Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

Co to jest zanieczyszczenie środowiska?

Coraz częściej w środkach masowego przekazu mówi się narastającym na skalę światową
problemie zanieczyszczenia środowiska. Jednak co dokładnie ten termin oznacza i czy to
zjawisko jest rzeczywiście tak groźne?

Zanieczyszczenie  środowiska  —  stan  środowiska  wynikający  z  wprowadzania  do
powietrza, wody lub gruntu, substancji stałych, ciekłych lub gazowych lub energii w takich
ilościach  i  takim  składzie,  że  może  to  ujemnie  wpływać  na  zdrowie  człowieka,  przyrodę
ożywioną,  klimat,  glebę,  wodę  lub  powodować  inne  niekorzystne  zmiany  np.  korozję
metali.

Z  powyższej  definicji  wynika,  że  zanieczyszczenie  środowiska  to  stan  środowiska  będący
rezultatem wprowadzenia do niego zupełnie nowych substancji.  Ich ilość oraz  skład może
wpłynąć  niekorzystnie  na  organizmy  żywe  oraz  przyrodę  nieożywioną,  ale  również  być
przyczyną zachodzenia wielu reakcji chemicznych, jak np. wspomniana już korozja metali.

Źródła zanieczyszczeń środowiska

Opisane  powyżej  substancje,  będące  czynnikami  zanieczyszczeń,  mogą  mieć  różne
pochodzenie,  co  związane  jest  ze  źródłami  zanieczyszczeń.  Rozróżnia  się  następujące
źródła:

źródła naturalne – jak sugeruje sama nazwa, emitują naturalne związki i pierwiastki
chemiczne oraz w sposób naturalny występują w przyrodzie. Dobrym przykładem są
wulkany,  które  podczas  erupcji  emitują  magmy,  materiały  piroklastyczne  oraz
wszelkiego  rodzaju  substancje  lotne,  które  mogą  czasem  źle  wpływać  na
środowisko.

źródła sztuczne (zwane także antropogenicznymi) – są spowodowane działalnością
człowieka.  Choć  jest  ona  niezamierzona,  ale  systematyczna,  jej  rezultatem  jest
ciągła  emisja  czynników  degradujących  środowisko  lub  czasem  awarii  będąca
przyczyną  nagłego  uwolnienia  zanieczyszczeń.  Jeżeli  chodzi  o  tą  ostatnią,
przykładem jest wybuch reaktora jądrowego w Czarnobylu w roku 1986.

Źródło:

http://encyklopedia.pwn.pl/lista.php?co=zanieczyszczenie+%B6rodowiska

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

Rodzaje zanieczyszczeń środowiska

Zanieczyszczenia środowiska dzielą się na
kilka rodzajów, zależnych od tego, jakiej
części środowiska dotyczą:

Zanieczyszczenie powietrza

Zanieczyszczenia wód

Zanieczyszczenia gleb

Zanieczyszczenie

hałasem

–

spowodowane dużą emisją hałasu
przez urządzenia mechaniczne np.
maszyny

budowlane,

środki

transportu (takie jak samoloty,
samochody),

głośniki

nadające

muzykę w miejscach publicznych,
muzak

itp. Jest ono typowe dla

środowiska miejskiego, choć nie
zawsze.

Zanieczyszczenie krajobrazu

–

polega na zmniejszeniu wartości estetycznych

otoczenia przez ingerencję człowieka np. hałdy.

Zanieczyszczenie

światłem  –  jego  przyczyną
jest  nadmierne  oświetlanie
nocne,  obecne  zwłaszcza
w miastach.

Utrudnia

obserwację  astronomiczną
nieba  oraz  ma  negatywny
wpływ  na  faunę  i  florę
naturalnie przystosowaną do
życia  w ciemności  w czasie

nocy.

Omówienie

pierwszych

czterech rodzajów zanieczyszczeń nastąpi dalej w mojej pracy, oczywiście ze szczególnym
uwzględnieniem pierwiastków i związków chemicznych.

