy i karmienia, a takŜe

przy planowanej ciąŜy (duŜe dawki mają działanie

antykoncepcyjne)

Idealny lek nasenny

Powinien wywoływać stan odpowiadający

fizjologicznemu snu (nie zmieniać profilu snu)

Nie wpływać przy przedawkowaniu na inne funkcje

OUN

Nie kumulować się

Nie pozostawiać następnego dnia Ŝadnych

negatywnych skutków (np. bólu głowy, ocięŜałości,

utrudnienia procesów myślenia)

Nie tracić skuteczności przy dłuŜszym stosowaniu

(nie wywoływanie tolerancji i uzaleŜnienia)

Leki nasenne

Stosować tylko wtedy, kiedy nie moŜna usunąć przyczyny

bezsenności lub kiedy inne metody nie przynoszą skutków

(np. wysiłek fizyczny, środki uspokajające)

Stosować w sposób ograniczony czasowo

Uwzględnić czy występuje:

–

Zaburzenie zasypiania (ludzie młodzi)

Środki nasenne o szybkim początku i krótkim okresie

działania (środki usypiające)

–

Zaburzenie spania (ludzie starsi)

Środki nasenne o dłuŜszym okresie działania (leki

utrzymujące sen)

Leki nasenne

Pochodne kwasu barbiturowego (barbiturany)

–

Alifatyczne i aromatyczne nasycone:

barbital

, luminal,

metylofenobarbital

–

Alifatyczne i aromatyczne nienasycone:

allobarbital

heksobarbital

cyklobarbital

pentobarbital

Pochodne kwasu

tiobarbiturowego

–

tiopental

Niebarbiturowe

leki nasenne

–

Pochodne

piperydyny

glutetimid

(

Glimid

metyprylon

pirytyldion(Persedon

)

–

Pochodne

chinazolonu

–

metakwalon

–

Pochodne

karbinolu

–

metylopentynol

(

Oblivon

etchlorwinol

(

Placidyl

)

–

Pochodne

tiazolu

–

klometiazol

(

Hemineurin

)

Leki nasenne

Pochodne

cyklopyrolonu

–

zopiklon

(

Imovane

) ;

agonista

receptora benzodiazepinowego

1 (omega

Pochodne

imidazopirydyny

–

zolpidem

(

Hypnogen

Stilnox

);

agonista

receptora benzodiazepinowego

(omega

Pochodne

benzodiazepiny

o przewaŜającym

działaniu:

–

przeciwlękowym

(

lorazepam

medazepam

oksazepam

prazepam

klorazepat

temazepam

alprazolam

)

–

nasennym

(

nitrazepam

flunitrazepam

estazolam

lormetazolam

lorazepam

)

–

przeciwdrgawkowym

(

klonazepam

klobazam

diazepam

)

Leki nasenne

–

mechanizm działania

Nasilenie powinowactwa GABA do receptorów

gabaergicznych

GABA

Receptor GABA

Leki nasenne

–

mechanizm działania

Pochodne kwasu barbiturowego

Mechanizm działania: działanie na kompleks

receptorowy GABA

, nasilenie działania

GABA w OUN

Wskazania:

–

anestozjologii

–

Leczeniu padaczki

–

W małych dawkach jako leki uspokajające

–

Bardzo rzadko jako leki nasenne

Pochodne kwasu barbiturowego

Działanie niepoŜądane:

senność w ciągu następnego

dnia, reakcje paradoksalne (pobudzenie, splątanie, bóle

mięśni i stawów, bóle głowy, nudności, reakcje

alergiczne, nadwraŜliwość na światło, uszkodzenie

wątroby z

cholestazą

, niedobór kwasu foliowego i

protrombiny

u noworodków, których matki stosowały

barbiturany w okresie ciąŜy,

uzaleŜnienie

Zatrucie ostre:

źrenice zwęŜone reagujące na światło,

zaburzenie oddychania ze zmniejszeniem wymiany

gazowej, hipoksja i kwasica oddechowa, niewydolność

sercowa, obrzęk lub zapalenie płuc, niedodma płuc.

Śmierć spowodowana poraŜeniem ośrodka oddechowego.

Pochodne kwasu barbiturowego

Są induktorami enzymatycznymi, mogą

przyspieszać metabolizm wielu leków i

obniŜać ich działanie.

Interakcje z :

–

lekami działającymi na OUN

–

alkoholem

Leki

przeciwlękowe

(

Anksjolityki

ataractica

)

Właściwości farmakologiczne

–

działanie uspokajające, obniŜające

draŜliwość, niepokój

–

ułatwiające zasypianie, a nawet nasenne,

–

przeciwlękowe

–

miorelaksujące

Leki

przeciwlękowe

Podział leków

przeciwlękowych

Pochodne

dioli

–

meprobamat

(wycofany; b.

szybkie uzaleŜnienie, polska „pigułka szczęścia).

