1 

 

Moduł I 

Filozoficzne podstawy etyki inżynierskiej 

Lekcja: 

Podstawowe pojęcia etyczne - sumienie, źródła moralności czynu ludzkiego 

 

Autonomizm i heteronomizm – norma moralności w relacji do podmiotu działania 

Autonomizm  -    pogląd  głoszący,  że  norma  moralności  czynów  ma  swoje  źródło  w  samym 

podmiocie działania i od niego zależy. 

Według  heteronomizmu  natomiast  norma  moralności  czynów  jest  ufundowana  poza 

podmiotem działania i od niego nie zależy. 

Rozwiązanie sporu autonomizmu i hetronomizmu (na gruncie personalizmu): Osoba 

w  roli  normy  moralności  jest  instancją,  która  znajduje  się  zarówno  w  samym  podmiocie 

działania: własna godność osobowa działającego jest dla niego zawsze przedmiotową normą 

moralności,  jak  i  poza  nim:  w  każdym  innym  osobowym  i  pozaosobowym  adresacie 

działania. Jednocześnie osobowa godność (ani własna, ani cudza) jako norma moralności, nie 

zależy  od  podmiotu  działania,  ponieważ  jako  uniwersalny  przymiot  człowieczeństwa  jest 

ona podmiotowi dana  i  zarazem  zadana:  dana  jego poznaniu  jako przedmiot do odczytania  i 

zadana jego wolności do zaafirmowania czynem miłości.  

W porządku ontologicznym (bytowym) jest ona normą w samym podmiocie działania, 

i  z  nim  się  bytowo  utożsamia  (zgodnie  z  autonomizmem,  a  wbrew  heteronomizmowi).  W 

porządku  epistemologicznym  (poznania)  norma  jest  niezależna  od  podmiotu,  czyli 

obiektywna  (zgodnie  z  heteronomizmem,  a  wbrew  autonomizmowi).  Spełnianie  moralnej 

powinności jest zarówno wiernością obiektywnemu porządkowi dóbr, jak i wiernością sobie. 

Relacja skutku do przedmiotu czynu: teleologizm - deontologizm 

Teleologizm  (gr.  telos  –  cel),  o  moralnej  słuszności  działania  decydują  wyłącznie  jego 

pozytywne  lub  negatywne konsekwencje, tj. pożyteczne  lub szkodliwe skutki działania.   W 

związku  z  trudnościami  jednoznacznego  określenia  kwalifikacji  (jakości)  długofalowych 

skutków  czynów  i  różnorodności  konkretnych  sytuacji,  w  których  one  są  podejmowane, 

teleologiści  głoszą  pogląd  zwany  konsekwencjalizmem  lub  proporcjonalizmem,  w  którym 

przeczy się istnieniu norm ogólnie ważnych.  

Deontologizm  jest  poglądem  przeciwnym,  według  którego  w  odniesieniu  do  pewnych 

kategorii  czynów  można  zdeterminować  ich  uniwersalną  ważność  i  słuszność  na  podstawie 

 

2 

 

treści wewnętrznej, zw. przedmiotem (np. kradzież  jest „sama w  sobie” czymś  złym), a nie 

dopiero na podstawie ich konsekwencji.  

Zakres obowiązywania norm moralnych określają zasady

:  

1)  Zasada  mniejszego  zła  –  w  sytuacji  konfliktu  dóbr  usytuowanych  na  różnych 

poziomach  aksjologicznej  hierarchii  (hierarchii  wartości  –  zob.  lekcja  Uzasadnienie 

norm  etycznych  w  etyce  wartości)  pierwszeństwo  ma  wartość  znajdująca  się    na 

wyższym poziomie tej hierarchii. 

2)  Zasada  koniecznego  zła  –  agresja  na  dobro  związane  w  sposób  konieczny  z 

istnieniem  lub  tożsamością  osoby  nie  może  być  usprawiedliwiona  żadnym  innym 

dobrem  („cel  nie  uświęca  środków”)  Świadomy  wybór  tego  rodzaju  działania  jest 

zawsze wyborem zła moralnego.  

3)  Zasada podwójnego skutku – w sytuacji, kiedy zachodzi konflikt pomiędzy dobrami, 

które  dla  dwu  (lub  więcej)  osób  stanowią  konieczny  warunek  ich  istnienia  bądź 

tożsamości,  ewentualne  naruszenie  tego  rodzaju  dobra  może  być  moralnie 

usprawiedliwione  jedynie  jako  bezpośrednio  nie  zamierzony  skutek  czynu  moralnie 

dobrego. W sytuacji takiej mamy do czynienia z zamierzeniem pośrednim, w którym 

skutek zły nie jest zamierzony, lecz jedynie dopuszczony jako ewentualne następstwo 

czynu  dobrego  (klasycznym  przykładem  tego  rodzaju  sytuacji  jest  obrona  życia 

własnego  lub życia  innych przed  napastnikiem:  ewentualnym  następstwem działania 

moralnie godziwego, tj. obrony własnej, może być pozbawienie życia napastnika). 

