Francis BACON NOVUM ORGANUM

DZIEJE RELIGII, FILOZOFII I NAUKI

do ko

ca staro

ytno

│

redniowiecze i odrodzenie

│

barok i o

wiecenie

│

1815-1914

│

1914-1989

jak i z czego studiowa

filozofi

│

moje wykłady

│

Wittgenstein

│

filozofowie i socjologowie nauki

Francis BACON

NOVUM ORGANUM

tłum. Jan Wikarjak

fragmenty wybrane

z ksi

gi drugiej

[KSI

GA PIERWSZA]

aforyzmów o tłumaczeniu przyrody i o królestwie człowieka

I. Człowiek, sługa i tłumacz przyrody, tyle mo

e zdziała

i zrozumie

, ile z ładu przyrody

spostrzeganiem lub umysłem zdoła uchwyci

; poza tym nic nie wie i nic wi

cej nie mo

II. Niewiele s

warte zarówno goła r

ka, jak i sam sobie pozostawiony rozum. Dzieł

dokonywa si

przy pomocy narz

dzi i

rodków pomocniczych; w niemniejszym stopniu

potrzeba ich rozumowi ni

ce. I rzeczywi

cie, jak narz

dzia r

ki powoduj

ruch albo

nim kieruj

, tak te

narz

dzia umysłu wspieraj

rozum albo go chroni

III. Wiedza i pot

ga ludzka to jedno i to samo, gdy

nieznajomo

ść

przyczyny pozbawia

nas skutku. Nie mo

na bowiem przyrody zwyci

ęŜ

inaczej ni

przez to,

e si

jej słucha,

i to, co przy rozwa

aniu gra rol

przyczyny, w działaniu staje si

niejako reguł

IV. Wszystko, co przy działaniu człowiek zrobi

e, to ciała stworzone przez natur

przysuwa

i odsuwa

; reszty dokonuje w sobie sama przyroda.

V. W tajniki przyrody zwykle zagł

biaj

(z my

o działaniu) mechanik, matematyk,

lekarz, alchemik i magik; lecz wszyscy (jak obecnie sprawy stoj

) nie wysilaj

c si

zbytnio, niewiele osi

gaj

VI. Głupot

wprost wewn

trznie sprzeczn

byłoby mniemanie,

e czego dot

d nigdy nie

zrobiono, tego mo

na dokona

inaczej ni

za pomoc

nigdy dot

d nie stosowanych

sposobów.

VII. Wydaje si

e płodów umysłu i r

ki znajduje si

niezwykle du

o w ksi

ąŜ

kach i

pracowniach. Lecz cała ta ró

norodno

ść

polega tylko na wyszukanej subtelno

wniosków wyprowadzonych z nielicznych dobrze znanych przesłanek, a nie na liczbie
twierdze

ogólnych.

VIII. Nawet dzieła ju

istniej

ce zawdzi

czaj

swoje powstanie w wi

kszym stopniu

przypadkowi i

lepemu do

wiadczeniu ni

naukom: nauki bowiem, które obecnie

posiadamy, s

tylko pewnego rodzaju składnymi zestawieniami tego, co ju

przedtem

wynaleziono, a nie metodami robienia odkry

ani te

wskazówkami prowadz

cymi do

nowych dzieł.

XI. Podobnie jak nauki, które obecnie posiadamy, s

bezu

yteczne dla tworzenia dzieł,

tak te

logika, któr

obecnie posiadamy, jest bezu

yteczna dla tworzenia nauk,. .

XII. Logika, która jest w u

yciu, przyczynia si

raczej do utrwalania i utwierdzania bł

dów

(które zasadzaj

na pospolitych poj

ciach), ni

do poszukiwania prawdy; jest wi

bardziej szkodliwa ni

yteczna.

Strona 1 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

XIII. Sylogizmu nie u

ywa si

dla uzasadniania pierwszych zasad nauki, a do twierdze

redniej ogólno

ci pró

no si

go stosuje, poniewa

daleko mu do subtelno

ci przyrody.

Wymusza wi

c uznanie, ale nie opanowuje rzeczy.

XIV. Sylogizm składa si

ze zda

, zdania ze słów, słowa za

znakami poj

ęć

. Je

eli

c same poj

cia (które stanowi

podstaw

) s

niejasne i pochopnie wyabstrahowane z

rzeczy, nie mo

e by

silne to, co si

na nich opiera. Jedyna, wi

c nadzieja w prawdziwej

indukcji.

XV. W

ród obecnych poj

ęć

nie ma poj

ęć

poprawnych ani w

ród logicznych, ani w

ród

fizycznych: substancja, jako

ść

, czynno

ść

, bierno

ść

, nawet byt, nie s

dobrymi poj

ciami;

jeszcze gorsze s

poj

cia: ci

ęŜ

kie, lekkie, g

ste, cienkie, wilgotne, suche, powstawanie,

zagłada, przyci

ganie, odpychanie, element, materia, forma i inne tego rodzaju;

wszystkie one s

fantastyczne i

le okre

lone.

XVI. Poj

cia najni

szych gatunków: człowieka, psa, goł

bia i bezpo

rednich uj

ęć

zmysłowych: ciepła, zimna, bieli, czerni nie wprowadzaj

zbytnio w bł

d; jednak i one

wskutek płynno

ci materii i zaz

biania si

rzeczy, niekiedy ulegaj

ceniu. Wszystkie

pozostałe poj

cia (którymi ludzie dot

d si

posługiwali) to poj

cia bł

dne, w

nieodpowiedni sposób z przedmiotów wyabstrahowane i utworzone.

XVII. Nie mniej dowolnie i bł

dnie jak przy wyabstrahowywaniu poj

ęć

post

puje si

przy

ustanawianiu twierdze

ogólnych i to nawet tych zasad naczelnych, które si

opieraj

pospolitej indukcji. Lecz w o wiele wi

kszym stopniu dotyczy to tych twierdze

i zda

dalszych, które wyprowadza si

przy pomocy sylogizmu.

XVIII. Dotychczasowe osi

gni

cia w naukach s

tego rodzaju, i

niemal

e z reguły

zale

ne od poj

ęć

pospolitych. A

eby za

dotrze

do dalszych, gł

bszych tajników

przyrody,. trzeba zarówno poj

cia jak i twierdzenia ogólne wyprowadza

z faktów drog

bardziej pewn

i bezpieczn

, i w ogóle stosowa

lepsze i pewniejsze zabiegi rozumu.

XIX. Dwie s

i tylko dwie moig

.istnie

drogi poszukiwania i odkrywania prawdy. Jedna

od zmysłów i twierdze

szczegółowych wznosi si

od razu do twierdze

najbardziej

ogólnych, i na podstawie tych zasad naczelnych i ich niewzruszonej prawdziwo

ci ocenia

i odkrywa twierdzenia

redniej, ogólno

ci; ta droga jest normalnie w u

yciu. Druga

wyprowadza twierdzenia ogólne ze zmysłów i twierdze

szczegółowych, posuwaj

c si

nieprzerwanie i stopniowo wzwy

, aby na ko

cu doj

ść

do tego, co najbardziej ogólne; ta

droga jest prawdziwa, lecz nie ucz

szczana.

XX. Rozum pozostawiony samemu sobie wkracza na t

wła

nie drog

(oczywi

cie

pierwsz

), któr

odbywa stosuj

c si

do prawideł dialektyki. Umysł bowiem nami

tnie lubi

przeskakiwa

do tego, co bardziej ogólne, by przy tym si

zatrzyma

. Niebawem za

czuje odraz

do do

wiadczenia, lecz to zło powi

ksza dopiero dialektyka, sil

c si

efektowno

ść

w dysputach.

XXI. Rozum pozostawiony samemu sobie przy usposobieniu trze

wym, cierpliwym i

powa

nym (zwłaszcza je

eli nie doznaje przeszkód ze strony ogólnie przyj

tych doktryn),

próbuje nieco owej drugiej drogi, która jest wła

ciwa, lecz niewielki czyni post

poniewa

rozum bez kierownictwa i pomocy jest niekonsekwentny i w ogóle niezdolny

ido pokonania ciemno

ci, w jakich pogr

ąŜ

one s

rzeczy.

XXII. Jedna i druga droga wychodzi od zmysłów i szczegółów, a ko

czy si

na tym, co

najbardziej ogólne. Wszelako istnieje te

dzy nimi niezmierna ró

nica. Podczas gdy

pierwsza mimochodem tylko dotyka do

wiadczenia i szczegółów, druga zajmuje si

nimi

nale

ycie i systematycznie; pierwsza ju

na pocz

tku ustanawia jakie

oderwane i

Strona 2 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

bezu

yteczne uogólnienia, druga stopniowo wznosi si

do tego, co w rzeczywisto

ci jest

bardziej znane według natury.

XXIII. Wielka zachodzi ró

nica .mi

dzy idolami umysłu ludzkiego a ideami umysłu

boskiego; to jest mi

dzy jakimi

pustymi urojeniami a prawdziwymi znakami i pi

tnami

wyci

tymi na stworzeniach stosownie do tego, jakimi s

one naprawd

XXIV. Nie jest to w

aden sposób mo

liwe, by twierdzenia ogólne uzyskane na drodze

argumentacji mogły si

przyda

do robienia nowych odkry

; subtelno

ść

przyrody bowiem

jest wielokrotnie wi

ksza ni

subtelno

ść

argumentacji. Natomiast twierdzenia ogólne

wyprowadzone nale

ycie i systematycznie ze szczegółowych faktów, łatwo z kolei

wskazuj

i wyznaczaj

nowe fakty; sprawiaj

e nauki staj

czynne.

XXV. Twierdzenia ogólne, które s

obecnie w u

yciu, miały

ródło w szczupłym,

potocznym do

wiadczeniu i w nielicznych szczegółowych faktach, które najcz

ęś

ciej si

spotyka; przewa

nie te

na ich miar

zostały utworzone i zakrojone. Nic wi

c dziwnego,

e nie prowadz

do nowych faktów. Kiedy za

przypadkiem zajdzie jaki

wypadek

niezgodny, którego przedtem nie zauwa

ono albo nie poznano, ratuje si

twierdzenie

przez wprowadzenie jakiego

bezwarto

ciowego rozró

nienia, gdy tymczasem

słuszniejsz

byłoby rzecz

poprawi

samo twierdzenie.

XXVI. Metod

ludzk

, jak

zwykle stosujemy w odniesieniu do przyrody, w wykładzie

naszym nazywamy zwykle antycypacjami przyrody (poniewa

jest to post

powanie

lekkomy

lne i przedwczesne), natomiast tamt

metod

, która w nale

yty sposób

wychodzi od faktów, nazywamy tłumaczeniem przyrody.

XXVII. Antycypacje s

ść

silne dla pozyskania zgody, bo gdyby nawet ludzie oszaleli,

byle na jedn

modł

i w podobnej formie, dosy

dobrze mogliby si

ze sob

zgadza

XXVIII. Co wi

cej, antycypacje zdobywaj

zgod

o wiele skuteczniej ni

interpretacje;

zebrane bowiem z kilku tylko faktów, i to przede wszystkim takich, które si

spotyka na

dym kroku, natychmiast opanowuj

rozum i wypełniaj

wyobra

. Tymczasem

interpretacje, przeciwnie, oparte na zebranych tu i ówdzie faktach nadzwyczaj
ró

norodnych i bardzo od siebie odległych, nie s

w stanie wstrz

ąć

nagle rozumem,

skutkiem czego musz

opinii ludzkiej wydawa

twarde i dziwnie brzmi

ce, niemal tak,

jak tajemnice wiary.

XXIX. W naukach, które zasadzaj

na pogl

dach i mniemaniach, mo

na posługiwa

antycypacjami i dialektyk

; chodzi w nich bowiem o zdobycie uznania, a nie o rzecz

sam

XXX. Nawet je

liby wszystkie wybitne umysły wszystkich wieków zeszły si

razem i

zł

czyły swoje wysiłki przekazuj

c sobie nawzajem ich wyniki, to a tak na drodze

antycypacji nie mogłoby doj

ść

do wielkiego post

pu w naukach. Albowiem zasadniczych

bł

dów popełnionych przy pierwszym kształtowaniu umysłu nie mo

na uleczy

przez

stosowanie pó

niej znakomitych nawet zabiegów i leków.

XXXI. Pró

no oczekiwałoby si

wielkiego rozwoju nauk od powierzchownego

zaszczepienia nowego na starym. Nale

y dokona

odnowy od najgł

bszych

fundamentów, je

eli nie mamy ci

gle kr

w kółko ze znikomym i pogardy niemal

godnym post

pem.

XXXII. Nienaruszony pozostaje szacunek nale

ny staro

ytnym autorom, i to wła

ciwie

wszystkim; nie przeprowadzamy tu bowiem porównania zdolno

ci lub talentów, lecz

Strona 3 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

porównujemy tylko metody; nie podejmujemy si

roli s

dziego, lecz jedynie roli

przewodnika.

XXXIII. Ani o naszej metodzie, ani o odkryciach według niej dokonanych (trzeba to
bowiem powiedzie

otwarcie) nie mo

na wyda

adnego słusznego s

du na podstawie

antycypacji (to jest metody obecnie stosowanej). Nie mo

na bowiem

Ŝą

, a

eby wyrok

zale

ał od kogo

, kto sam stoi przed s

dem.

XXXIV. Niełatwa. te

rzecz wyło

to lub wyja

, co zamierzamy przedstawi

; bo to,

co samo w sobie jest nowe, b

dzie mo

na zrozumie

jedynie przez zestawienie z tym, co

stare.

XXXV. O wyprawie Francuzów do Itailii powiedział Borgia co nast

puje: przybyli z kred

w r

ku, a

eby oznacza

kwatery, a nie z broni

, aby łami

c przeszkody. Podobnie i

nasza metoda jest tego rodzaju,

e do umysłów zdolnych i poj

tnych nasza nauka

powinna sama wchodzi

adna bowiem polemika nie mo

e mie

miejsca tam, gdzie

panuje ró

nica co do naczelnych zasad i co do samych poj

ęć

, a nawet co do form

dowodzenia.

XXXVI. Pozostaje nam jeden prosty sposób wykładu, polegaj

cy na tym,

e b

dziemy

doprowadza

ludzi do bezpo

redniego zetkni

cia z poszczególnymi faktami w ich

kolejno

ci i porz

dku; oni za

ze swej strony powinni na czas pewien stanowczo wyrzec

poj

ęć

i zacz

ąć

obcowa

z samymi rzeczami.

XXXVII. Metoda tych, którzy stan

li na stanowisku akatalepsji i nasza droga, zgadzaj

ze sob

do pewnego stopnia w swoich pocz

tkach; pod koniec wszak

e niezmiernie

oddalaj

, a nawet si

sobie przeciwstawiaj

. Tamci bowiem twierdz

po prostu,

e w

ogóle nic nie mo

na wiedzie

, my natomiast,

e niewiele mo

na wiedzie

na temat

przyrody, je

eliby si

szło t

drog

, która obecnie jest w u

yciu; dalej tamci podkopuj

powag

zmysłów i rozumu, my za

dostarczamy im obmy

lone przez nas

rodki pomocy.