Pochodne

dwufenylometanu

–

Hydroksyzyna

(

Hydroxyzinum

Atarax

)

Pochodne

benzodiazepiny

Pochodne

pirymidynylopiperazyny

–

buspiron

ipsapiron

gepiron

Hydroksyzyna

Mechanizm działania

: hamowanie czynności

neuronów układu

limbicznego

Działanie

: sedatywne,

przeciwlękowe

przeciwemocjonalne

przeciwhistaminowe

cholinolityczne

, rozkurczowe,

przeciwwymiotne

słabe nasenne

Wskazania:

stany niepokoju zwłaszcza u dzieci, u

chorych w starszym wieku

Objawy niepoŜądane

: senność, suchość błon

luzowych, spadek ciśnienia tętniczego, bóle głowy,

osłabienie napięcia mięśni prąŜkowanych,

nie

wywołuje uzaleŜnienia.

Benzodiazepiny

Mechanizm działania

nasilenie powinowactwo GABA do

receptorów GABA

Działanie

przeciwlękowe

, kojące,

przeciwemocjonalne

miorelaksujące

, nasenne lub ułatwiające zasypianie,

przeciwdrgawkowe

Wskazania

leczenie lęku,

premedykacja

znieczulenia

ogólnego, jako środki uspokajająco

nasenne, w napadach

padaczkowych, w leczeniu alkoholowego zespołu

abstynencyjnego

, jako leki

miorelaksujące

o działaniu

ośrodkowym, leczenie lęków nocnych u dzieci

Benzodiazepiny

Objawy niepoŜądane: senność, spowolnienie

psychiczne i motoryczne, osłabienie, zmęczenie,

zobojętnienie, spadek ciśnienia, czasami u osób

starszych paradoksalne nasilenie lęku, nawet

psychozy

–

przy duŜych dawkach, odwracalne

zaburzenia świadomości, zaburzenia libido, bóle

głowy, reakcje alergiczne, zaburzenia

hematologiczne,

uzaleŜnienie

(wzrost tolerancji,

objawy

odstawieniowe

Benzodiazepiny

Objawy

abstynencyjne

–

grypopodobne

bóle mięśniowe i nudności,

–

pobudzenie psychoruchowe, lęk, niepokój, uczucie

napięcia,

–

utrata łaknienia,

–

zaburzenia snu,

–

w cięŜkich przypadkach zaburzenie świadomości,

majaczenie, drgawki (aby zapobiec wystąpieniu zespołu

odstawieniowego

, naleŜy lek odstawiać stopniowo i

powoli).

Benzodiazepiny

Nie naleŜy łączyć z alkoholem.

OstroŜnie stosować z innymi lekami

działającymi depresyjnie na OUN.

W trakcie stosowania nie wolno prowadzić

pojazdów mechanicznych ani obsługiwać

maszyn.

Inne leki o działaniu

anksjolitycznym

Buspiron

(

Spamilan

)

–

skuteczny lek

przeciwlękowy

działający poprzez pobudzenie

receptorów

serotoninowych

1A.

–

Działanie

przeciwlękowe

uwidacznia się dopiero po 2 tyg.

–

Nie działa nasennie ani

przeciwdrgawkowo

–

Nie wpływa na napięcie mięśni.

–

Nie powoduje uzaleŜnienia

Objawy niepoŜądane: niepokój, dysforia,

LEKI CUCĄCE (

Analeptyki

)

Leki o działaniu bezpośrednio pobudzającym

ośrodek naczynioruchowy w opuszce

niketamid

(

Cardiamidum

)

etamiwan

pentetrazol

(

kardiazol

)

Leki o działaniu pośrednio pobudzającym

ośrodek naczynioruchowy poprzez pobudzenie

chemoreceptorów w zatoce szyjnej

lobelina

LEKI CUCĄCE (

Analeptyki

)

Leki obniŜające próg pobudliwości w

interneuronach

rdzenia kręgowego

(blokowanie receptorów

glicynowych

)

strychnina (azotan strychniny)

Przedawkowanie:

drgawki kloniczne

drgawki toniczne

drgawki kloniczno

toniczne

LEKI PSYCHOSTYMULUJĄCE

(Leki

psychoanaleptyczne

)

Leki działające pobudzająco na czynności

psychiczne

–

polepszenie procesów kojarzeniowych

–

zahamowanie zmęczenia i senności

–

zwiększenie koncentracji

Pochodne

fenyloetyloaminy

amfetamina,

metyloamfetamina

środki dopingujące

efedryna

wspomagająco

w astmie oskrzelowej

metylofenidat

(

Ritaline

)

jako środek pobudzający

w niektórych dysfunkcjach mózgu ;

avipron

mazindol

(

Teronac

)

–

były stosowane jako środki

odchudzające.