Muzak - nazwa muzyki funkcjonalnej przejęta z nazwy amerykańskiej firmy Muzak, która drogą kablową

rozprowadzała muzykę do sklepów, hoteli, banków, itp. Nazywana bywa też muzyką marketingową albo
muzyką tła, po polsku najczęściej używano określenia "tapeta muzyczna".

Rysunek

: Zwałowisko Pochwacie (Jastrzębie -

Zdrój)

Rysunek 2:

Nowy Jork nocą

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

Zanieczyszczenia powietrza

Zanieczyszczenia powietrza są główna przyczyną globalnych zagrożeń środowiska.

Źródła zanieczyszczeń powietrza

Powietrze  zanieczyszczają  wszystkie  substancje  gazowe,  stałe  lub  ciekłe,  znajdujące  się
w powietrzu  w  ilościach  większych  niż  ich  średnia  zawartość.  Ogólnie  zanieczyszczenia
powietrza dzieli się na pyłowe i gazowe. Światowa Organizacja Zdrowia definiuje powietrze
zanieczyszczone  jako  takie,  którego  skład  chemiczny  może  ujemnie  wpłynąć  na  zdrowie
człowieka, roślin i zwierząt, a także na inne elementy środowiska, takie jak woda czy gleba.
Zanieczyszczenia  powietrza  są  najbardziej  niebezpieczne  ze  wszystkich  zanieczyszczeń,
gdyż  są  mobilne  i  mogą  skazić  na  dużych  obszarach  praktycznie  wszystkie  komponenty
środowiska.

Głównymi źródłami zanieczyszczeń są:

uprzemysłowienie i wzrost liczby ludności,

przemysł energetyczny,

przemysł transportowy,

spalanie (związane z rosnącym zapotrzebowaniem na energię),

chemiczna konwersja paliw,

wydobycie i transport surowców,

przemysł chemiczny,

przemysł rafineryjny,

przemysł metalurgiczny,

cementownie,

składowiska surowców i odpadów,

motoryzacja.

Wszystkie wyżej wymienione źródła są
źródłami

antropogenicznymi,

spowodowanymi działalnością człowieka.

Istnieją także naturalne źródła zanieczyszczeń powietrza.

Rysunek 3:

Cementownia Chełm

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

Oto te najważniejsze:

wybuchy wulkanów,

erozja wietrzna skał,

pożary

lasów

i stepów,

wyładowania
atmosferyczne,

pył kosmiczny,

niektóre

procesy

biologiczne.

Jak zanieczyszcza się powietrze?

Wyróżnia się trzy główne źródła emisji zanieczyszczeń do atmosfery:

punktowe - są to głównie duże zakłady przemysłowe emitujące pyły, dwutlenku
siarki, tlenku azotu, tlenku węgla, metale ciężkie.

powierzchniowe (rozproszone) - są to paleniska domowe, lokalne kotłownie,
niewielkie zakłady przemysłowe emitujące głównie pyły, dwutlenek siarki.

liniowe - są to głównie zanieczyszczenia komunikacyjne odpowiedzialne za emisję tlenków
azotu, tlenków węgla, metali ciężkich (głównie ołów).

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na środowisko

Zanieczyszczenia  powietrza  są  wchłaniane  przez  ludzi  głównie  w  trakcie  oddychania.
Przyczyniają  się  do  powstawania  schorzeń  układu  oddechowego,  a  także  zaburzeń
reprodukcji  i  alergii.  W  środowisku  kulturowym  człowieka  zanieczyszczenia  powietrza
powodują  korozje  metali  i  materiałów  budowlanych.  Działają  niekorzystnie  również  na
świat  roślinny,  zaburzając  procesy  fotosyntezy,  transpiracji  i  oddychania.  Wtórnie  skażają
wody  i  gleby.  W  skali  globalnej  maja  wpływ  na  zmiany  klimatyczne.  Zanieczyszczenia
powietrza zwiększają także kwasowość wody pitnej. Powoduje to wzrost zawartości ołowiu,
miedzi,  cynku,  glinu,  a  nawet  kadmu  w  wodzie  dostarczanej  do  naszych  mieszkań.
Zakwaszone  wody  niszczą  instalacje  wodociągowe,  wypłukując  z  niej  różne  substancje
toksyczne.