 

Sumienie jako norma moralności 

Sumienie w znaczeniu szerszym, to  moralna powinność  dotycząca  podmiotu tylko poprzez 

jej  poznanie,  czyli  poprzez  moralną  samoświadomość  (że  powinienem  i  co  powinienem), 

Sumienie  w  znaczeniu  ścisłym  wyraża  we  własnym  sadzie  podmiotu,  typu:  powinienem 

spełnić  taki  oto  czyn  wobec  O  lub  R,  gdzie  O  oznacza  dowolną  osobę  lub  grupę  osób,  R 

odnosi do dowolnego pozaosobowego bytu, w obu przypadkach w aspekcie wartości. Innymi 

słowy, sumienie jest uformowanym w świetle ogólnej oceny lub normy osądem o moralnym 

dobru/złu  zamierzonego  przez  człowieka  jego  własnego  konkretnego  aktu,  którego 

zrealizowanie  staje  się  dla  niego  źródłem  wewnętrznej  aprobaty  bądź  poczucia  winy, 

własnego bycia dobrym lub złym człowiekiem. 

 

 

 

3 

 

„Momenty” (nie w znaczeniu czasowym, lecz konstytutywnym) sumienia: 

  własny  akt  podmiotu,  mocą  którego  podmiot  sam  się  zobowiązuje  do  określonego 

działania; 

  akt poznania podmiotu, czyli sąd, na mocy którego podmiot, samym aktem wydania 

tego sadu, uzależnia się od stwierdzanej w nim (w sposób co najmniej domniemany) 

prawdy o rzeczywistej wartości osób lub rzeczy. 

 

Podążanie  za  sumieniem  jest  dla  podmiotu  jedynym  sposobem  kierowania  się  prawdą 

(dotyczącą poznawanego dobra). 

 

Czy „sumienie” jest nieomylne? 

Sąd  sumienia  może  być  błędny,  wtedy  działanie  zgodne  z  sumieniem  gwarantuje 

podmiotowi moralną dobroć działania, i tym samym zabezpiecza go przed złem moralnym, 

lecz tylko w sposób domniemany zabezpiecza przed działaniem moralnie niesłusznym. 

Jeżeli sumienie orzeka o wartości moralnej danego aktu i o powinności jego spełniania 

lub  zaniechania,  to  można  stwierdzić,  że  etyczna  funkcja  sumienia  jest  funkcją 

normatywną:  sumienie  formułuje  (subiektywne  i  konkretne)  specyficzne  normy 

postępowania.  

Sumienie  stanowi  rzeczywistą  normę  praktycznego  postępowania  człowieka,  tzn. 

moralna  wartość  spełnianych  przez  człowieka  konkretnych  aktów  zależy  bezpośrednio  od 

tego, czy są one zgodne, czy też niezgodne z obowiązującą człowieka normą sumienia. 

Sumienie jest  instancją, która w człowieku i  w imię człowieka  decyduje o dobru 

lub  złu  jego  czynów,  a  zarazem  trybunałem,  przed  którym  jest  za  swe  czyny 

odpowiedzialny.  [Jeśli  więc człowiek  jest przeświadczony, że godzi  mu  się dla zachowania 

honoru  zdecydować  na  samobójstwo  i  za  tym  przeświadczeniem  idzie,  nie  popełnia  aktu 

subiektywnie złego. Jego samobójstwo jest subiektywnie usprawiedliwione ze względu na tak 

uformowany sąd sumienia]. 

 

 

 

 

 

 

 

4 

 

„Typy” sumienia 

Kryterium 

rozróżnienia 

Rodzaj sumienia 

Charakterystyka 

 
 
 
 

Moment czasowy 

oceny wartości 

moralnej 

względem czynu 

 

Przeduczynkowe 

Najważniejsze  z  punktu  widzenia  etyki, 
spełnia  funkcję  prospektywną,  zawiera  sąd 
rozumu  w  formie  imperatywu:  „tu  i  teraz 
powinienem  dokonać  czynu  C  względem 
podmiotu P”. 

 

Pouczynkowe 

Spełnia  funkcję  retrospektywną,  zakłada 
uprzedni  (przed  spełnieniem  czynu)  sąd 
sumienia  i  jest  wtórną  oceną  dokonanego 
czynu  oraz  siłą  sprawczą  związanych  z  tym 
przeżyć moralnej aprobaty lub doznania winy 
spełniającego go podmiotu. 