XXXVIII. Idole i fałszywe poj

cia, które opanowały ju

rozum ludzki i gł

boko w nim

zapu

ciły korzenie, nie tylko w ten sposób osaczaj

umysły ludzi,

e prawda z trudem

tylko znajduje do nich dost

p, lecz nawet po otwarciu i uzyskaniu dost

pu, przy samej

odnowie nauk znowu stawa

na drodze i przeszkadza

, je

eli ludzie, z góry

ostrze

eni, w miar

swych mo

liwo

ci przed nimi si

nie zabezpiecz

XXXIX. Cztery s

rodzaje idoli osaczaj

cych umysły ludzkie. Nadali

my im w wykładzie

naszym nazwy; mianowicie pierwszy rodzaj to idole plemienia, drugi to idole jaskini, trzeci
- idole rynku, czwarty - idole teatru.

XL. Tworzenie poj

ęć

i wyprowadzanie twierdze

ogólnych przy pomocy prawdziwej

indukcji jest niew

tpliwie najwła

ciwszym

rodkiem, a

eby idole powstrzyma

i usun

ąć

Jednak zwrócenie uwagi na idole i ich omówienie jest te

wysoce po

yteczne. Nauka

bowiem o idolach pozostaje w podobnym stosunku do tłumaczenia przyrody, co nauka o
sofistycznych dowodach do zwykłej dialektyki.

XLI. Idole plemienne maj

swe

ródło w samej naturze ludzkiej, w samym plemieniu,

czyli rodzie ludzkim. Fałszem bowiem jest twierdzenie,

e zmysły ludzkie s

miar

rzeczy. Przeciwnie, wszystkie percepcje, zarówno zmysłowe jak i umysłowe, s

dostosowane do człowieka, a nie do wszech

wiata. Rozum ludzki podobny jest do

zwierciadła, które b

c nierówne (dla promieni wysyłanych przez przedmioty), swoje

wła

ciwo

ci na te przedmioty przenosi, przez co je zniekształca i zmienia.

Strona 4 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

XLII. Idole jaskini to idole jednostki ludzkiej. Albowiem (oprócz bł

dów zwi

zanych z

natur

ludzk

w ogóle) ka

da jednostka ma pewnego rodzaju jaskini

, czyli pieczar

osobist

, która załamuje i zniekształca

wiatło naturalne. A dzieje si

to b

ma skutek

wła

ciwej ka

demu jednostkowej jego natury, b

na skutek wychowania i przestawania

z innymi, b

przez lektur

ksi

ąŜ

ek i autorytet osób, które si

czci i podziwia, b

przez

ró

nic

wra

zale

od tego czy wyst

puj

one w umy

le uprzedzonym i

predysponowanym, czy te

w umy

le zrównowa

onym i spokojnym. Tote

duch ludzki

(stosownie do tego, jak kształtuje si

w jednostkach) jest czym

ró

norodnym, zgoła

niespokojnym i jakby przypadkowym. Słusznie wi

c powiedział Heraklit,

e ludzie

szukaj

wiedzy w małych

wiatach, a nie w wielkim, czyli wspólnym dla wszystkich

wiecie.

XLIII. S

jeszcze idole wynikaj

ce niejako z wzajemnej blisko

ci i obcowania rodzaju

ludzkiego, które nazywamy idolami rynku, poniewa

tam wła

nie ludzie przestaj

współdziałaj

ze sob

. Ludzie bowiem obcuj

ze sob

przez rozmowy; wyrazy za

dobiera si

stosownie do tego, jak je pospólstwo pojmuje. Tote

zły i niezr

czny dobór

wyrazów w dziwny sposób kr

puje rozum. I ani definicje, ani obja

nienia, którymi uczeni

w niektórych sprawach zwykle zabezpieczaj

i broni

adn

miar

nie poprawiaj

stanu rzeczy. Słowa całkowicie zadaj

gwałt rozumowi, wszystko m

i przywodz

ludzi

do niezliczonych jałowych kontrowersji i wymysłów.

XLIV. S

wreszcie idole, które weszły do umysłów ludzkich z rozmaitych doktryn

filozoficznych, a tak

e z przewrotnych prawideł dowodzenia; nazywamy je idolami teatru.

Albowiem ile wynaleziono i przyj

to systemów filozoficznych, tyle naszym zdaniem

stworzono i wystawiono sztuk, które przedstawiaj

urojone i dla sceny wymy

lone

wiaty.

A nie mówimy tu tylko o obecnie panuj

cych albo o dawniejszych doktrynach i sektach

filozoficznych; wiele bowiem innych tego rodzaju sztuk mo

na by wymy

i uło

, gdy

bł

dy nawet zupełnie ró

ne, maj

przecie

przyczyny po wi

kszej cz

ęś

ci jednakowe. I

znowu mamy tu na my

li nie tylko całe systemy filozoficzne, lecz równie

wiele

naczelnych zasad i twierdze

naukowych, które nabrały mocy przez tradycj

łatwowierno

ść

i niedbalstwo. Lecz o tych poszczególnych rodzajach idoli nale

y pomówi

szerzej i dokładniej, a

eby rozum ludzki przed nimi zabezpieczy

XLV. Rozum ludzki ma t

wła

ciwo

ść

e skłonny jest przyjmowa

kszy porz

dek i

ksz

prawidłowo

ść

wiecie ni

naprawd

znajduje, i jakkolwiek w przyrodzie istnieje

wiele rzeczy jedynych w swoim rodzaju i całkiem od siebie ró

nych, to jednak rozum

wymy

la mi

dzy nimi paralele, odpowiednio

ci i stosunki, które w rzeczywisto

ci nie

istniej

. St

d owe fikcje,

e wszystkie ciała niebieskie poruszaj

po doskonałych

koliach - po całkowitym odrzuceniu linii spiralnych i drakonów (z wyj

tkiem mo

e samych

nazw). St

d wprowadzono tu ogie

z jego kr

giem jako element dodatkowy, a

eby z

trzema pozostałymi, które podpadaj

pod zmysły, utworzył czwórk

elementów. Przyj

ło

tak

e dowolnie,

e tzw. elementy pozostaj

do siebie pod wzgl

dom g

sto

ci w

stosunku dziesi

ęć

do jednego i inne tego rodzaju mrzonki. Ta fantastyczno

ść

panuje nie

tylko w pogl

dach, lecz tak

e w prostych poj

ciach.

XLVI. Rozum ludzki, skoro raz przyj

ł pewien pogl

d (czy to dlatego,

e jest on

tradycyjnie uznawany, czy te

dlatego,

e nam jest przyjemny), wszystko inne

ga na

jego poparcie i potwierdzenie. I cho

ksza jest mo

e siła i liczba wypadków, które

przemawiaj

przeciwko temu pogl

dowi, mimo to jednak nie zwraca na nie uwagi i albo

lekcewa

y je, albo wprowadzaj

c pewne drobne rozró

nienie usuwa je i odrzuca -

kieruj

c si

uprzedzeniem gro

Ŝą

cym powa

nymi i zgubnymi nast

pstwami, a

eby tylko

powaga owych poprzednich koncepcji pozostała niezachwiana. Dlatego słusznie kto

komu pokazywano zawieszon

tyni tablic

z wizerunkami tych, co dopełnili swych

lubów w podzi

ce za to,

e ocaleli z niebezpiecze

stwa rozbicia okr

tu - na natarczywe

pytania: czy i teraz nie uznaje pot

gi bogów, odpowiedział pytaniem: A gdzie s

Strona 5 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

wizerunki tamtych, co po zło

eniu

lubów zgin

li? Tak samo przedstawia si

sprawa z

wszelkim .zabobonem, a wi

c z astrologi

, snami, znakami, wiar

w karz

sprawiedliwo

ść

itp. Ludzie znajduj

cy upodobanie w tego rodzaju urojeniach zwracaj

uwag

na te wypadki, w których si

one spełniaj

, a te, w których zawodz

(chocia

zdarzaj

one o wiele cz

ęś

ciej) lekcewa

Ŝą

i pomijaj

. Lecz o wiele bardziej

niepostrze

enie wciska si

to zło do filozofii i nauk; w nich mianowicie to, co raz znalazło

uznanie, zabarwia i nagina do siebie wszystko inne, cho

by nawet to inne było o wiele

silniejsze i słuszniejsze. Co wi

cej, niezale

nie od tych upodoba

i uroje

, o których

mówili

my, rozum ludzki popełnia stale ten sobie wła

ciwy bł

e wi

cej porusza go i

pobudza to, co twierdz

ce, ni

to, co przecz

ce, podczas gdy wła

ciwie powinien si

ustosunkowa

jednakowo do obu; a nawet przeciwnie, gdy

przy ustalaniu prawdziwo

dego twierdzenia ogólnego wi

ksz

wag

ma wła

nie wypadek negatywny.

XLIX. Rozum ludzki nie odznacza si

trze

wym spojrzeniem, lecz podlega wpływom woli

i uczu

; tak powstaj

nauki zbudowane wedle upodoba

człowieka. Albowiem człowiek

łatwiej wierzy w to, co wolałby, aby było prawdziwe. St

d to pochodzi,

e odrzuca rzeczy

trudne, gdy

brak mu cierpliwo

ci w prowadzeniu bada

; rzeczy trze

we, poniewa

ograniczaj

nadziej

; gł

bie przyrody, z powodu przes

dów;

wiatło do

wiadczenia,

przez zarozumiało

ść

i pych

, aby kto

nie powiedział,

e umysł jego zajmuje si

rzeczami błahymi i przemijaj

cymi; pogl

dy przeciwne pospolitemu mniemaniu, ze

wzgl

du na opini

gminu. Niezliczone s

wreszcie, a niekiedy nieuchwytne, sposoby,

którymi uczucia zabarwiaj

i zara

rozum.

LXII. (...)
W ogóle za

filozofia albo brała za du

o tam, gdzie było mało do wzi

cia, albo za mało

łam, gdzie mo

na było wzi

ąć

cej. W ka

dym razie filozofia opierała si

na zbyt w

skiej

podstawie do

wiadczenia i historii naturalnej, i wyrokowała na podstawie mniejszej ilo

danych, ni

by nale

ało. Albowiem tzw. racjonalistyczny kierunek filozofii wyrywa z

wiadczenia ró

ne i pospolite dane, i to bez nale

ytego ich stwierdzenia, bez

dokładnego ich zbadania i odwa

enia, polegaj

c poza tym głównie na medytacji i pracy

umysłu. Istnieje te

inna odmiana filozofów, którzy pracowali sumiennie i dokładnie nad

nielicznymi eksperymentami i st

d wa

yli si

wyprowadzi

i wymy

cały system

filozoficzny - w dziwny sposób naginaj

c do niego wszystkie inne.

Istnieje te

trzecia odmiana filozofów, którzy kieruj

c si

wiar

i kultem religijnym

mieszaj

do filozofii teologi

i tradycj

. Niektórzy spo

ród nich w swoich rojeniach

posuwaj

tak daleko,

e po nauki zwracaj

wprost do duchów i opieku

czych

geniuszy, i od nich je wyprowadzaj

. W ten sposób pie

bł

dów i fałszywej filozofii

rozdziela si

na trzy odnogi: sofistyczn

, empiryczn

i zabobonn

LXXI. Nauki, jakie obecnie posiadamy, pochodz

niemal całkowicie od Greków.

Albowiem tego, co dodali pisarze rzymscy, arabscy czy pó

niejsi, nie jest wiele i

niewielkie to ma znaczenie. Jakkolwiek zreszt

oceni

ich dorobek, opiera si

on na

podstawie stworzonej przez Greków. A m

dro

ść

Greków była szkolarska i zbytnio gubiła

w dysputach - dla poszukiwania prawdy jest to za

rodzaj najmniej przydatny. Tote

owa nazwa sofistów, któr

niektórzy, chc

cy nazywa

raczej filozofami, z

lekcewa

eniem odrzucali i przenie

li na staro

ytnych retorów, Gorgiasza, Protagorasa,

Hippiasza, Polosa, odnosi si

tak

e do całego tego rodzaju, a wi

c do Pilaitona,

Arystotelesa, Zenona, Epikura, Teofrasta i ich nast

pców: Chryzypa, Karneadesa i

innych. Ta tylko była mi

dzy nimi ró

nica,

e pierwsi w

drowali i zarabiali przenosz

c si

z miasta do miasta, wystawiaj

c sw

dro

ść

na pokaz i

Ŝą

daj

c za ni

zapłaty - drudzy

natomiast byli bardziej dostojni i wi

cej mieli godno

ci, zwłaszcza ci, co mieli stałe

siedziby, otwierali szkoły i darmo nauczali filoizofii. A jednak (cho

pod innymi wzgl

dami

zachodziła mi

dzy nimi ró

nica) jedni i drudzy po szkolarsku sprowadzali wszystko do

dysput, tworzyli pewnego rodzaju sekty i herezje filozoficzne oraz wzajemnie si

zwalczali, tak

e ich nauki były po wi

kszej cz

ęś

ci (jak to dowcipnie okre

lił Dionizjusz w

Strona 6 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

stosunku do Platona) słowami pró

nuj

cych starców do niedo

wiadczonej młodzie

Lecz owi dawniejsi spo

ród Greków: Empedokles, Aniaksagoras, Leukippos, Demokryt,

Parmenides, Heraklit, Ksenofanes, Filolaos i inni (Pitagorasa bowiem jako oddanego
zabobonom pomijamy) szkół (o ile nam wiadomo) nie otwierali, lecz w wi

kszym

milczeniu, powa

niej i pro

ciej, to jest z mniejsz

przesad

i okazało

oddawali si

poszukiwaniu prawdy. Tote

, naszym zdaniem, ich post

powanie było o wiele

słuszniejsze, tylko ich dzieła z biegiem czasu zostały przy

mione przez dzieła l

ejsze,

które bardziej odpowiadaj

c pospolitym upodobaniom i gustom, z wi

kszym spotykaj

uznaniem; bo czas jak rzeka przynosi do nas to, co l

ejsze i bardziej nad

te, a

pogr

ąŜ

a to, co bardziej wa

kie i stałe. A jednak i oni nie byli całkiem wolni od wady

swego narodu; ulegaj

c ambicji i pró

ci, zbytnio si

dy z nich troszczył o

stworzenie własnej sekty i zdobycie popularno

ci. A nale

y uzna

za stracone usiłowanie

dotarcia do prawdy, kiedy si

zbacza ku tego rodzaju błahostkom. Nie mo

na te

- jak si

wydaje - pomin

ąć

owego s

du czy raczej proroctwa pewnego kapłana egipskiego o

Grekach,

e zawsze s

dzie

mi i nie posiadaj

ani staro

ytnej wiedzy, ani wiedzy o

staro

ytno

ci.

I niew

tpliwie maj

oni co

z tego, co wła

ciwe dzieciom: skłonni s

do paplania, płodzi

nie s

zdolni. Albowiem ich m

dro

ść

wydaje si

bogata w słowa, ale niepłodna w

czyny. Tote

niedobre s

oznaki, jakie dla filozofii, któr

dzi

uprawia, mo

wyprowadzi

z jej pochodzenia i z jej rodu.

LXXII. Niewiele pomy

lniejsze s

oznaki, których dostarczaj

wła

ciwo

ci czasu i epoki,

te, których dostarcza charakter miejsca i narodu. Ciasna bowiem i ograniczona była w

owej epoce znajomo

ść

czasu i

wiata; a jest to okoliczno

ść

bardzo szkodliwa, zwłaszcza

dla tych, którzy ze wszystkim zdaj

na do

wiadczenie. Nie mieli bowiem historii

tysi

ca lat, która by była godna tej nazwy, lecz jedynie ba

nie i pogłoski o staro

ytno

ci.