Rysunek 4:

Erupcja wulkanu Mount Redoubt

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

Skutki zanieczyszczeń powietrza

Kwaśny  deszcz  -  opad  atmosferyczny  o  niskim  pH.  Zawiera  kwas  siarkowy,
powstały  w atmosferze  zanieczyszczonej  tlenkami  siarki  ze  spalania  zasiarczonego
węgla  oraz  kwas  azotowy  powstały  z  tlenków  azotu.  Powoduje  zakwaszania  rzek

i jezior, niszczenie flory
i fauny, degradację
gleby,

niszczenie

zabytków

i architektury.  Obecnie
przypuszcza  się,  że
kwaśne  deszcze  mają
wpływ  na  zwiększenie
się

śmiertelności

niemowląt

oraz

osłabienia płuc.

Smog – to po prostu zanieczyszczone powietrze zawierające duże stężenia pyłów
i toksycznych gazów, których źródłem jest głównie motoryzacja i przemysł.

Rysunek 6:

Smog w Nowym Jorku

Rysunek 5:

Kamienny pomnik zniszczony w skutek kwaśnych deszczy

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

Dziura  ozonowa  -  Spadek  zawartości  ozonu  (O3)  na  wysokości  15-20  km  (w  tzw.
Ozonosferze)  głównie  w  obszarze  bieguna  południowego,  obserwowany  od  końca
lat  80.  Tempo  spadku  wynosi  ok.  3%  na  rok.  Największe  znaczenie  mają  w  tym
procesie  związki  chlorofluorowęglowe  (freony),  z  których  uwolniony  chlor  (pod
wpływem  promieniowania  ultrafioletowego),  który  atakuje  cząsteczki  ozonu,
prowadząc do wyzwolenia tlenu (O2) oraz tlenku chloru(II) (ClO). Tempo globalnego
spadku ozonu stratosferycznego pod wpływem działalności człowieka (z wyjątkiem
Antarktydy),  oszacowane  na  podstawie  badań  satelitarnych,  wynosi  0,4-0,8%  na
rok  w północnych,  umiarkowanych  szerokościach  geograficznych  i  mniej  niż  0,2%
w tropikach. Powłoka ozonowa jest naturalnym filtrem chroniącym organizmy żywe
przed  szkodliwym  promieniowaniem  ultrafioletowym.  W  celu  jej  ochrony
z inicjatywy  UNEP  (Program  Ochrony  Środowiska  Narodów  Zjednoczonych)
przedstawiciele  31  państw  podpisali  w  1987  Protokół  Montrealski  -  umowę
zakładająca 50-procentowy spadek produkcji freonów do roku 2000, w stosunku do
1986.  Od  1990  obserwowane  jest  zmniejszenie  tempa  wzrostu  freonów
w atmosferze - z 5% rocznie do mniej niż 3%.

Rysunek 7:

Schemat powstawania dziury ozonowej

Źródło: www.wiking.edu.pl

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

Efekt cieplarniany - zjawisko zachodzące w atmosferze planety powodujące wzrost
temperatury  planety,  w  tym  i  Ziemi.  Efekt  wywołują  gazy  atmosferyczne,  zwane
gazami  cieplarnianymi,  ograniczające  promieniowanie  cieplne  powierzchni  Ziemi
i dolnych warstw atmosfery do przestrzeni kosmicznej.

Rysunek 8:

Schemat dostawania się gazów cieplarnianych do atmosfery

Źródło: www.wiking.edu.pl

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

Zanieczyszczenia wód

Dlaczego woda jest zanieczyszczona?

Najwięcej  zanieczyszczeń  trafia  do  wód  razem  ze  ściekami.  Innymi  źródłami
zanieczyszczeń  wód  są  transport  wodny  i  lądowy,  stosowanie  pestycydów
i nawozów  sztucznych  oraz  odpady  komunalne  i  przemysłowe.  Wody  ulegają
zanieczyszczeniu  także  w  wyniku  eutrofizacji ,  czyli  wzbogacania  zbiorników
wodnych w substancje pokarmowe . Jest to inaczej wzrost żyzności wód.