LEKI PSYCHOSTYMULUJĄCE

Mechanizm działania:

uwalnianie

dopaminy

noradrenaliny

ośrodkowych magazynów

neuralnych

hamowanie wychwytu zwrotnego tych amin,

bezpośrednim pobudzeniem receptorów

αα

ββββ

adrenergicznych

Działanie niepoŜądane: uzaleŜnienie psychiczne

Amfetamina w Polsce nie jest stosowana jako lek.

Jest naduŜywana jako środek dopingujący.

LEKI PSYCHOSTYMULUJĄCE

Metyloksantyny

: kofeina,

teofilina

, teobromina

Mechanizm działania:

–

hamowanie

fosfodiesterazy

, enzymu rozkładającego

cAMP

–

blokowanie receptorów

adenozynowych

Właściwości farmakologiczne

–

działanie

psychostymulujące

–

działanie spazmolityczne

–

działanie pobudzające pracę serca i poprawiające

krąŜenie

–

działanie moczopędne

LEKI PSYCHOSTYMULUJĄCE

Leki

nootropowe

pochodne pirolidy

onu:

piracetam

(

Nootropil

aniracetam

pramiracetam

etiracetam

oksiracetam

Mechanizm działania:

usprawnia metabolizm mózgowy,

zwiększa odporność komórek nerwowych na

niedotlenienie,

zwiększa wykorzystanie glukozy i mleczanów

zwiększa wykorzystanie związków fosforowych

poprawia

mikrokrąŜenie

mózgowe,

zmniejsza zdolność agregacji płytek

LEKI PSYCHOSTYMULUJĄCE

Piracetam

Wskazania:

zaburzenia pamięci i koncentracji uwagi w podeszłym

wieku

u dzieci z zaburzeniami zachowania i czytania

w udarach mózgowych

zawrotach głowy pochodzenia ośrodkowego

zaburzeniach świadomości

w przewlekłym i ostrym alkoholizmie

w przewlekłych i ostrych zatruciach narkotykami

LEKI PSYCHOSTYMULUJĄCE

Leki o róŜnej budowie

Deanol

(

Bimanol

)

prekursor acetylocholiny

Meklofenoksat

(

Centrophenoxin

)

poch.

deanolu

wpływa pobudzająco na przemianę węglowodanów oraz

procesy

oksydoredukcyjne

w komórkach OUN, ułatwia

transport glukozy i jonów przez błony komórkowe

Naftidrofuryl

(

Dusodril

)

pobudza metabolizm

komórkowy, zwiększa wykorzystanie glukozy i tlenu przez

komórki, zmniejsza wytwarzanie kwasu mlekowego w

warunkach niedotlenienia, poprawia krąŜenie mózgowe

Pyritinol

(

Enerbol

)

poch. pirydyny o budowie zbliŜonej

wit

. B6

Aspargin

asparginowego

kwasu sól magnezowa

i potasowa. Aminokwas biorący udział w metabolizmie

komórkowym.

LEKI PSYCHOSTYMULUJĄCE

Leki poprawiające krąŜenie mózgowe:

alkaloidy sporyszu:

dihydroergotoksyna

dihydroergokryptyna

dihydroergokornina

nicergolina

alkaloidy

barwinka

(

Vinca

)

winkamina

winpocetyna

winburmina

biflawonoidy

otrzymane z miłorzębu:

tanakan

tebokan

bilobil

tinctura

Ginkgo

Biloba

pochodne

metyloksantyn

: kofeina, teobromina,

pentoksyfilina

antagoniści kanałów wapniowych w tym pochodne 1,4

dihydropirydyny:

nimodypina

cinarizyna

flunarizyna

Leki wywierające wpływ na

neuro

przekaźnictwo

cholinergiczne

w OUN

(Leki

prokognitywne

)

Prekursory

acetylocholiny

(

cholina

, lecytyna,

deanol

acetylokarnityna

)

2. Środki uwalniające

ACh

z miejsc magazynowania

(

fosfatydyloseryna

)

3. Leki hamujące aktywność

esterazy

acetylocholinowej

(

AChE

fizostygmnia

takryna

donepezil

riwastigmina

Agoniści

receptorów

muskarynowych

i/lub

nikotynowych

(

arekolona

pilokarpina

betanechol

oksotremoryna

)

Wskazania: Choroba Alzheimera