Z krajów za

i okolic

wiata drobn

tylko cz

ęść

znali i wszystkich mieszka

ców północy

nazywali Scytami, wszystkich na zachodzie Celtami - bez jakiegokolwiek rozró

nienia; w

Afryce nie znali nic poza bli

ęś

Etiopii, w Azji nic z tamtej strony Gangesu.

Jeszcze za

mniej wiedzieli o ziemiach Nowego

wiata, o których nie posiadali nawet

adnych pewnych i zgodnych słuchów ani wie

ci. Dalej, wiele klimatów i stref, w których

i mieszkaj

niezliczone ludy, uwa

ali oni za nie nadaj

ce si

do zamieszkania. Co

cej, podró

e Demokryta, Platona i Pitagorasa, które były raczej podmiejskimi

wycieczkami ni

dalekimi wyprawami, sławili jako co

wielkiego. W naszych za

czasach

liczne cz

ęś

ci Nowego

wiata i najdalsze kra

ce Starego

wiata zostały poznane.

Niezmiernie te

powi

kszył si

zasób do

wiadcze

. Tote

eli (zwyczajem astrologów)

w czasie urodzin albo pocz

cia doszukiwa

wró

ebnych znaków, to o tych systemach

- jak si

wydaje - znaki te nic wielkiego nie zapowiadaj

LXXIII. W

ród oznak pozwalaj

cych oceni

systemy filozoficzne nie ma pewniejszych ani

znamienitszych ni

te, które si

wyprowadza z ich owoców. Owoce bowiem i wynalazki

stanowi

niejako r

kojmi

i gwarancj

prawdziwo

ci systemów filozoficznych. Lecz z tych

filozofii greckich i pochodz

cych od nich nauk szczegółowych, w ci

gu tylu lat nie mo

przytoczy

ani jednego eksperymentu zmierzaj

cego do ul

enia i polepszenia doli

ludzko

ci, który by słusznie mo

na było uzna

za owoc rozwa

i doktryn filozoficznych.

Otwarcie i rozwa

nie stwierdza Celsus,

e najpierw oczywi

cie powstała medycyna

wiadczalna, a potem dopiero ludzie zacz

li na te tematy filozofowa

oraz wyszukiwa

i podawa

przyczyny; nie za

odwrotnie,

e z filozofii i znajomo

ci przyczyn powstały

albo wyłoniły si

dopiero do

wiadczenia. Nic wi

c dziwnego,

e u Egipcjan (którzy

wynalazców zaliczali w poczet bogów i przyznawali im kult religijny) wi

cej było

wizerunków nierozumnych zwierz

t ni

pos

gów ludzkich; bo nierozumne zwierz

kieruj

c si

naturalnym instynktem dokonały wielu wynalazków, podczas gdy ludzie

przez dyskusje i rozumowania osi

li niewiele albo w ogóle nic.

Wszak

e pracowito

ść

chemików przyniosła pewne osi

gni

cia, lecz jakby

Strona 7 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

przypadkowo i mimochodem albo te

przez pewne modyfikacje eksperymentów (jakie

zwykle stosuj

mechanicy), a nie na podstawie jakiej

sztuki albo teorii. Albowiem ta,

któr

oni wymy

lili, raczej m

ci eksperymenty, ni

je wspiera. Tak

e ci, co zajmowali si

tak zwan

magi

naturaln

, niewielu dokonali odkry

, a i te s

bezwarto

ciowe i polegaj

raczej na oszustwie. Dlatego zasad

, której przestrzega si

w religii,

e wiara przejawia

w uczynkach, całkiem dobrze odnie

ść

na do filozofii: s

dzi

po owocach, jakie

przynosi, i za bezu

yteczn

uzna

tak

, która jest bezpłodna, a tym bardziej, je

eli

zamiast winogron i oliwek przynosi ciernie i osty dysput i sporów.

LXXIV. Nale

y te

wzi

ąć

pod uwag

oznaki przejawiaj

ce si

; we wzro

cie i post

pach

systemów filozoficznych i nauk. Te bowiem, które opieraj

na przyrodzie, wzrastaj

rozwijaj

; które za

na opinii, zmieniaj

, lecz nie rozwijaj

. Gdyby wi

c owe

doktryny nie były jakby ro

liny oderwane od swego korzenia, lecz tkwiły w łonie natury i

czerpały z niej soki od

ywcze, nie doszłoby z pewno

do tego stanu, który

obserwujemy ju

przez dwa tysi

ce lat, mianowicie

e nauki drepcz

gle w miejscu i

pozostaj

prawie w tym samym stanie bez jakiegokolwiek godnego wzmianki rozwoju;

przeciwnie, raczej ka

da za czasów swego zało

yciela najbujniej kwitła, a potem

podupadała. W sztukach za

mechanicznych, które opieraj

na naturze i na

wietle

wiadczenia, obserwujemy co

przeciwnego: mianowicie, jak długo spotykaj

uznaniem, jak gdyby napełnione jakim

ywczym tchnieniem, ci

gle s

pełne sił

yciowych i stale wzrastaj

; najpierw surowe, z czasem zyskuj

sprawno

ść

, nast

pnie

staj

wytrawne, a zawsze posuwaj

naprzód.

LXXXI. Dalej pokazuje si

znowu inna pot

ęŜ

na i wa

na przyczyna, dla której nauki mały

poczyniły post

p. A polega ona na tym,

e nie mo

na w biegu posuwa

nale

ycie

naprzód, je

eli sam cel nie został nale

ycie ustawiony i wytkni

ty. Prawdziwy za

wła

ciwy cel nauk - to nic innego, jak wyposa

enie

ycia ludzkiego w nowe wynalazki i

rodki. Olbrzymia wszak

e wi

kszo

ść

ludzi nic z tego nie rozumie, lecz pracuje dla

zarobku i wedle rutyny. Czasem tylko traf zdarzy,

e mistrz jaki

o bystrzejszym umy

le i

chciwy sławy przyło

y si

do jakiego

nowego wynalazku, co zwykle ł

czy si

nakładem kosztów. Natomiast ogół ludzi tak daleki jest od tego, a

eby postawi

sobie za

cel powi

kszenie skarbca nauk i umiej

tno

ci,

e nawet z tego dorobku, który jest pod

, nic wi

cej nie bior

ani nie szukaj

ponad to, co mog

obróci

na swój zawodowy

ytek lub co mo

e im przynie

ść

zysk materialny albo uznanie, albo inne tego rodzaju

korzy

ci. A je

eli kto

z całej tej masy zapłonie szlachetnym uczuciem do nauki ze

wzgl

du na ni

sam

, to jednak oka

e si

e i jego interesuj

raczej ró

norodne

rozwa

ania i doktryny ni

powa

ne i wytrwałe poszukiwanie prawdy. Je

eli za

wreszcie

znajdzie si

e jaki

inny powa

niejszy badacz prawdy, to i on szuka

dzie takiej

prawdy, która by umysłowi i rozumowi dawała zadowolenie przez wskazywanie przyczyn
dla rzeczy ju

poprzednio poznanych - a nie takiej prawdy, która by zdobywała nowe

gwarancje dla dzieł i nowe

wiatło dla twierdze

ogólnych. Je

eli wi

c nikt dot

d nie

postawił nale

ycie celu nauk, to nie mo

na si

dziwi

e si

bł

dzi we wszystkim tym, co

jest temu celowi podporz

dkowane.

LXXXII. Cel i kierunek nauk

le ludzie ustawili; lecz gdyby nawet ustawili je wła

ciwie, to i

tak droga, któr

wybrali, jest zupełnie bł

dna i nie do przebycia. Tote

gdy si

wła

ciwie

rzecz ocenia, zdumienie wprost ogarnia,

e nikt ze

miertelnych nie wzi

ł sobie do serca

i nie zatroszczył si

o to, a

eby dla rozumu ludzkiego utorowa

i umocni

uporz

dkowan

i dobrze wytyczon

drog

od zmysłów wprost i od do

wiadczenia

wychodz

, ale

e wszystko pozostawiono mrokowi tradycji albo wirowi i zam

towi

argumentów, albo falom i manowcom przypadku czy bezplanowego i
nieuporz

dkowanego do

wiadczenia. Niech

e kto

trze

wo i dokładnie zastanowi si

nad tym, jaka wła

ciwie jest ta droga, któr

ludzie zwykle post

puj

, gdy chc

zbada

lub wynale

źć

, a niew

tpliwie zauwa

y najpierw,

e sposób odkrywania, z którym

ludzie najbardziej s

yci, jest niewymy

lny i nie trzyma si

adnych prawideł. Polega

Strona 8 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

on za

na tym,

e człowiek, który przygotowuje si

i zabiera do odkrywania czego

najpierw bada i rozwija to, co inni na ten temat powiedzieli, nast

pnie dodaje własne

rozwa

ania i przez wprowadzenie umysłu w o

ywiony ruch podnieca i wzywa niejako

swego własnego ducha, a

eby objawił mu swoje wyrocznie. Takie post

powanie jest

całkowicie pozbawione podstaw i nie wychodzi poza wypowiadanie gołosłownych
pogl

dów.

Kto

inny znów przywoła mo

e do pomocy w odkrywaniu dialektyk

; ta jednak tylko z

nazwy ma jaki

zwi

zek z tym, o co tutaj chodzi. Dialektyka bowiem nie odkrywa

naczelnych zasad ani najwa

niejszych twierdze

ogólnych, na których opieraj

umiej

tno

ci, lecz jedynie te twierdzenia, które wydaj

zgodne z tamtymi. Dialektyka

bowiem ludzi bardziej ciekawych i natarczywych, lubi

cych szuka

trudno

ci, którzy si

od niej domagaj

zarówno dowodzenia jak i odkrywania naczelnych zasad, czyli

pierwszych twierdze

ogólnych, odprawia za pomoc

dobrze znanej odpowiedzi - odsyła

ich mianowicie do zaufania, jakim nale

y darzy

poszczególne umiej

tno

ci, i do

zło

enia im niejako przysi

gi wiary.

Pozostaje czyste do

wiadczenie, które, je

li samo si

nastr

cza, nazywa si

przypadkiem, je

li si

go poszukuje - eksperymentem. Ten za

rodzaj do

wiadczenia to

nic innego jak przysłowiowy groch z kapust

i czyste chodzenie po omacku, jakie ludzie

stosuj

w nocy - dotykaj

c wszystkiego, czy przypadkiem nie uda im si

wpa

ść

wła

ciw

drog

. Ale byłoby z ich strony o wiele lepiej i rozwa

niej poczeka

do dnia albo

zapali

wiatło, a potem dopiero uda

w drog

Prawdziwy natomiast tok do

wiadczenia, przeciwnie - najpierw zapala

wiatło,

nast

pnie .za pomoc

wiatła pokazuje drog

, zaczynaj

c nie od kapry

nego i

bł

kaj

cego si

, lecz od nale

ycie uporz

dkowanego i uło

onego do

wiadczenia i

wyprowadzaj

c z niego ogólne twierdzenia, a z ustanowionych twierdze

znowu

dalsze .eksperymenty; albowiem nawet słowo Bo

e w stosunku do masy

wiata nie

działało bez porz

dku.

Dlatego niech ludzie przestan

dziwi

e nauki nie przebyły swej trasy, skoro

całkowicie zeszły z wła

ciwej drogi. Zaniedbały bowiem zupełnie i porzuciły

wiadczenie albo te

zabł

dziły w nim (jak w labiryncie) i i biegały w koło. Wła

ciwie

ustalony tok prowadził pewn

cie

przez lasy do

wiadczenia na otwart

przestrze

twierdze

ogólnych.

LXXXIX. (...) Wreszcie stwierdzi

na,

e nierozs

dek niektórych teologów niemal

całkowicie zamkn

ł drog

jakiejkolwiek, nawet ulepszonej filozofii. Jedni w swej

naiwno

ci obawiaj

, a

eby przypadkiem gł

bsze dociekanie przyrody nie

przekroczyło umiarem zakre

lonych granic; przekr

caj

oni fałszywie słowa Pisma

tego skierowane przeciwko tym, co staraj

zgł

tajemnice Bo

e i przenosz

na tajemnice przyrody, które

adnym zakazem nie s

obj

te. Drudzy zbyt chytrze

kombinuj

i rozumuj

e je

eli przyczyny po

rednie pozostan

nieznane, wówczas

poszczególne wypadki łatwiej b

dzie mo

na odnie

ść

do r

ki i berła Bo

ego, co, ich

zdaniem, wyjdzie szczególnie na korzy

ść

religii, w rzeczywisto

ci za

nie jest niczym

innym jak ch

przysłu

enia si

Bogu przez kłamstwo. Inni l

kaj

działania

przykładu, mianowicie a

eby poruszenia i zmiany powstaj

ce w filozofii nie wtargn

ły w

cu do religii. Inni wreszcie wydaj

zaniepokojeni tym,

e przy badaniu przyrody

e si

znale

źć

, co mo

e zburzy

, a przynajmniej osłabi

religijno

ść

(zwłaszcza u

ludzi niewykształconych). Lecz te dwie ostatnie obawy - jak si

nam wydaje - tr

ogóle grzeszn

dro

, jak gdyby ludzie w zak

tkach swego umysłu i w ukrytych

lach nie mieli zaufania do mocy religii i w

tpili o panowaniu wiary nad zmysłami, i

dlatego l

kali si

e ze strony poszukiwa

prawdy w rzeczach zwi

zanych z przyrod

e im zagra

niebezpiecze

stwo. Tymczasem je

eli trafnie rzecz oceni

, filozofia

naturalna jest po słowie Bo

ym najpewniejszym lekarstwem przeciw przes

dom, a

zarazem najbardziej wypróbowanym pokarmem wiary. Dlatego przydziela si

religii

jako najwierniejsz

słu

ebnic

, poniewa

jedna objawia wol

Boga, druga - jego pot

Strona 9 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

Nie pomylił si

bowiem ten, kto powiedział: "Bł

dzicie nie rozumiej

c Pism ani mocy

ej" - splataj

c i ł

c w ten sposób nierozdzielnym w

złem pouczenie o woli i

rozwa

anie o mocy.

Wobec tego wszystkiego nie wydaje si

dziwnym,

e rozwój filozofii naturalnej został

zatrzymany, skoro religia, która ma najwi

kszy wpływ na umysły ludzkie, wskutek

nierozs

dku i niebacznego fanatyzmu niektórych ludzi, została gwałtem uprowadzona i

przeszła do obozu przeciwnego.

XCV. Ci, co zajmowali si

naukami, byli albo empirykami, albo dogmatykami. Empirycy,

podobnie jak mrówki, zbieraj

tylko i u

ywaj

. Racjonali

ci na. wzór paj

ków sami z

siebie snuj

tek. Natomiast pszczoła post

puje w sposób po

redni: zbiera wprawdzie

materiał z kwiatów ogrodu i pola, lecz własnymi siłami przerabia go i kształtuje. Nie inne
te

jest prawdziwe zadanie filozofii: nie opiera si

ona bowiem wył

cznie ani szczególnie

na sitach umysłu, nie składa te

materiału dostarczonego przez histori

naturaln

eksperymenty mechaniczne w pami

ci w stanie surowym, lecz zmieniwszy i

ukształtowawszy go uprzednio w rozumie. Dlatego w

lejszym i niezłomnym

przymierzu mi

dzy tymi dwiema władzami, eksperymentaln

i rozumow

- w przymierzu,

jakiego dot

d nigdy nie było - nale

y pokłada

jak najlepsze nadzieje.