Obieg wody w przyrodzie został zakłócony przez człowieka - wycinanie lasów,
monokulturę rolnictwa, niewłaściwe i nadmierne zabiegi rolnicze, urbanizację.

Rysunek 9:

Schemat obiegu wody w przyrodzie

Źródło: www.elmuzyka.edu.pl

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

Skład zanieczyszczonych wód

Zanieczyszczenie  wód  jest  spowodowane  głównie  substancjami  chemicznymi,
bakteriami  i  innymi  mikroorganizmami,  obecnymi  w  wodach  naturalnych
w zwiększonej  ilości.  Substancje  chemiczne  organiczne  i  nieorganiczne
(mineralne) występują w postaci roztworów, roz tworów koloidalnych i zawiesin.
Skład  chemiczny  zanieczyszczeń  jest  kształtowany  czynnikami  naturalnymi,  np.
rozkładaniem  substancji  z  gleb  i  skał,  rozwojem  i  obumieraniem  organizmów
wodnych oraz czynnikami antropogenicznymi.

najczęściej

występujących

antropogenicznych

zanieczyszczeń

wód

powierzchniowych należą:

pestycydy,

substancje powierzchniowo czynne,

węglowodory ropopochodne,

fenole,

chlorowe pochodne bifenylu,

metale ciężkie: ołów (Pb), miedź (Cu), chrom (Cr), kadm (Cd), rtęć (Hg) i cynk (Zn).

Większość antropogenicznych zanieczyszczeń wód działa toksycznie na organizmy wodne.

Zanieczyszczenia gleb

Zanieczyszczenia  gleb  i  gruntów  powodowane  są  przez  wszelkiego  rodzaju  związki
chemiczne  i  pierwiastki  promieniotwórcze,  a  także  mikroorganizmy,  które  występują
w glebach  w  zwiększonych  ilościach.  Pochodzą  m.in.  ze  stałych  i  ciekłych  odpadów
przemysłowych  i  komunalnych,  gazów  i  pyłów  emitowanych  z  zakładów  przemysłowych
(chemicznych, petrochemicznych, cementowni, hut, elektrowni itp.), gazów wydechowych
silników spalinowych oraz z substancji stosowanych w rolnictwie (nawozy sztuczne, środki
ochrony roślin).

Jaki wpływ mają zanieczyszczenia na gleby?

Zanieczyszczenia zmieniają gleby pod względem chemicznym, fizycznym i biologicznym.
Obniżają jej urodzajność, czyli powodują zmniejszenie plonów i obniżenie ich jakości,

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

zakłócają przebieg wegetacji roślin, niszczą walory ekologiczne i estetyczne szaty roślinnej,
a także mogą powodować korozję fundamentów budynków i konstrukcji inżynierskich, np.
rurociągów.

Zanieczyszczenia gleb mogą ulegać docierać do środowiska wodnego na skutek
wymywania szkodliwych substancji, powodując tym samym ich zanieczyszczanie.

Główni truciciele

Jak  widać  po  dokładnym  omówieniu  poszczególnych  rodzajów  zanieczyszczeń,  są  one  ze
sobą bardzo ściśle powiązane. Zanieczyszczenie samego tylko powietrza może wpłynąć na
pogorszenie  stanu  wód,  powodując  tym  samym  swoistą  reakcję  łańcuchową.  Z  koli
zanieczyszczenia  wód  mogą  potencjalnie  wywołać  degradację  gleb.  Nic  więc  dziwne,  że
„najwięksi truciciele” to przeważnie te same związki i pierwiastki chemiczne zarówno jeżeli
chodzi o gleby, wody i powietrze.

Dwutlenek węgla

Dwutlenek węgla jest produktem spalania i oddychania. Jest wykorzystywany przez rośliny
w  procesie  fotosyntezy.  Tworzy  się  przy  utlenianiu  i  fermentacji  substancji  organicznych.
W małych  stężeniach  nie  jest  trujący,  jednak  w  większej  ilości  dwutlenek  węgla  jest
szkodliwy  dla  zdrowia  a  nawet  zabójczy,  gdyż  jego  działanie  może  wywołać  kwasicę
oddechowej, a w jej następstwie obrzęku mózgu.