 

Relacja sądu 

sumienia do 

norm moralnych 

(przy założeniu 

ich 

obiektywności) 

Prawdziwe 

Sąd  sumienia  jest  zgodny  z  obiektywnym 
prawem  moralnym  określonym  w  normach 
(uzasadnionych  w  różny  sposób.,  np. 
utylitarystyczny, prawnonaturalny itd.) 

Błędne 

Sąd sumienia  jest niezgodny  z obiektywnym 
prawem  moralnym,  chociaż  wyrażany  przez 
podmiot 

moralny 

w 

przekonaniu 

o 

słuszności danej normy (wyrażonej w sądzie 
sumienia). Sumienie  błędne  może  wynikać z 
braku wiedzy etycznej. 

 
 
 
 
 
 

Stopień pewności 

podmiotu 

moralnego 

względem 

formułowanego 

sądu 

Pewne 

Podmiot  moralny  w  formowanych  przez 
siebie 

konkretnych 

sądach 

sumienia 

wyklucza, 

uzasadnione  dostępnym  mu 

potocznym  poznaniem,  racje  wątpienia. 
Pewność  charakterystyczna  dla  stanów 
sumienia 

jest 

pojęciowo 

bliższa 

prawdopodobieństwu, niż pewności poznania 
naukowego.  Pewność  ta  odnosi  się  do 
konkretnych  aktów  ludzkich  i  ich  wartości 
moralnej  opierając  się  na  spontanicznym, 
potocznym 

poznaniu 

moralnym, 

właściwym  praktyce  życia  przeciętnego 
człowieka  i  jedynie  mu  w  tych  warunkach 
dostępnym.  

Wątpliwe 

Podmiot  moralny  wydając  sąd  o  wartości 
moralnej  czynu  żywi  obawę  (jego  zdaniem 
uzasadnioną)  błędu  lub  w  ogóle  jest 
niezdolny do sformułowania takiego sądu. 

Dyspozycja 

podmiotu 

moralnego 

 

 

Trafne 

Charakteryzuje 

dyspozycję 

podmiotu 

moralnego  do    właściwej  oceny  wielkości 
„materii”  dobra  lub  zła  czynu  („ciężar 
gatunkowy”  zabójstwa  jest  większy  niż 
narażenie 

przez 

pracodawcę 

na 

niebezpieczeństwo 

uszczerbku 

zdrowia 

 

5 

 

 

pracownika  w  wyniku  wydłużenia  czasu 
pracy w szkodliwych warunkach). 

„Szerokie” 

Permanentna 

skłonność 

podmiotu 

moralnego  do  uznawania  za  moralnie 
dopuszczalne  to,  co  sprzeczne  z  normami 
przez podmiot uznawanymi.  
 

Skrupulanckie 

Permanentna 

skłonność 

podmiotu 

moralnego,  bez  wystarczających  racji  do 
uznawania  za  moralnie  niedopuszczalne  to, 
co  zgodne  z  normami  przez  podmiot 
uznawanymi. Podmiot upatruje winę moralną 
tam,  gdzie  jej  nie  ma  przeżywając  lęk  przed 
popełnienia zła moralnego.  

 

Uwaga! 
 

1)  Stan 

sumienia 

praktycznie 

pewnego 

jest 

warunkiem 

koniecznym 

i 

wystarczającym moralnego działania człowieka. 

2)  Z  punktu  widzenia  sensu  moralności,  człowiek  powinien  iść  za  sumieniem 

pewnym  zawsze,  nawet  wtedy,  gdy  znajduje  się  on  w  stanie  sumienia  błędnego 

(człowiek  postępując  zgodnie  z  wewnętrznym  przekonaniem  o  godziwości 
spełnianego aktu, czyni dobro, a unika zła w tym stopniu, w jakim go na to w danej 
sytuacji stać).

 

3)  Z  punktu  widzenia  sensu  moralności,  człowiek  powinien  kształtować  sumienie 

prawdziwe. 

4)  Człowiekowi nie wolno podejmować aktu, co do którego moralnej wartości  żywi 

uzasadnione  praktycznie  wątpliwości  (kiedy  znajduje  się  w  stanie  sumienia 
wątpliwego).  Wolno  spełnić  akt  wówczas,  gdy  podmiot  osiągnie  sąd  pewny 
(sumienie pewne). 

 
 
 

 

Literatura: 

Anzenbacher A., Wprowadzenie do etyki, Kraków 2008. 

Styczeń T. , ABC etyki, Lublin 1995. 

Styczeń  T.,  Etyka,  [w:]  A.  Maryniarczyk  [red.],  Powszechna  Encyklopedia  Filozofii,  t.  3. 

Lublin 2002. 

Ślipko T., Zarys etyki ogólnej, Kraków 2004.