XCVIII. A dalej, podstawy do

wiadczenia (poniewa

do tego tematu trzeba przyst

)

dotychczas albo były niezwykle kruche, albo ich w ogóle nie było. Dot

d jeszcze nie

zdobyto i nie zgromadzono materiału czy zapasu szczegółów, który by liczb

, rodzajem

czy pewno

wystarczał do o

wiecenia rozumu albo pod innym wzgl

dem okazał si

dostateczny. Przeciwnie, uczeni (gnu

ni zapewne i łatwowierni) jakie

niepewne

wiadczenia i jakby wie

ci czy słuchy o nich przyjmowali dla zbudowania lub

potwierdzenia swojej filozofii i przyznawali im wag

prawdziwego

wiadectwa. I taki

system, je

eli chodzi o do

wiadczenie, wprowadzono do filozofii, jak gdyby jakie

królestwo czy inne pa

stwo wydawało ustawy i kierowało swoimi sprawami nie na

podstawie pism i sprawozda

posłów i godnych zaufania informatorów, lecz na

podstawie miejskich i ulicznych plotek. W historii naturalnej nie znajduje si

nic w

nale

yty sposób zbadanego, nic sprawdzonego, nic policzonego, nic zwa

onego ani

zmierzonego. A to, co zostało zaobserwowane w sposób nieokre

lony i chwiejny, to jest

zwodnicz

i niewiarygodn

informacj

A mo

e komu te słowa wydaj

dziwne i podobne raczej do nieuzasadnionej skargi,

skoro tak wielki człowiek jak Arystoteles, wsparty ponadto zasobami tak wielkiego króla,
napisał tak dokładn

histori

naturaln

zwierz

t, do której inni z wi

ksz

staranno

(cho

z mniejszym rozgłosem) wiele dorzucili, a inni znowu pisali obszerne historie i

opowiadania o ro

linach, o metalach i skamieniało

ciach. Otó

, zdaje si

e kto by tak

mniemał, ten nie zwraca w dostatecznym stopniu uwagi i nie rozumie, o co wła

ciwie

obecnie chodzi. Inna jest bowiem metoda historii naturalnej, która została stworzona dla
niej samej, inna za

tej, która została opracowana dla dostarczenia rozumowi wła

ciwych

informacji dla zbudowania filozofii. Te dwie za

historie ró

pod wielu innymi

wzgl

dami, a szczególnie tym,

e pierwsza z nich obejmuje rozmaito

ść

gatunków

przyrodniczych, ale nie eksperymenty sztuk mechanicznych. Albowiem jak w

yciu

publicznym czyje

zdolno

ci i ukryte skłonno

ci umysłu czy uczu

lepiej wychodz

jaw, kiedy zostanie on wytr

cony z równowagi, ni

w innych sytuacjach - podobnie i

tajemnice przyrody łatwiej si

zdradzaj

, gdy si

je za pomoc

sztuk poddaje naciskowi

wtedy, kiedy si

je pozostawia własnemu biegowi. Tote

wtedy dopiero filozofii

naturalnej b

dzie mo

na rokowa

pomy

lne widoki, kiedy historia naturalna (która

stanowi jej baz

i fundament) zostanie lepiej ustawiona - ale nie wcze

niej.

C. Lecz nie wystarczy szuka

i stara

o wi

ksz

liczb

eksperymentów, i to innego

cho

by, ni

dot

d, rodzaju. Trzeba jeszcze wprowadzi

zupełnie inn

metod

, kolejno

ść

tok przeprowadzania i posuwania naprzód do

wiadczenia. Bezplanowe bowiem i id

samopas do

wiadczenie (jak ju

ej powiedziano) to czyste chodzenie po omacku, i

Strona 10 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

odurza ludzi raczej ni

wieca. Natomiast kiedy do

wiadczenie post

powa

dzie

według okre

lonego prawa, w nale

ytym porz

dku i bez przerw, b

dzie mo

na co do

nauk nieco lepsze rokowa

nadzieje.

CI. Lecz je

liby nawet taki zapas i materiał historii naturalnej i do

wiadczenia, jakiego

wymaga si

od dzieła rozumu czy dzieła filozoficznego, był ju

gotowy i pod r

, to

mimo to siły rozumu

adn

miar

nie wystarczaj

na to, a

eby mógł on opanowa

ów

materiał sam, polegaj

c jedynie na pami

ci. Nie wystarczaj

one do tego tak samo, jak

nie usprawiedliwiaj

nadziei, aby kto

mógł obliczenia jakiej

ksi

gi gospodarczej

pami

ciowo przeprowadzi

i opanowa

. A jednak dotychczas w badaniach naukowych

ksz

rol

odgrywało rozwa

anie ni

zapisywanie i dot

d jeszcze nie powstało

wiadczenie naukowe. A przecie

adnego odkrycia nie nale

y aprobowa

, je

eli nie

jest sformułowane na pi

mie. I dopiero, kiedy ten sposób wejdzie w u

ycie i powstanie

wiadczenie naukowe, b

dzie mo

na z nim ł

czy

lepsze nadzieje.

CII. Ponadto, wobec tak wielkiej liczby i jakby armii szczegółów, i to tak rozproszonych i
rozrzuconych,

e do rozumu wprowadzaj

rozbicie i zam

t - niewiele nale

y oczekiwa

od tych harców oraz bezładnych i pobie

nych czynno

ci rozumu - chyba,

e przy pomocy

odpowiednich, dobrze uło

onych i jakby

ywych tablic słu

Ŝą

cych do odkrywania, nast

uszeregowanie i uporz

dkowanie szczegółów odnosz

cych si

'do badanego przedmiotu

oraz

e umysł skorzysta z porz

dkuj

cej pomocy tych tablic.

CIV. Nie nale

y jednak pozwoli

na to, a

eby rozum od szczegółów od razu przeskakiwał

i niejako wzlatywał do oddalonych i jakby najogólniejszych twierdze

(jakimi s

tak

zwane zasady naczelne umiej

tno

ci i rzeczy), i według ich rzekomo niewzruszonej

prawdziwo

ci uzasadniał i wyprowadzał twierdzenia

redniej ogólno

ci. Tak

post

powano dot

d z przyrodzonej skłonno

ci rozumu, a tak

e na skutek przyzwyczaje

powstałych pod wpływem dowodze

sylogistycznych. Lecz dla nauk wtedy dopiero

dzie mo

na rokowa

dobre nadzieje, kiedy po wła

ciwej drabinie i po kolejnych

szczeblach bez przerw i przeskoków wst

powa

dzie od szczegółów do twierdze

szego rz

du, od tych do twierdze

redniej ogólno

ci, nast

pnie do coraz wy

szych i

na ko

cu dopiero do najogólniejszych. Albowiem twierdzenia najni

sze niewiele ró

od prostego do

wiadczenia. Najwy

sze za

i najogólniejsze (jakie obecnie istniej

) s

czysto poj

ciowe i abstrakcyjne i nie maj

w sobie nic wa

kiego. Natomiast twierdzenia

redniej ogólno

ci to owe twierdzenia prawdziwe, wa

kie i

ywe, od których zale

Ŝą

ludzkie sprawy i koleje losu, a nad nimi wreszcie znajduj

owe wła

nie twierdzenia

najogólniejsze - ale oczywi

cie takie, które nie s

czysto abstrakcyjne, lecz s

rzetelnie

okre

lone przez twierdzenia

redniej ogólno

ci.

Rozumowa wi

c ludzkiemu nie trzeba dodawa

skrzydeł, lecz raczej ołowiu i ci

ęŜ

arów,

eby hamowały wszelkie wyskoki i wzloty. A dot

d tego nie czyniono. Kiedy za

nast

pi, b

dzie wolno co do nauk lepsze

ywi

nadzieje.

CV. Przy ustalaniu za

ogólnego twierdzenia trzeba wymy

inn

posta

indukcji ni

ta,

która dot

d była w u

yciu - i to nie tylko do uzasadniania i odkrywania tak zwanych zasad

naczelnych, lecz tak

e do twierdze

szych i

rednich, krótko mówi

c, do wszystkich.

Indukcja bowiem, która polega na prostym wyliczaniu, to dzieci

stwo; jej wnioski s

niepewne i wystawione na niebezpiecze

stwo ze strony wypadku sprzecznego,

przewa

nie te

wydaje ona s

d na podstawie mniejszej liczby faktów ni

by nale

ało, i to

tylko takich, które s

pod r

. Natomiast indukcja, która b

dzie u

yteczna do

odkrywania i uzasadniania nauk i umiej

tno

ci, powinna analizowa

natur

przez

odpowiednie wył

czania i wykluczania, a nast

pnie wzi

wszy pod uwag

dostateczn

ilo

ść

przypadków negatywnych przechodzi do wniosków na podstawie .przypadków

pozytywnych. Dot

d tego nie robiono, a nawet zapewne nie czyniono prób w tym

kierunku - z wyj

tkiem jednego Platona, który dla wyprowadzania definicji i idei

posługiwał si

do pewnego stopnia t

wła

nie postaci

indukcji. Lecz a

eby z tej postaci

Strona 11 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

indukcji, czyli dowodzenia uczyni

metod

dobr

i prawomocn

, trzeba doło

wielu

stara

, o czym dot

d nikt ze

miertelnych nawet nie pomy

lał; i wi

cej w to nale

y wło

pracy ni

dot

d wkładano jej w zwi

zku z sylogizmem. Z pomocy tego rodzaju indukcji

nale

y korzysta

nie tylko przy odkrywaniu twierdze

ogólnych, lecz tak

e przy

okre

laniu poj

ęć

. W tej wła

nie indukcji pokładamy najwi

ksz

nadziej

CVIII. Tyle mieli

my do powiedzenia o usuni

ciu niewiary i nabraniu otuchy na skutek

porzucenia albo sprostowania bł

dów minionego okresu. Obecnie trzeba si

rozejrze

czy istniej

jakie

inne podstawy nadziei. Narzuca si

tutaj nast

puj

ca uwaga. Je

eli

ludzie bez poszukiwa

i zajmuj

c si

wła

ciwie czym innym, jakby przypadkowo albo

okoliczno

ciowo dokonali wielu po

ytecznych odkry

, to dla nikogo nie mo

e ulega

tpliwo

ci,

e ci sami ludzie stosuj

c poszukiwania i zajmuj

c si

spraw

metodycznie i porz

dnie, a nie impulsywnie i dorywczo, musz

dokona

bez porównania

cej odkry

. Jakkolwiek bowiem raz albo dwa razy mo

e si

zdarzy

e kto

przypadkiem wpadnie szcz

ęś

liwie na to, co przedtem wymkn

ło si

komu

, kto z wielkim

wysiłkiem i staranno

robił poszukiwania, to przecie

ogólnie rzecz bior

c, dzieje si

niew

tpliwie na odwrót. Dlatego bez porównania liczniejszych i cenniejszych odkry

, i to

w mniejszych odst

pach czasu, oczekiwa

nale

y od rozumnego, starannego,

kierowanego i zamierzonego wysiłku ludzi ni

od przypadku, instynktu zwierz

cego i tym

podobnych czynników, które dot

d stanowiły

ródło wynalazków.

CXVIII. Kiedy kto

czyta

dzie nasz

histori

i tablice odkrywania, niew

tpliwie

napotka w samych eksperymentach to lub owo, co mniej pewne albo zgoła fałszywe; i z
tego powodu mo

e pomy

li sobie,

e nasze odkrycia opieraj

na fałszywych i

tpliwych podstawach i zasadach naczelnych, lecz to nie ma

adnego znaczenia, w

pocz

tkach bowiem takie rzeczy musz

zdarza

. Podobnie kiedy w pi

mie albo w

druku postawi si

jedn

czy drug

liter

fałszywie albo w niewła

ciwym miejscu, dla

czytelnika zwykle nie stanowi to wielkiej przeszkody, poniewa

bł

dy łatwo mo

poprawi

na podstawie samej tre

ci. Otó

nale

y te

stwierdzi

e tak samo w historii

naturalnej mo

e zosta

fałszywie uznanych i przyj

tych wiele eksperymentów, które

krótko potem z odkryciem przyczyn i twierdze

ogólnych zostaj

wykre

lone i odrzucone.

Niemniej jednak jest prawd

e je

eli w historii naturalnej i eksperymentach cz

sto

wyst

powa

ne i ci

głe bł

dy, to najwi

kszy talent i najwi

ksza umiej

tno

ść

nie b

dzie w stanie ich poprawi

ani sprostowa

. Je

eli wi

c w naszej historii naturalnej,

która z tak wielk

staranno

, powag

i niemal religijn

pieczołowito

została

uzasadniona i wypracowana, zdarzaj

niekiedy w szczegółach pewne fałsze albo

bł

dy, to có

mówi

o pospolitej historii naturalnej, która w porównaniu z nasz

jest tak

niedbała i byle jak zrobiona, albo o filozofii! i naukach zbudowanych na tego rodzaju
piaskach (czy raczej mieliznach)? Dlatego niech nikogo nie niepokoi to, o czym
wspomnieli

my.

CXXVII. Podniesie te

kto

tpliwo

ść

raczej ni

zarzut czy mówimy tylko o filozofii

naturalnej, czy ta

mamy na my

li udoskonalenie według naszej metody tak

pozostałych nauk: logiki, etyki, polityki. Otó

my oczywi

cie to, co powiedzieli

my,

stosujemy do wszystkich nauk i jak logika pospolita, która kieruje wszystkim przez
sylogizm, odnosi si

nie tylko do nauk przyrodniczych, lecz w ogóle do wszystkich, tak

i nasza, która post

puje drog

indukcji, obejmuje wszystko. Tworzymy bowiem

zarówno histori

jak i tablice odkrywania dla gniewu, obawy, wstydu itp., a tak

e dla

przykładów z dziedziny polityki; dla czynno

ci umysłowych, pami

ci, składania i

rozkładania, s

dzenia i innych w nie mniejszym stopniu ni

dla ciepła i zimna albo dla

wiatła czy wegetacji itp. Jednak poniewa

nasza metoda tłumaczenia po przygotowaniu

i uporz

dkowaniu historii rozpatruje nie tylko ruchy i kolejne czynno

ci umysłu (jak logika

pospolita), lecz tak

e natur

rzeczy, przeto tak kierujemy umysłem, a

eby za pomoc

sposobów nadaj

cych si

przy ka

dym materiale mógł przystosowa

do natury

rzeczy. I dlatego w nauce tłumaczenia podajemy wiele ró

nych wskazówek, które w

Strona 12 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

pewnej mierze przystosowuj

nasz sposób dokonywania odkry

do jako

ci przedmiotu

naszych bada

i warunków, w jakich si

znajduje.