Do  zatruć  dwutlenkiem  węgla  dochodzi  przede  wszystkim  w  różnych  zakładach
przemysłowych,  głównie  kopalniach,  jednak  zatrucia  są  także  możliwe  w  zamkniętych
pomieszczeniach,  gdzie  wydzielany  w  wyniku  fermentacji  dwutlenek  węgla  zwiększa
stężenie  tego  gazu  w  powietrzu  wdychanym.  Wejście  do  takich  pomieszczeń  bez
sprawdzenia  składu  powietrza  lub  bez  aparatów  tlenowych  zagraża  zatruciem,  a  nawet
śmiercią.

W laboratorium najłatwiej wytworzyć dwutlenek węgla poprzez prażenie węglanu wapnia
CaCO3:

CaCO

→ CaO + CO

↑

lub działając praktycznie dowolnym kwasem (np. octowym, solnym, cytrynowym) na
węglany, np. węglan wapnia, węglan (Na2CO3) lub wodorowęglan (NaHCO3) sodu:

+ 2HCl → 2NaCl + CO

↑ + H

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

Doświadczenie 1

Temat: Otrzymywanie dwutlenku węgla i badanie jego właściwości

Sprzęt laboratoryjny: butelka plastikowa, zlewka (szklanka), świeczka

Odczynniki: soda oczyszczona, ocet

Kolejność czynności: do butelki wsypać należy niewielką ilość sody oczyszczonej (około 2-3
łyżeczki) i wlać niewielką ilość octu. Następnie należy zaczekać, , aż zajdzie reakcja – może
być burzliwa, ale bezpieczna. Następnie powoli należy przechylić butelkę nad brzegiem
szklanki, w której znajduje się mała paląca świeczka. Nie wolno wlewać do szklanki
mieszaniny reagującej, znajdującej się na dnie butelki.

Obserwacje i wnioski: w wyniku reakcji sody z octem powstaje dwutlenek węgla. Podczas
przechylania butelki dwutlenek węgla ,,przelewa się” do szklanki i świeczka gaśnie.
Dwutlenek węgla jest gazem cięższym od powietrza, wypełnia całą szklankę i gasi świeczkę.
Właściwości te wykorzystywane są np. w gaśnicach do gaszenia ognia

Doświadczenie 2

Temat: Wykrywanie obecności dwutlenku węgla

Sprzęt laboratoryjny: zlewka (szklanka),plastikowa rurka (może być do napojów)

Odczynniki: woda wapienna [Ca(OH)

]

Kolejność czynności: do zlewki (szklanki) z wodą wapienną należy prowadzić rurkę, przez
którą należy delikatnie wprowadzić powietrze z płuc. .

Obserwacje: w wyniku wprowadzenia powietrza z płuc woda wapienna zmętniała.

Wnioski: w wyniku reakcji wody wapiennej z gazem wytrącił się węglan wapnia, który
spowodował zmętnienie wody wapiennej. Tym gazem jest dwutlenek węgla.

+ Ca(OH)

→ H

O + CaCO

Zastosowanie dwutlenku węgla w przemyśle:

jako suchy lód jest wykorzystywany jako chłodziwo

zawarty w powietrzu wywołuje twardnienie zaprawy wapiennej

jako atmosfera neutralna w dojrzewalniach owoców

czynnik chłodniczy w obiegach nadkrytycznych

czynnik roboczy w gaśnicach śniegowych i instalacjach gaśniczych

w cukrownictwie – do wytrącania resztek wodorotlenku wapnia z soku buraczanego

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

w przemyśle spożywczym składnik napojów gazowanych (dodatek do żywności nr
E290).

Dwutlenek siarki (IV)

(ditlenek siarki, dwutlenek siarki, bezwodnik siarkawy) jest bezbarwnym gazem

o ostrym, gryzącym i duszącym zapachu, silnie drażni drogi oddechowe. Dwutlenek siarki
jest trujący dla zwierząt i szkodliwy dla roślin. Ma własności bakteriobójcze i pleśniobójcze.