CXXIX. Pozostaje nam jeszcze powiedzie

kilka słów o doniosło

ci celu, do którego

ąŜ

amy. Gdyby

my wypowiedzieli je wcze

niej, mogłyby si

wydawa

podobne do

pobo

nych

ycze

, ale teraz po nabraniu otuchy i wyrugowaniu niesłusznych uprzedze

miały mo

e wi

cej wagi. Gdyby

my bowiem sami wszystko wykonali i całkowicie

doprowadzili do ko

ca, i nie wołali raz po raz innych do udziału i uczestnictwa w pracach,

powstrzymaliby

my si

nawet od słów tego rodzaju, a

eby ich nie wzi

to za wychwalanie

własnej zasługi. Lecz poniewa

musimy o

ywi

przedsi

biorczo

ść

innych oraz pobudzi

zapali

ich umysły, wydaje si

rzecz

słuszn

wiadomi

ludziom niektóre prawdy.

Najpierw wi

c, jak si

zdaje, dokonywanie znakomitych wynalazków zajmuje pierwsze

miejsce w

ród ludzkich czynno

ci. S

dziły tak ju

dawne stulecia. Wynalazcom bowiem

oddawały cze

ść

bosk

; tych za

, co zasłu

yli si

w dziedzinie politycznej (jak zało

ycieli

miast i pa

stw, prawodawców, wybawicieli ojczyzny z długotrwałych nieszcz

ęść

pogromców tyranów i tym podobnych) czciły tylko jako herosów. I zaiste je

liby kto

zasługi te trafnie porównał, z pewno

uznałby za słuszny ten s

d dawnego wieku.

Albowiem dobrodziejstwa wynalazców mog

odnosi

do całego rodu ludzkiego,

polityczne za

tylko do okre

lonych ludzkich siedzib, te drugie nie trwaj

dłu

ej ni

kilka

wieków, tamte pierwsze jakby po wieczne czasy. I reformy polityczne rzadko odbywaj

bez gwałtu i zamieszek, natomiast wynalazki uszcz

ęś

liwiaj

wiadcz

dobrodziejstwa nie wyrz

dzaj

c nikomu krzywdy ani przykro

ci.

(...)
Dalej, je

li kto

rozwa

y, jak wielka zachodzi ró

nica mi

dzy

yciem ludzi w jakiej

najbardziej cywilizowanej prowincji Europy z jednej strony, a w jakiej

najbardziej dzikiej i

barbarzy

skiej okolicy Nowych Indii z drugiej, dojdzie do przekonania,

e ró

one

tak bardzo, i

zupełnie słusznie mo

na powiedzie

: "człowiek jest dla człowieka bogiem"

- nie tylko ze wzgl

du na pomoc i dobrodziejstwo, lecz tak

e w wyniku porównania ich

warunków

yciowych. A sprawiaj

to nie ziemia, nie klimat, nie ró

nice cielesne, lecz

kunszty.
Warto dalej zwróci

uwag

na moc, wydolno

ść

i nast

pstwa wynalazków, co w niczym

nie wyst

puje tak wyra

nie jak w tych trzech odkryciach, które były nieznane

staro

ytnym, a których pocz

tki, chocia

niedawne, s

nieznane i nikomu nie przyniosły

stawy; mamy na my

li wynalazek druku, prochu strzelniczego i busoli morskiej. Te trzy

bowiem wynalazki zmieniły całkowicie oblicze rzeczy i stosunki na

wiecie: pierwszy w

dziedzinie nauk, drugi w sztuce wojennej, trzeci w

egludze morskiej. W

lad za tym

poszły niezliczone dalsze zmiany, tak

adna władza,

adna sekta,

adna gwiazda nie

wywarła - zdaje si

- wi

kszego skutku i jakby wpływu na sprawy ludzkie ni

te wynalazki

mechaniczne.
Prócz tego nie od rzeczy b

dzie rozró

trzy rodzaje i jakby trzy stopnie ludzkiej

ambicji. Pierwszy rodzaj wyst

puje u tych, którzy swoj

władz

chc

powi

kszy

własnej ojczy

nie - to ambicja pospolita i niska. Drugi wyst

puje u tych, którzy staraj

powi

kszy

wpływy i władz

ojczyzny w obr

bie rodzaju ludzkiego - ton rodzaj ambicji

ma niew

tpliwie wi

cej godno

ci, lecz nie mniej ł

czy sił

z nim chciwo

ci. Je

liby za

kto

starał si

ustanowi

i powi

kszy

pot

i panowanie samego rodzaju ludzkiego we

wszech

wiecie, to taka ambicja (je

eli tym mianem jeszcze mo

na to nazywa

) byłaby

niew

tpliwie bardziej zdrowa i dostojna, ni

pozostałe. Panowanie za

człowieka nad

wiatem opiera si

jodynie na kunsztach i naukach. .Nie mo

na bowiem panowa

nad

przyrod

inaczej ni

przez to,

e si

jest jej posłusznym.

Poza tym je

eli u

yteczno

ść

jakiego

jednego wynalazku tak oddziaływa na ludzi,

tego, który jakim

dobrodziejstwem potrafił sobie zobowi

cały ród ludzki, uznali za

istot

nadludzk

, to o ile

wspanialszym wyda si

dokonanie takiego wynalazku, za

pomoc

którego z łatwo

dzie mo

na doj

ść

do wszystkich innych odkry

? A jednak

eby powiedzie

cał

prawd

) jak odczuwamy wielk

wdzi

czno

ść

dla

wiatła,

Strona 13 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

poniewa

dzi

ki niemu mo

emy wybra

w drog

, uprawia

umiej

tno

ci, czyta

rozpoznawa

siebie nawzajem, niemniej jednak sam widok

wiatła jest czym

wspanialszym i pi

kniejszym ni

wieloraki jego u

ytek - tak z pewno

samo ogl

danie

rzeczy takich, jakimi s

naprawd

bez zabobonu albo oszustwa, bez bł

du, albo

cenia, samo w sobie jest bardziej godne ni

wszelki po

ytek z wynalazków.

liby wreszcie kto

wysun

ł jako zarzut,

e nauki i kunszty bywaj

nadu

ywane dla

zło

liwych celów, zbytków itd., to niechaj si

nikt tym nie przejmuje. To samo bowiem

na powiedzie

o wszystkich dobrach tego

wiata: o talencie, dzielno

ci, siłach,

kno

ci, bogactwach, nawet o

wietle i innych. Niechaj tylko ród ludzki odzyska swoje

prawa w stosunku do przyrody, jakie mu si

nale

Ŝą

z boskiego nadania oraz ma

całkowit

swobod

w korzystaniu z nich, a sposobami wyzyskania ich kierowa

dzie

zdrowy rozs

dek i prawdziwa religia.

CXXX. Obecnie nadszedł ju

zaiste czas, aby przedstawi

sam

sztuk

tłumaczenia

przyrody. Jakkolwiek podajemy w nim wskazówki, naszym zdaniem, bardziej po

yteczne

i zupełnie prawdziwe, to jednak nie uwa

amy jej za absolutnie niezb

(jak gdyby bez

niej niczego nie mo

na było dokona

) ani te

za doskonał

. Albowiem jeste

my tego

zdania,

e gdyby ludzie mieli na swe usługi wła

ciw

histori

natury i do

wiadczenia,

gdyby si

pilnie ni

zajmowali oraz gdyby mogli sobie nakaza

dwie rzeczy: jedno -

eby

pozby

przekazanych pogl

dów i poj

ęć

; drugie - a

eby do czasu powstrzyma

umysł

od najwy

szych i najbardziej do nich zbli

onych uogólnie

, to wtedy nawet dzi

ki własnej

i przyrodzonej zdolno

ci umysłu bez jakiejkolwiek innej sztuki mogliby wpa

ść

na nasz

form

tłumaczenia. Tłumaczenie bowiem jest wła

ciwym i naturalnym zaj

ciem umysłu -

oczywi

cie po usuni

ciu przeszkód. Jednak dzi

ki naszym wskazówkom wszystko z

pewno

dzie w wi

kszej gotowo

ci i o wiele pewniejsze.

Nie twierdzimy jednak bynajmniej, jakoby niczego ju

do nich nie mo

na było doda

Przeciwnie, my, którzy rozwa

amy umysł nie tylko w jego własnej zdolno

ci, lecz tak

e w

jego zwi

zku z rzeczami, powinni

my przyj

ąć

za rzecz pewn

e wraz z odkryciami

e rozwija

równie

sztuka odkrywania.

KSI

GA DRUGA

aforyzmów o tłumaczeniu przyrody czyli o królestwie człowieka

I. Wytworzy

a nada

jakiemu

ciału now

własno

ść

czy nowe własno

ci - oto zadanie i

cel ludzkiej mocy. Natomiast odkry

form

danej własno

ci, czyli prawdziw

ró

nic

, czyli

natur

twórcz

, czyli

ródło emanacji (takie bowiem mamy wyrazy, które najbardziej

zbli

do oddania rzeczy) - oto zadanie i cel ludzkiej wiedzy. Tym zadaniom

naczelnym s

podporz

dkowane dwa inne zadania podrz

dne i ni

szego stopnia:

pierwszemu - przekształcanie konkretnych ciał jednego w drugie, w granicach
mo

liwo

ci; drugiemu - odkrywanie we wszelkim powstawaniu i ruchu ukrytego procesu

przebiegaj

cego nieprzerwanie od widocznej przyczyny sprawczej i widocznej materii do

nadawanej jej formy; podobnie te

odkrywanie ukrytej struktury ciał znajduj

cych si

spoczynku, a nie w ruchu.

II. Niepomy

lny obecny stan ludzkiej wiedzy ujawniła si

tak

e w twierdzeniach, które si

pospolicie przyjmuje. Słusznie zakłada si

e prawdziwa wiedza - to znajomo

ść

przyczyn. Nie bez słuszno

ci te

przyjmuje si

cztery przyczyny: materi

, form

przyczyn

sprawcz

i cel. Lecz spo

ród nich przyczyna celowa jest dla nauk raczej

szkodliwa i na nic si

nie przydaje - z wyj

tkiem wypadków, gdy chodzi o działanie

człowieka. Wykrywanie formy uwa

a si

za spraw

beznadziejn

. Przyczyna za

sprawcza i materia (takie, jakich si

poszukuje i jakie si

przyjmuje, to znaczy jako

przyczyny odległe bez zwi

zku z ukrytym procesem wiod

cym do formy) s

niedokładne

i powierzchowne, i nauce prawdziwej i czynnej nic wła

ciwie nie przynosz

. Nie

zapomnieli

my jednak o tym,

e pogl

d, jakoby formom przysługiwał byt naczelny,

okre

lili

my wy

ej jako bł

d umysłu ludzkiego i sprostowali

my go. Jakkolwiek bowiem w

Strona 14 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

przyrodzie nic naprawd

nie istnieje oprócz ciał indywidualnych wykonuj

cych

indywidualne czyste akty zgodnie z ustalonym prawem, to jednak w naukach, owo
wła

nie prawo, jego poszukiwanie, odkrywanie i wyja

nianie stanowi podstaw

zarówno

wiedzy jak i działania. To wła

nie prawo i jego paragrafy okre

lamy mianem form,

zwłaszcza

e ten termin przyj

ł si

i jest powszechnie w u

yciu.

III. Je

eli kto

zna przyczyn

jakiej

własno

ci (np. biało

ci albo ciepła) w niektórych tylko

przedmiotach, to jego wiedza jest niezupełna; je

eli kto

potrafi wywoła

pewien skutek

w niektórych tylko substancjach (spo

ród tych, które si

do tego nadaj

) - to jego moc

jest równie niezupełna. I je

eli kto

zna jedynie przyczyn

sprawcz

i materialn

(które to

przyczyny s

płynne i stanowi

tylko

rodki przenosz

ce i przyczyny wprowadzaj

form

w niektórych tylko wypadkach), ten w odniesieniu do substancji, która w pewnym

stopniu jest podobna do dawniej znanych oraz stosownie dobrana, mo

e doj

ść

nowych wyników, ale gł

biej tkwi

cych granic rzeczy nie poruszy. Natomiast kto zna

formy, ten chwyta to, co stanowi jedno

ść

własno

ci w substancjach jak najbardziej do

siebie niepodobnych. Mo

e wi

c (czego dot

d nie uczyniono) dokona

takich odkry

osi

gni

ęć

, jakie nigdy nie zostały urzeczywistnione ani przez zmienne koleje przyrody,

ani przez najbardziej pomysłowe eksperymenty, ani nawet przez przypadek i jakie w
ogóle nie przyszłyby człowiekowi na my

l. Dlatego z odkrycia form wypływa prawda

badania i swoboda działania.

V. Dwa s

rodzaje przepisów, czyli zasad dotycz

cych przekształcania ciał. Pierwszy

traktuje ciało jako zbiór, czyli zespół prostych własno

ci. Na przykład w złocie schodz

nast

puj

ce własno

ci: jest

ółte, ma taki a taki ci

ęŜ

ar, jest kowalne i ci

gliwe do

takiego a takiego stopnia, nie ulatnia si

, w ogniu nie traci nic ze swej ilo

ci, przechodzi

w stan ciekły o takim a takim stopniu płynno

ci, daje si

oddzieli

i rozpu

za pomoc

takich a takich

rodków; i tak dalej co do pozostałych własno

ci, które spotykaj

złocie. Tego rodzaju wi

c zasada wyprowadza rzecz z form prostych własno

ci.

Albowiem kto zna formy

ółto

ci, ci

ęŜ

aru, ci

gliwo

ci, stanu stałego, ciekłego,

rozpuszczalno

ci, a tak

e formy pozostałych własno

ci i to w ró

nych ich stopniach i

odmianach, a nadto zna metody ich wprowadzenia do ciał, ten b

dzie si

starał i

troszczył o to, aby te własno

ci mo

na było poł

czy

w jakim

ciele, aby w ten sposób

nast

piła jego przemiana w złoto. Ten sposób post

powania stanowi pierwsz

metod

Ta sama bowiem jest zasada tworzenia jakiej

jednej prostej własno

ci co i wi

kszej ich

ilo

ci - tyle tylko,

e człowiek jest bardziej skr

powany w działaniu i ma wi

cej kłopotu,

gdy chodzi o wi

ksz

ilo

ść

, a to z powodu trudno

ci zjednoczenia tylu ró

nych własno

ci,

które ł

łatwo jedynie na utartych i zwyczajnych drogach natury. Jakkolwiekby

jednak z tym było, nale

y stwierdzi

e ten sposób post

powania (który zwraca uwag

na proste własno

ci nawet w konkretnym ciele) wychodzi od tego, co w przyrodzie jest

stałe, wieczne i powszechne, i pot

dze ludzkiej otwiera tak szerokie drogi,

e w obecnym

stanie rzeczy, my

l ludzka z trudem tylko mo

e je uchwyci

czy przedstawi

sobie.

Drugi natomiast rodzaj zasad (który zale

y od odkrycia ukrytego procesu) nie

wychodzi od prostych własno

ci, lecz od konkretnych ciał - takich jakie znajduj

normalnie w przyrodzie. Jest tak na przykład w wypadku, gdy dochodzimy, z jakich to
pocz

tków, w jaki sposób i przez jaki proces powstaje złoto albo jaki

inny metal czy

kamie

, i to od pierwszych jego zal

ąŜ

ków albo pierwocin a

do całkowitego minerału;

podobnie te

jest, gdy dociekamy, przez jaki to proces powstaj

zioła, i to od pierwszego

krzepni

cia soków w ziemi albo od nasienia a

do ukształtowanej ro

liny - nie

zapominaj

c o całym owym pa

mie kolejnych przemian oraz ró

norodnych a

nieustannych wysiłkach, jakie przy tym wykonuje przyroda; podobnie te

, je

eli chodzi o

proces powstawania zwierz

t w stopniowym rozwoju od pocz

cia do wyl

gu, a tak

e w

odniesieniu do innych ciał.
Badanie takie jednak

e odnosi si

nie tylko do powstawania ciał, lecz tak

e do innych

ruchów i działa

przyrody. Na przykład, gdy przedmiot bada

stanowi cały proces

Strona 15 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

ywiania i kolejne jego stadia od pierwszego przyj

cia pokarmu do całkowitej

asymilacji. Podobnie te

, gdy chodzi o ruch dowolny istot

ywych od pierwszego

poruszenia wyobra

ni i ci

głych wysiłków ducha a

do zgi

cia i ruchu członków; albo te

o przedstawienie ruchu j

zyka, warg i reszty narz

dów mowy a

do wydania głosów

artykułowanych. Albowiem ten rodzaj bada

odnosi si

tak

e do własno

ci konkretnych,

czyli zespolonych w jednym układzie, i zwraca uwag

jakby na pojedyncze i specjalne

przyzwyczajenia przyrody, a nie na podstawowe i ogólne prawa, które ustanawiaj

formy.

Jednak trzeba przyzna

e ta druga metoda wydaje si

wygodniejsza, bli

sza i bodaj

cej rokuje nadziei ni

owa pierwsza.

Podobnie te

w dziedzinie praktyki, która odpowiada tej wła

nie dziedzinie teorii,

rozszerza si

g działania i post

puje si

od tego, co zwykle w przyrodzie si

spotyka,

ku temu, co ciałom przyrodzonym najbli

sze albo niezbyt od najbli

szego odległe.

Gł

bsze jednak i gruntowniejsze działanie maj

ce za swój przedmiot przyrod

całkowicie opiera si

na zasadach pierwszego rodzaju. A nawet tam, gdzie człowiekowi

nie jest dana mo

ść

działania, lecz tylko poznawania, jak np. w sprawach nieba

(człowiek bowiem nie jest w stanie wpływa

na niebo, zmienia

je albo przekształca

badanie samego stanu faktycznego, czyli prawdziwego stanu rzeczy w niemniejszym
stopniu ni

poznawanie przyczyn i powinowactw odwołuje si

do owych pierwszych

powszechnych zasad dotycz

cych prostych własno

ci (takich jak spontaniczny ruch

obrotowy, przyci

ganie, czyli siła magnetyczna i wiele innych, które s

bardziej ogólne

same sprawy nieba). Niechaj te

nikt nie spodziewa si

e b

dzie mógł rozstrzygn

ąć

kwesti

czy to ziemia, czy te

niebo w rzeczywisto

ci si

obraca w ruchu dziennym, je

eli

przedtem nie zrozumie istoty spontanicznego ruchu obrotowego.

IX. Z dwóch rodzajów twierdze

ogólnych, o których wy

ej była mowa, wywodzi si

prawdziwy podział filozofii i nauk - je

eli zastosowa

do naszego celu przyj

te terminy,

które najbardziej zbli

do oddania rzeczy. Mianowicie badanie form, które (w

zasadzie przynajmniej i według swego prawa) s

wieczne i niezmienne, stanowi

metafizyk

; badanie za

przyczyny sprawczej, materii, ukrytego procesu i ukrytej

struktury (a to wszystko dotyczy pospolitego i zwykłego biegu natury, a nie
podstawowych i wiecznych praw) stanowi fizyk

: im za

odpowiednio s

podporz

dkowane dwie umiej

tno

ci praktyczne: fizyce - mechanika, metafizyce - magia

(w oczyszczonym tego słowa znaczeniu) - z powodu jej szerokich dróg i wi

kszej władzy

nad przyrod

X. Ustaliwszy w ten sposób cel nauki nale

y przyst

do wskazówek, i to o ile mo

w porz

dku najmniej wypaczonym czy zakłóconym. Wskazówki dotycz

ce tłumaczenia

przyrody obejmuj

w ogóle dwie cz

ęś

ci: pierwsza mówi o tym, jak z do

wiadczenia

wyprowadza

czy wyłuskiwa

twierdzenia ogólne, druga - jak z twierdze

ogólnych

wyprowadza

czy wydobywa

nowe eksperymenty. Pierwsza dalej obejmuje trzy działy

albo raczej trzy zabiegi: zabieg zmysłów, zabieg pami

ci i zabieg umysłu, o

yli rozumu.

Najpierw mianowicie nale

y stworzy

odpowiedni

i rzeteln

histori

naturaln

eksperymentaln

, co stanowi podstaw

całej budowy. Nie nale

y bowiem niczego

zmy

ani wymy

, ale odkrywa

, co przyroda czyni albo wytwarza.

Historia za

naturalna i eksperymentalna tak jest ró

norodna i rozpierzchła,

e mo

wywoła

w umy

le zam

t i rozterk

, je

eli si

jej nie zestawi i nie przedstawi we

wła

ciwym porz

dku. Dlatego nale

y sporz

dzi

tablice i zestawienia faktów, i to w taki

sposób i w takim układzie, a

eby rozum potrafił si

z nimi obchodzi

Ale chocia

to nawet zostanie wykonane, to jednak rozum pozostawiony .samemu sobie i

działaj

cy z własnego pop

du bez kierownictwa i zabezpieczenia jest niezdolny i

niezdatny do tworzenia praw ogólnych. Dlatego po trzecie, nale

y zastosowa

wła

ciw

prawdziw

indukcj

, która wła

nie stanowi klucz tłumaczenia. Zacz

ąć

nale

y od tej

ostatniej, a nast

pnie posuwaj

c si

wstecz przej

ść

do omówienia reszty.

Strona 16 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

XI. Poszukiwanie form przebiega w nast

puj

cy sposób. Gdy dana jest pewna własno

ść

nale

y najpierw stawi

przed rozumem wszystkie znane wypadki, które si

dzy sob

co do tej własno

ci zgadzaj

, chocia

by wyst

powała ona w substancjach całkiem do

siebie niepodobnych. A tego rodzaju zestawienie nale

y przeprowadzi

w sposób

historyczny, nie wdaj

c si

w przedwczesne roztrz

sania albo jakie

nadmierne

subtelno

ci. Na przykład przy poszukiwaniu formy ciepła bierzemy pod uwag

wypadki,

w których własno

ść

ciepła wyst

puje:

1. Promienie słoneczne, zwłaszcza latem i w południe.
2. Promienie słoneczne odbite i skupione, jak np. mi

dzy górami albo po

ród murów, a

przede wszystkim w zwierciadłach zapalaj

cych.

3. Płon

ce meteory.

4. Pioruny zapalaj

ce.

5. Wybuchy płomieni z kraterów górskich itd.
6. Płomie

wszelkiego rodzaju.

7. Roz

arzone ciała stałe.

8. Ciepłe k

piele naturalne.

9. Płyny wrz

ce albo ogrzane.

10. Gor

ce pary i dymy a tak

e samo powietrze, które nabiera niezwykle silnego i

szalonego gor

ca, gdy jest zamkni

te; np. w tzw. rewerbatoriach.

11. Pewne stany atmosferyczne, które s

pogodne dzi

ki samej konstytucji powietrza

niezale

nie od pory roku.

12. Powietrze zamkni

te i podziemne w niektórych pieczarach, zwłaszcza zim

13. Wszelkie ciała puszyste, jak wełna, skóry zwierz

t, upierzenie ptaków, maj

nieco

ciepła.
14. Wszelkie ciała zarówno stałe jak płynne, tak g

ste jak rzadkie (jakim jest samo

powietrze) zbli

one na czas pewien do ognia.

15. Iskry wydobyte z krzemienia i stali przez usilne uderzanie.
16. Wszelkie ciało silnie pocierane, jak kamie

, drzewo, sukno itd., skutkiem czego

dyszle i osie kół niekiedy zapalaj

; u Indian zachodnich panował za

zwyczaj

niecenia ognia przez tarcie.
17. Ro

liny zielone i wilgotne, razem zamkni

te i stłoczone, np. ró

e upchane w

koszykach - i to do tego stopnia,

e je

eli siano zło

ono w mokrym stanie, cz

sto zapala

18. Niegaszone wapno - skropione wod

19.

elazo, kiedy zaczyna si

rozpuszcza

pod działaniem

cej wody w naczyniu

szklanym, i to bez jakiego

przysuwania do ognia; podobnie te

cyna itd., lecz nie w tak

wielkim stopniu.
20. Zwierz

ta, szczególnie i stale w swym wn

trzu, jakkolwiek u owadów z powodu

małych rozmiarów ich ciała, dotykiem nie wyczuwa si

ciepła.

21. Nawóz ko

ski i inne tego rodzaju

wie

e ekskrementy zwierz

ce.

22. St

ęŜ

ony olej siarki i witriolu działa jak ciepło, kłody spala płótno.

23. Olejek majerankowy i inne tego rodzaju działaj

jak ciepło, spalaj

c ko

ci z

bów.

24. Mocny i dobrze oczyszczony alkohol ma do tego stopnia działanie podobne do
działania ciepła,

e je

eli wrzuci

do niego białko jajka, to

cina si

ono i staje si

białe

całkiem jak białko gotowane; a tak

e chleb wrzucony do niego schnie i twardnieje

podobnie jak chleb przy spieczeniu.
25. Przyprawy korzenne i ciepłe zioła, jak estragon, stara rze

ucha itd., jakkolwiek na

ce nie sprawiaj

wra

enia ciepła - (ani całe, ani sproszkowane) to jednak kiedy

zaczynamy je

, odczuwamy je na j

zyku i podniebieniu jako ciepłe i jakby pal

ce.

26. Mocny ocet i wszelkie kwasy, działaj

c na jak

ąś

ęść

ciała, gdzie nie ma naskórka,

jak na oko, j

zyk albo na jak

ąś

ęść

ciała zranion

i niepokryt

skór

, sprawiaj

ból

niewiele ró

cy si

od tego, który jest wywołany przez gor

co.

27. Nawet ostre i silne zimno sprawia pewnego rodzaju wra

enie oparzenia: "Albowiem

przejmuj

ce zimno Boreasza przypieka".

Strona 17 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

28. Inne przykłady.
Ten wykaz nazywamy zwykle tablic

istnienia i obecno

ci.

XII. Po drugie, nale

y stawi

przed rozumem wypadki, w których dana własno

ść

nie

wyst

puje. Albowiem (jak ju

wspomniano) forma nie powinna by

obecna tam, gdzie nie

ma danej własno

ci - tak samo jak powinna by

ona obecna tam, gdzie jest dana

własno

ść

Lecz wyliczanie wszystkich tych wypadków trwałoby niesko

czenie długo. Dlatego

wypadki negatywne nale

y skojarzy

z pozytywnymi i brakowi danej własno

ci przyjrze

jedynie w tych przedmiotach, które s

najbardziej spokrewnione z tymi drugimi, w

których dana własno

ść

znajduje i wyst

puje. Ten wykaz nazywamy zwykle tablic

odchylenia, czyli nieobecno

ci w przypadkach pokrewnych.

Wypadki pokrewne, w których własno

ść

ciepła nie wyst

puje:

(...)
2. (Odpow. 2 poz.). Promienie sło

ca w tzw.

rodkowym rejonie powietrza nie grzej

Pospolite to zjawisko nie

le si

wyja

nia w ten sposób,

e ów rejon jest nie do

ść

bliski

masy sło

ca, sk

d promienie wychodz

, ani ziemi, gdzie doznaj

odbicia. Wynika to

jasno z faktu,

e na szczytach gór (je

eli nie s

zbyt wysokie) nieprzerwanie le

nieg.

Lecz z drugiej strony niektórzy zauwa

yli,

e na wierzchołku Pico de Teneriffa a tak

e w

Andach w Peru, same szczyty górskie s

wolne od

niegu, a

nieg le

y tylko ni

ej na

stokach. Ponadto powietrze na samych wierzchołkach owych gór bynajmniej nie wydaje
si

zimne, lecz tylko rozrzedzone i ostre - i to do tego stopnia,

e w Andach przez zbytni

swoj

ostro

ść

kłuje i rani oczy, a tak

e podra

nia wpust

oł

dka i powoduje wymioty. Ju

staro

ytni zauwa

yli,

e na szczycie Olimpu powietrze było tak rozrzedzone, i

ci, co

wst

powali na t

gór

, musieli zabiera

ze sob

bki zwil

one octem i wod

, i od czasu

do czasu przykłada

je do ust i nozdrzy, poniewa

powietrza (z powodu jego

rozrzedzenia) nie wystarczyło do oddychania. Opowiadano te

e na tym wierzchołku

panowała taka pogoda i cisza, wolna od deszczy,

niegów i wiatrów,

e litery napisane

przez kapłanów palcem w popiele z ofiar na ołtarzu Zeusa pozostawały nienaruszone do
nast

pnego roku. A tak

e w czasach dzisiejszych wspinaj

cy si

na szczyt Pico de

Teneriffa wchodz

tam noc

, a nie za dnia, i krótko po wschodzie sło

ca przewodnicy

upominaj

ich i przynaglaj

, a

eby spiesznie schodzili, z obawy (jak si

zdaje), aby

rozrzedzone powietrze nie osłabiło ich tchnienia

yciowego i ich nie udusiło.

(...)
8. (Odpow. 3 poz.). Komety (je

eli mo

na je równie

zaliczy

do meteorów) nie

wykazuj

stałego ani wyra

nego wpływu na zwi

kszanie si

upałów w ci

gu roku,

jakkolwiek zauwa

ono,

e cz

sto po ich pojawianiu si

nast

puj

susze. Co wi

cej,

wiec

ce belki i kolumny, rozst

pienie si

nieba itp. cz

ęś

ciej pojawiaj

zim

latem

- a głównie w czasie bardzo silnych, lecz suchych mrozów. Uderzenia jednak piorunu,
błyskanie si

i grzmoty rzadko zdarzaj

zim

, cz

sto natomiast w porze wielkich

upałów. Tak zwane za

gwiazdy spadaj

ce według pospolitego mniemania składaj

raczej z jakiej

gliwej materii

wiec

cej i rozja

niaj

cej, nie maj

jakich

silniejszych własno

ci ognia. Lecz co do tego nale

y przeprowadzi

dalsze badania.

9. (Odpow. 4 poz.). Bywaj

pewne błyskawice, które daj

wiatło, lecz nie pal

wyst

puj

zawsze bez grzmotu.

(...)
18. (Odpow. 12 poz.). Wypadek negatywny stanowi powietrze zamkni

te w pieczarach

w porze letniej. Lecz co do powietrza zamkni

tego, nale

y w ogóle przeprowadzi

dokładniejsze badania. Najpierw bowiem powstaje uzasadniona w

tpliwo

ść

, jaka jest

wła

ciwa natura powietrza, je

eli chodzi o ciepło i zimno. Powietrze bowiem wyra

nie

przyjmuje ciepło na skutek działania ciał niebieskich, a zimno, by

e, z wyziewów

ziemi, w tak zwanym za

rodkowym rejonie powietrza - z zimnych par i

niegów.

Wskutek tego

adnego s

du nie mo

na powzi

ąć

o naturze powietrza na podstawie

obserwacji powietrza znajduj

cego si

na zewn

trz i pod gołym niebem, lecz

Strona 18 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

prawdziwszy b

dzie s

d powzi

ty na podstawie obserwacji powietrza zamkni

tego.