Jest  produktem  ubocznym  spalania  paliw  kopalnych,  przez  co  przyczynia  się  do
zanieczyszczenia  atmosfery  (smog).  Stosowany  jako  konserwant  (E220),  szczególnie
powszechnie  do  win,  także  markowych.  Dwutlenek  siarki  wykorzystuje  się  również  do  do
bielenia  w  przemyśle  tekstylnym  i  papierniczym,  dezynfekcji  (znany  już  w  starożytności)
i jako czynnik chłodniczy.

Dwutlenek siarki dobrze rozpuszcza się w wodzie, dając słaby kwas siarkowy(IV) zwany
kwasem siarkawym:

+ H

O → H

Mało stężony kwas siarkowy jest składnikiem tzw. Kwaśnych deszczy, których działanie
pokazuje rys. 5.

Tlenek azotu (IV)

Tlenek azotu(IV) (dwutlenek azotu), NO

jest nieorganicznym związkiem chemicznym

z grupy tlenków azotu, w którym atom azot występuje na +4 stopniu utlenienia.
W temperaturze pokojowej jest to brunatny, silnie toksyczny gaz o ostrym zapachu
przypominającym zapach gazowego chloru.

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

Rysunek 10:

Dwutlenek azotu

Na skalę techniczną tlenek azotu(IV) otrzymuje się w wyniku spontanicznego utlenienia
tlenku azotu(II) tlenem. Tlenek azotu(II) otrzymuje się wcześniej w reakcji utleniania
amoniaku.

Tlenek  azotu(IV)  jest  tlenkiem  kwasowym  i  w  reakcji  z  wodą  tworzy  mieszaninę  kwasu
azotowego(V)  i  kwasu  azotowego(III).  Tlenek  azotu  posiada  silne  własności  utleniające.
Utlenia  wiele  metali  przejściowych,  np.  żelazo  i  miedź  tworząc  odpowiednie  tlenki  tych
metali i tlenek azotu(II).

Rysunek 11:

Miedziany dach pokryty tlenkiem miedzi w wyniku oddziaływania kwaśnych deszczy,

które zawierają kwas azotowy

Pierwiastki i związki chemiczne a zanieczyszczenia środowiska Krystyna Wędrychowska

Metale ciężkie

Metale  ciężkie  to  dość  nieprecyzyjne  określenie.  W chemii  metalami  ciężkimi  mogą  być
również  pierwiastki  z  grupy  metali  i  półmetali,  charakteryzujące  się  dużą  gęstością.
W naukach pokrewnych do biologii i medycyny ten jest na ogół używany w odniesieniu do
metali i półmetali używanych w przemyśle i jednocześnie odznaczających się toksycznością
dla człowieka lub środowiska. Pierwiastkami takimi są m.in. arsen, miedź, kadm, ołów, rtęć,
cynk, chrom, nikiel i selen.

Toksyczne

działanie

powyższych

metali

wiąże się m.in. ze
zdolnością

gromadzenia
w organizmie, w tym
w kościach i głównych
narządach

(nerkach,

mózgu). Ich sole oraz
tlenki

mogą

być

przyczyną

groźnych

zatruć

ostrych

i przewlekłych, chorób

układu

krążenia,

układu

nerwowego,

nerek, a nawet chorób nowotworowych. Część metali ciężkich nie wchłania się do
organizmu w postaci pierwiastkowej.

Zatrucia  metalami  ciężkimi  notuje  się  szczególnie  wśród  pracowników  określonej  gałęzi
przemysłu,  co  powoduje  liczne  choroby  zawodowe  np.  ołowicę  w  wytwórniach  bieli
ołowiowej  i  wśród  drukarzy.  Zatrucia  wywołane  są  też  spożywaniem  pokarmów
zanieczyszczonych związkami metali, np. rtęcica.

Rysunek 12:

Bryłka ołowiu - przykładu metalu ciężkiego