Nale

y doda

e powietrze powinno by

zamkni

te w naczyniu z takiego materiału, który

by sam nie udzielał powietrzu własnego ciepła czy zimna i nie dopuszczał łatwo wpływu
powietrza zewn

trznego. Dlatego do togo eksperymentu nale

y u

garnka glinianego,

owini

tego kilka razy skór

dla ochrony przed powietrzem zewn

trznym, który przez trzy

albo cztery dni powinien by

dobrze zamkni

ty; nast

pnie po otwarciu naczynia nale

zbada

stan ciepła r

albo za pomoc

szkła zaopatrzonego w podziałk

XIII. Po trzecie, nale

y stawi

przed rozumem wypadki, w których własno

ść

stanowi

przedmiot bada

, wyst

puje w wi

kszym lub mniejszym stopniu - czy to dokonuj

porównania przyrostu i ubytku w tym samym przedmiocie, czy te

dokonuj

c porównania

ze sob

danych własno

ci w ró

nych przedmiotach. Albowiem skoro forma rzeczy jest

wła

nie najrdzenniej sam

rzecz

i nie ma innej ró

nicy mi

dzy rzecz

i form

jak mi

dzy

zjawiskiem a rzeczywisto

, albo stron

zewn

trzn

i wewn

trzn

, albo mi

dzy rzecz

w stosunku do człowieka i t

sam

rzecz

w stosunku do wszech

wiata, to z tego

wynika,

e w ogóle nie mo

na uzna

jakiej

własno

ci za prawdziw

form

, je

eli si

ona

nie zmniejsza zawsze wtedy, kiedy si

sama ta własno

ść

zmniejsza i podobnie, nie

zwi

ksza si

zawsze, kiedy zwi

ksza si

sama, ta własno

ść

. Dlatego t

tablic

nazywamy zwykle tablic

stopni, czyli tablic

porównawcz

Tablica stopni, czyli tablica porównawcza odnosz

ca si

do ciepła.

Najpierw wi

c mówi

dziemy o tych przedmiotach, które przy dotyku nie wykazuj

ogóle

adnego stopnia ciepła, lecz widocznie maj

tylko jakie

ciepło potencjalne, czyli

dyspozycj

i przysposobienie do ciepła. Nast

pnie przejdziemy do omówienia tych

rzeczy, które s

ciepłe aktualnie, czyli przy dotyku, oraz do ich intensywno

ci i stopni.

(...)
4. W

ród substancji ro

linnych nie znajdujemy

adnej ro

liny ani cz

ęś

ci ro

liny (jak jej

soki albo rdze

), która by przy dotyku była ciepła. A jednak (jak wy

ej była mowa) trawy

zielone w zamkni

ciu staj

ciepłe. A przy wewn

trznym dotyku, np. dla podniebienia,

dla

oł

dka, albo nawet dla cz

ęś

ci zewn

trznych, po pewnym czasie (jak przy plastrach

czy ma

ciach) jedne substancje ro

linne odczuwa si

jako ciepłe, inne jako zimne.

5. W cz

ęś

ciach zwierz

cych, skoro obumarły albo zostały od ciała odł

czone, nie

znajdujemy przy dotyku nic ciepłego. Albowiem nawet nawóz ko

ski, je

eli nie został

zamkni

ty i zagrzebany, nie zatrzymuje ciepła. Jednak wszelki nawóz posiada, jak si

zdaje, ciepło potencjalne, jak to si

okazuje przy nawo

eniu pól. Podobnie te

trupy

zwierz

t i ludzi posiadaj

tego rodzaju ukryte i potencjalne ciepło; wskutek czego na

cmentarzach, gdzie codziennie odbywaj

pogrzeby, ziemia gromadzi pewne ukryte

ciepło, które zwłoki

wie

o pochowane niszczy o wiele szybciej ni

czysta ziemia. A u

ludów wschodnich znajduje si

podobno jaka

delikatna i mi

kka tkanina, zrobiona z

puchu ptaków, która ma t

wrodzon

własno

ść

e je

eli lekko zawin

ąć

w ni

masło, to

rozpuszcza je ona i topi.
(...)
15. Według tego, co podaj

astronomowie, jedne gwiazdy uwa

a si

za bardziej, inne

za mniej ciepłe. W

ród planet bowiem za najcieplejsz

po sło

cu uchodzi Mars, dalej

idzie Jowisz, nast

pnie Wenus; za zimne uchodz

ksi

ęŜ

yc i najbardziej ze wszystkich

Saturn. W

ród gwiazd stałych za najcieplejsz

uchodzi Syriusz, nast

pnie Serce Lwa,

czyli Regulus, dalej Psia Gwiazda itd.
16. Sło

ce tym bardziej grzeje, im bardziej zbli

a, si

do linii prostopadłej, czyli do

zenitu. To samo nale

y przyj

ąć

tak

e dla innych planet odpowiednio do stopnia

wła

ciwego ka

dej, np. Jowisz wi

cej u nas grzeje, kiedy znajduje si

pod Rakiem albo

Lwem ni

pod Kozioro

cem albo Wodnikiem.

17. Nale

y przyj

ąć

e samo sło

ce i pozostałe planety wi

cej grzej

w czasie swego

perigeum z powodu zbli

enia si

do Ziemi ni

w czasie apogeum. A je

eli zdarzy si

w jakiej

okolicy sło

ce znajduje si

jednocze

nie w perigeum oraz bli

ej zenitu, musi

bardziej grza

w okolicy, gdzie sło

ce znajduje si

równie

w perigeum, lecz

wieci

Strona 19 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

bardziej uko

nie. Dlatego przy porównywaniu wzniesienia planet w ró

nych okolicach

nale

y uwzgl

dni

czy

wiec

bardziej prostopadle, czy bardziej uko

nie.

18. Tak

e o sło

cu - i podobnie o innych planetach s

dzi si

e daj

cej ciepła,

kiedy znajduj

w pobli

u wi

kszych gwiazd stałych. Np. sło

ce daje wi

cej ciepła,

kiedy jest pod znakiem Lwa, znajduje si

bli

ej Serca Lwa, Ogona Lwa, Kłosu Panny,

Syriusza, Psiej Gwiazdy, ni

kiedy znajduje si

pod znakiem Raka, jakkolwiek wtedy

bardziej zbli

a si

do zenitu. I nale

y przyj

ąć

e cz

ęś

ci nieba tym wi

cej wysyłaj

ciepła

(jakkolwiek dotykiem si

tego nie wyczuwa) im bardziej ozdobione s

gwiazdami

zwłaszcza wi

kszymi.

19. W ogóle ciepło ciał niebieskich zwi

ksza si

pod wpływem trzech czynników,

mianowicie prostopadłego poło

enia, blisko

ci ziemi, czyli perigeum i poł

czenia gwiazd,

czyli konstelacji.
(...)
28. Przeprowad

eksperyment ze soczewkami zapalaj

cymi, przy których (je

eli

dobrze pami

tam) dzieje si

tak,

e je

eli umie

soczewk

(na przykład) w odległo

jednej pi

dzi od zapalanego przedmiotu, to nie zapala go ona ani nie ogrzewa tak łatwo,

jak kiedy umie

w odległo

ci (powiedzmy) pół pi

dzi, a nast

pnie stopniowo i powoli

przesuwa

do odległo

ci całej pi

dzi. Sto

ek przecie

i skupienie promieni s

te same,

lecz sam ruch powi

ksza działanie ciepła.

29. Po

ary, które powstaj

podczas wiania silnego wiatru - według ogólnego

mniemania - wi

ksze czyni

post

py w kierunku pod wiatr ni

z wiatrem. Dzieje si

tak

zapewne dlatego,

e płomie

szybszym ruchem cofa si

, kiedy wiatr nieco ustaje, ani

eli

posuwa si

naprzód, kiedy wiatr go pop

dza.

30. Płomie

nie wydobywa si

ani nie powstaje, je

eli nie da mu si

pewnej pustej

przestrzeni, w której mógłby porusza

i igra

. Wyj

tek stanowi

płomienie

wybuchowe prochu strzelniczego i tym podobne, gdzie stłoczenie i uwi

zienie płomienia

powi

ksza jego furi

31. Kowadło od uderze

młota bardzo si

rozgrzewa, tak

e gdyby było z cie

szej

płyty, mogłoby - jak s

dzimy - pod silnymi i ci

głymi uderzeniami młota sta

czerwone

jak roz

arzone

elazo; lecz co do tego nale

y przeprowadzi

eksperyment.

32. Je

eli w pal

cych si

ciałach, które s

tak porowate,

e ogie

znajduje miejsce do

poruszania si

, zahamowa

ten ruch przez silny ucisk, ogie

natychmiast ga

nie.

Podobnie, kiedy hubk

albo płon

cy knot

wiecy czy lampy, albo nawet pal

cy si

giel

czy

arz

cy si

gielek drzewny przyci

nie si

gasidłem czy innym przedmiotem tego

rodzaju albo przydepnie si

nog

, natychmiast ustaje działanie ognia.

XIV. Jak uboga jeszcze jest nasza historia naturalna, łatwo mo

na pozna

z powy

szych

tablic, gdzie zamiast sprawdzonego opisu i niew

tpliwych faktów, przytaczali

niekiedy podania i opowiadania (zawsze jednak z doł

czeniem ostrze

enia o ich

tpliwej wiarogodno

ci i por

czalno

ci), a tak

e z tego,

e cz

sto musieli

my u

tych

słów: "nale

y zrobi

eksperyment" albo "nale

y przeprowadzi

dalsze badania".

XV. Zadanie i funkcj

tych trzech tablic okre

lamy zwykle jako przedstawienie faktów

rozumowi. Dokonawszy za

tego przedstawienia nale

y zabra

do wła

ciwej indukcji.

Nale

y mianowicie we wszystkich przedstawionych faktach razem wzi

tych i w ka

dym z

osobna znale

źć

tak

własno

ść

, która by jednocze

nie z dan

własno

zawsze była

obecna i nieobecna, wzrastała z ni

razem lub malała, która by stanowiła (jak wy

powiedziano) szczegółowy przypadek własno

ci bardziej ogólnej. Je

li jednak umysł ju

od pocz

tku b

dzie usiłował to robi

afirmatywnie (co zawsze zwykł czyni

pozostawiony

samemu sobie), wyst

urojenia, przypuszczenia, poj

cia

le okre

lone, i zasady

wymagaj

ce codziennie poprawek, je

eli nie mamy (zwyczajem scholastyków) walczy

obronie tego, co fałszywe. B

dzie to jednak bez w

tpienia lepsze lub gorsze zale

nie od

zdolno

ci i siły działaj

cego rozumu. Udziałem samego Boga (dawcy i twórcy form), a

e tak

e aniołów i wy

szych inteligencji jest zna

formy bezpo

rednio przez afirmacj

Strona 20 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

od pocz

tku rozwa

ania. Z pewno

jednak przekracza to mo

liwo

ci człowieka,

któremu dane jest tylko post

powa

zrazu poprzez negacj

, a dopiero po zastosowaniu

wszelkiego rodzaju wył

cze

zako

czy

wreszcie afirmacj

XVIII. Nale

y teraz przedstawi

przykład wykluczenia, czy odrzucenia tych własno

ci,

które, jak wynika z tablic obecno

ci, nie nale

Ŝą

do formy ciepła. Nale

y przy tym

pami

e do odrzucenia jakiej

własno

ci wystarczaj

nie tylko poszczególne tablice,

lecz nawet ka

dy z poszczególnych wypadków, które one zawieraj

. Wynika bowiem z

tego, co wy

ej powiedziano,

e ka

dy wypadek sprzeczny obala przypuszczenie co do

formy. Niemniej jednak dla przejrzysto

ci oraz

eby przedstawi

wyra

niej u

yteczno

ść

tablic, podajemy niekiedy dwa albo wi

cej wypadków wykluczaj

cych.

Przykład wykluczania, czyli odrzucania własno

ci nie nale

Ŝą

cych do formy

ciepła.
1. Ze wzgl

du na promienie słoneczne odrzu

natur

elementu.

2. Ze wzgl

du na zwykły ogie

, a przede wszystkim ze wzgl

du na ognie podziemne

(które s

najbardziej oddalone i zupełnie odci

te od promieni niebios) odrzu

natur

niebia

3. Ze wzgl

du na to,

e wszelkiego rodzaju ciała (to jest minerały, ro

liny, cz

ęś

zewn

trzne zwierz

t, woda, olej, powietrze i inne) ogrzewaj

przez samo zbli

enie si

do ognia albo innego ciała ciepłego, odrzu

wszelkie zró

nicowanie czy subtelniejsz

budow

ciał.

4. Ze wzgl

du na to,

e rozpalone

elazo i inne metale ogrzewaj

inne ciała, a mimo to

nie trac

na wadze ani na substancji, odrzu

udzielanie czy domieszk

substancji

jakiego

innego ciepłego ciała.

5. Ze wzgl

du na wrz

wod

, powietrze, a tak

e ze wzgl

du na metale i inne ciała

stałe, ogrzane, lecz nie do

aru, czyli do czerwono

ci, odrzu

tak

wiatło i blask.

6. Ze wzgl

du na promienie ksi

ęŜ

yca, i innych gwiazd (z wyj

tkiem sło

ca), jeszcze

raz odrzu

wiatło i blask.

7. Ze wzgl

du ma porównanie roz

arzonego

elaza z płomieniem alkoholu (z których

rozpalone

elazo ma wi

cej ciepła, a mniej

wiatła, płomie

alkoholu wi

cej

wiatła,

a mniej ciepła), ponownie odrzu

wiatło i blask.

8. Ze wzgl

du na złoto, i inne metale rozpalone, które w cało

ci s

ciałami o bardzo

wielkiej g

sto

ci, odrzu

rzadko

ść

9. Ze wzgl

du na powietrze, które najcz

ęś

ciej jest zimne, a mimo to pozostaje rzadkie,

ponownie odrzu

rzadko

ść

10. Ze wzgl

du na rozpalone

elazo, które nie rozszerza si

, lecz zachowuje

widocznie t

sam

obj

ść

, odrzu

ruch albo rozszerzanie si

ciała jako cało

ci.

11. Ze wzgl

du na rozszerzanie si

powietrza w termometrach i innych podobnych

przyrz

dach, w których powietrze widocznie porusza si

i rozszerza, a mimo to nie

nabiera wyra

nie wi

kszego ciepła, odrzu

jeszcze raz ruch albo rozszerzanie si

ciała

jako cało

ci.

12. Ze wzgl

du na to,

e wszelkie ciała łatwo mo

na ogrza

bez jakiegokolwiek

niszczenia albo widocznej zmiany jako

ciowej, odrzu

własno

ść

niszcz

albo

gwałtowne udzielanie jakiej

nowej własno

ci.

13. Ze wzgl

du na zgodno

ść

i podobie

stwo skutków, wywoływanych przez ciepło i

zimno, odrzu

zarówno ruch powoduj

cy rozszerzanie si

jak te

ruch powoduj

kurczenie si

ciała jako cało

ci.

14. Ze wzgl

du na to,

e ciepło wzmaga si

przez pocieranie ciał, odrzuci

nale

zasadniczy charakter własno

ci. Przez własno

ść

zasadnicz

rozumiemy tak

własno

ść

, która znajduje :si

w przyrodzie jako co

pozytywnego i nie jest skutkiem

jakiej

własno

ci wcze

niejszej.

i inne własno

ci. Nie sporz

dzamy bowiem zupełnych wykazów, lecz podajemy

tylko przykłady.

Strona 21 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

Omówione własno

ci, wszystkie razem i ka

da z osobna, nie nale

Ŝą

do formy ciepła. A

człowiek w swych dociekaniach nad ciepłem od nich si

uniezale

nia.

XX. A jednak poniewa

prawda pr

dzej wyłania si

z bł

du ni

z zam

tu, uwa

amy za

rzecz po

yteczn

pozwoli

rozumowi na to, by po sporz

dzeniu i rozwa

eniu trzech tablic

pierwszego przegl

du (jakie przedło

yli

my) zabrał si

i spróbował dzieła tłumaczenia

przyrody na drodze pozytywnej - opieraj

c si

zarówno na wypadkach podanych w

tablicach, jak i na tych, z którymi spotka si

gdzie indziej. Ten rodzaj próby nazywamy

zwykle pobła

aniem rozumowi lub pocz

tkiem tłumaczenia, albo, pierwszym

winobraniem.
Pierwsze winobranie dotycz

ce formy ciepła.

Nale

y zwróci

uwag

e forma rzeczy (jak to wyra

nie wynika z tego, co wy

powiedziano) znajduje si

we wszystkich wypadkach i w ka

dym poszczególnym, w

którym znajduje si

sama rzecz; w przeciwnym bowiem razie nie byłaby form

; dlatego

nie mo

e tu wyst

powa

w ogóle

aden wypadek sprzeczny. Mimo to w pewnych

wypadkach forma okazuje si

o wiele bardziej widoczna i oczywista ni

w innych - w tym

mianowicie, gdzie natura tej formy mniej jest hamowana, kr

powana i opanowana przez

inne natury. Wypadki za

tego rodzaju nazywamy zwykle wypadkami

wietlistymi lub

okazowymi. Nale

y wi

c z kolei przej

ść

do wła

ciwego pierwszego winobrania

dotycz

cego formy ciepła.

We wszystkich wypadkach razem wzi

tych i w ka

dym z osobna, własno

, której

szczegółowym przypadkiem jest ciepło, wydaje si

ruch. Najwidoczniej wyst

puje to

przy płomieniu, który stale si

porusza, oraz w płynach wrz

cych lub kipi

cych, które

równie

w ci

głym ruchu. Okazuje si

to tak

e przy powstawaniu albo przy wzro

cie

ciepła powodowanym przez ruch, jak to ma miejsce przy miechach kowalskich i przy
wiatrach (zob. przykł. 29 tab. 3). Podobnie te

jest przy innych odmianach ruchu (co do

których zob. przykł. 28 i 31 tab. 3). Ujawnia si

to dalej w tym,

e ciepło i ogie

nie na

skutek wszelkiego silnego ucisku, który kr

puje ruch i całkiem go usuwa (zob. przykł. 30 i

32 tab. 3). Okazuje si

to tak

e z tego,

e pod działaniem wszelkiego ognia oraz silnego i

gwałtownego ciepła ka

de ciało ulega zniszczeniu albo przynajmniej widocznej zmianie.

Wynika z tego jasno,

e ciepło wywołuje w wewn

trznych cz

ęś

ciach ciała tumult,

perturbacje i gwałtowny ruch, który wyra

nie prowadzi do jego rozkładu.

Tego, co mówili

my o ruchu (mianowicie,

e stanowi on rodzaj dla ciepła jako gatunku)

nie nale

y rozumie

w ten sposób,

e ciepło rodzi ruch albo

e ruch rodzi ciepło (cho

jedno i drugie w pewnych wypadkach jest prawdziwe), lecz

e ciepło jako takie, czyli

istota ciepła jest ruchem i niczym innym, ale ruchem ograniczonym przez cechy
wyró

niaj

ce, które wkrótce doł

czymy, uczyniwszy wpierw pewne zastrze

enia

zmierzaj

ce do unikni

cia dwuznaczno

ci.

(...) nale

y przyst

wreszcie do prawdziwych cech wyró

niaj

cych, które

ograniczaj

poj

cie ruchu i wyprowadzaj

form

ciepła.

Pierwsz

c cech

wyró

niaj

stanowi to,

e ciepło jest ruchem ekspansywnym,

przez który ciało d

ąŜ

y do rozszerzania si

i uzyskiwania wi

kszej przestrzeni, czyli

kszych rozmiarów, ni

dot

d zajmowało. Ta za

cecha wyró

niaj

ca najwidoczniej

wyst

puje w płomieniu, gdzie dym, czyli g

sty wyziew wyra

nie si

rozszerza i

przechodzi w płomie

Wyst

puje ona tak

e w ka

dym wrz

cym płynie, który wyra

nie wzbiera, podnosi si

wyrzuca b

belki i uparcie d

ąŜ

y do rozprzestrzenienia si

, a

zmienia si

w ciało o

znacznie wi

kszej obj

ci, ni

zajmował sam płyn - mianowicie w par

, dym lub

powietrze.
Wyst

puje ona tak

e w ka

dym drewnie i w ciałach palnych, które niekiedy wydzielaj

pot, a zawsze par

Wyst

puje tak

e przy topieniu metali, które b

c ciałami o najbardziej zwartej

budowie niełatwo nabrzmiewaj

i rozszerzaj

. Gdy jednak ich tchnienia

rozszerzywszy si

w sobie jeszcze dalej si

dzie chciało rozszerzy

, wówczas

Strona 22 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

popchnie i rozrusza grubsze cz

ęś

ci ku stanowi ciekłemu. A je

eli ciepło jeszcze bardziej

wzro

nie, wówczas liczne cz

stki wyzwoli do stanu lotnego.

Wyst

puje tak

e w

elazie albo w kamieniach, które nie topniej

wprawdzie ani si

nie

rozpuszczaj

, lecz mi

. To samo dzieje si

tak

e z kijami drewnianymi, które ogrzane

nieco w gor

cym popiele staj

tkie.

(...)
Druga cecha wyró

niaj

ca jest modyfikacj

poprzedniej; polega mianowicie na tym,

ciepło jest ruchem rozszerzaj

cym, czyli skierowanym ku obwodowi - z tym wszak

zastrze

eniem,

e ciało jednocze

nie podnosi si

ku górze. Nie ulega bowiem

tpliwo

ci,

e s

liczne ruchy zło

one. Na przykład, strzała albo pocisk jednocze

nie

lec

c naprzód obraca si

, i obracaj

c si

leci naprzód. Podobnie te

ruch ciepła jest

zarazem i ruchem rozszerzaj

cym i unoszeniem ku górze.

Ta cecha wyró

niaj

ca wyst

puje przy obc

gach albo pr

tach

elaznych wło

onych

do ognia. Bo je

li si

je wło

y pionowo i trzyma r

od góry, szybko zaczynaj

pali

, natomiast je

eli z boku albo z dołu, to w ka

dym razie nast

puje to znacznie

pó

niej.

Widoczna jest tak

e przy destylacjach per descensorium, jakie stosuje si

przy

delikatniejszych kwiatach, których zapachy łatwo si

ulatniaj

. Albowiem przemy

lno

ść

ludzka odkryła to,

e chc

c, a

eby ogie

mniej palił, nale

y go umieszcza

nie pod

czym

, ale powy

ej. Bo nie tylko płomie

ąŜ

y ku górze, lecz tak

e wszelkie ciepło.

Nale

y te

zrobi

tego rodzaju eksperyment w stosunku do własno

ci przeciwnej, tj.

zimna: mianowicie sprawdzi

, czy zimno nie kurczy ciała zst

puj

c ku dołowi, tak jak

ciepło rozszerza ciało wznosz

c si

ku górze. Nale

y wi

c wzi

ąć

dwa pr

elazne lub

dwie rurki szklane - poza tym całkiem równe - i nieco je ogrza

, nast

pnie pod jedn

dołu poło

nasi

kni

zimn

wod

lub

nieg, przy drugiej za

podobnie, ale u

góry. Przypuszczamy bowiem,

e ochłodzenie na ko

cach nast

pi szybciej w tym pr

cie,

gdzie

nieg poło

ono u góry, ni

w tym, gdzie poło

ono

nieg u dołu - przeciwnie ni

dzieje z ciepłem.

Trzecia cecha wyró

niaj

ca polega na tym,

e ciepło jest ruchem, który nie rozszerza

ciała równomiernie w cało

ci, ale jest ruchem rozszerzaj

cym, dokonywaj

cym si

przez

mniejsze cz

stki ciała i jednocze

nie jest ruchem powstrzymywanym, odpieranym i

odbijanym. Wskutek tego powstaje ruch zmienny, ustawicznie drgaj

cy, b

cy stanem

wysiłku, nat

ęŜ

enia i podniecenia. St

d te

bierze swój pocz

tek owa furia ognia i ciepła.

Ta cecha wyró

niaj

ca najbardziej uwidacznia si

w płomieniu i w płynach wrz

cych,

które ustawicznie dr

Ŝą

, i w małych dawkach to podnosz

, to znów opadaj

Ujawnia si

ona tak

e w tych ciałach, które odznaczaj

tak zwart

budow

ogrzane albo rozpalone nie rozszerzaj

ani nie powi

kszaj

swej obj

ci, jak na

przykład rozpalone

elazo, w którym ciepło jest najsilniejsze.

Przejawia si

tak

e w tym,

e w porach najzimniejszych ogie

pali si

naj

ywiej.

(...)
Czwarta cecha wyró

niaj

ca jest modyfikacj

poprzedniej; polega mianowicie na, tym,

e ów ruch pobudzaj

cy albo przenikaj

cy powinien by

nieco gwałtowny, a bynajmniej

nie powolny. Dalej powinien odbywa

w cz

stkach, które chocia

małe, wszak

nie s

rozdrobnione do ostatecznych granic, lecz s

troch

ksze.

Wyst

puje ta cecha wyró

niaj

ca przy porównaniu skutków, jakie wywołuje ogie

, z

tymi, które przynosi czas, czyli wiek. Wiek bowiem, czyli czas, wysusza, zu

ywa,

nadwyr

ęŜ

a, obraca w popiół w niemniejszym stopniu ni

ogie

, a mo

e nawet daleko

subtelniej; lecz poniewa

ruch ten jest niezwykle powolny i dotyczy cz

steczek bardzo

małych, nie wyczuwa si

przy nim ciepła.

Okazuje si

tak

e przy porównaniu roztworów

elaza i złota. Złoto bowiem rozpuszcza

bez wzniecenia ciepła, natomiast rozpuszczaniu si

elaza towarzyszy silne i

gwałtowne ciepło, jakkolwiek dla rozpuszczenia jednego i drugiego potrzeba tego
samego mniej wi

cej okresu czasu. Przyczyna tego zjawiska le

y zapewne w tym,

eli chodzi o złoto, ciecz rozpuszczaj

ca wchodzi łagodnie, wciska si

delikatnie, a

Strona 23 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

steczki złota ust

puj

łatwo. Natomiast je

eli chodzi o

elazo, ciecz wchodzi

gwałtownie, w

ród zaburze

, a cz

steczki

elaza stawiaj

kszy opór.

Przejawia si

w pewnym stopniu przy niektórych gangrenach i obumieraniu tkanek.

Zjawiska te nie daj

wielkiego ciepła ani nie wywołuj

wielkiego bólu z powodu

subtelno

ci rozkładu.

To byłoby pierwsze winobranie, czyli pocz

tek tłumaczenia formy ciepła oparty na

podstawie pobła

ania rozumowi.

Z tego za

pierwszego winobrania wypływa forma nast

puj

ca, czyli prawdziwa

definicja ciepła (ciepła w stosunku do wszech

wiata, a nie tylko w stosunku do zmysłów)

ta w kilku słowach: ciepło jest ruchem ekspansywnym, skr

powanym i napieraj

cym

poprzez mniejsze cz

stki ciał. Nale

y jednak ow

ekspansj

bli

ej okre

w ten sposób,

e rozszerzaniu si

ku obwodowi towarzyszy jednocze

nie pewna skłonno

ść

ku górze.

Owo napieranie poprzez cz

stki ciał nale

y bli

ej okre

w ten sposób,

e nie odbywa

ono powoli, lecz szybko i z pewn

gwałtowno

Co si

tyczy strony praktycznej, sprawa przedstawia si

tak samo. Przepis bowiem

jest nast

puj

cy. Je

eli w jakim

ciele naturalnym zdołasz wywoła

ruch zmierzaj

cy do

jego rozszerzenia lub powi

kszenia i potrafisz ten ruch w taki sposób zahamowa

odwróci

, a

eby owo rozszerzanie nie odbywało si

równomiernie, lecz cz

ęś

ciowo

posuwało si

naprzód, cz

ęś

ciowo cofało si

- wtedy niew

tpliwie wytworzysz ciepło, i to

bez wzgl

du na to, czy owo ciało b

dzie (jak to mówi

) elementarne, czy te

wyposa

one we własno

ci ciał niebieskich, jasne czy ciemne, rzadkie czy g

ste, czy o

rozszerzonej obj

ci, czy te

trzymaj

ce si

w granicach pocz

tkowych rozmiarów, czy

to skłonne do rozpuszczania si

, czy trwaj

ce ci

gle w tym samym stanie, czy to b

dzie

zwierz

, czy ro

lina, minerał, woda, olej, powietrze, czy jakakolwiek substancja, byleby

tylko zdolna do wy

ej wymienionego ruchu. A ciepło odczuwane zmysłami jest wła

ciwie

tym samym, z t

jednak analogi

, która odpowiada zmysłowi. Obecnie za

nale

przyst

do omówienia dalszych

rodków pomocniczych.

Dalej, a fragment ten stanowi ok. 40% tekstu Novum Organum, Bacon wylicza dwadzie

cia kilka rodzajów

zjawisk, które szczególnie wyrazi

cie ujawniaj

form

danej własno

ci. Rozwa

ania te s

pełne zam

tu, a

mity mieszaj

w nich - podobnie jak we fragmentach przytoczonych powy

ej - z faktami. Nie prowadzi

to do poprawienia uzyskanej w uwadze XX (pseudo)odpowiedzi na pytanie, czym jest ciepło. Wreszcie

nast

puje podsumowanie.

LII. Tyle mieli

my do powiedzenia na temat warto

ci wypadków wyró

nionych. Nale

przy tym przypomnie

e w tym naszym Organum zajmujemy si

logik

a nie filozofli

Lecz nasza logika uczy i kształci rozum nie po to, aby przy pomocy subtelnych niejako
macek umysłu chwytał i ujmował abstrakcje rzeczy (jak to czyni zwykła logika), lecz
a

eby rzeczywi

cie przeprowadzał sekcj

przyrody, odkrywał siły i działania ciał oraz ich

prawa okre

lone w materii, tak by ta wiedza wypływała nie tylko z natury umysłu, lecz

tak

e z natury rzeczy. Nic wi

c dziwnego, je

eli na ka

dym kroku jest urozmaicona i

ilustrowana przez rozwa

ania i do

wiadczenia przyrodnicze jako przykłady naszej

umiej

tno

ci. Istniej

(jak wynika z tego, co wy

ej powiedziano) wypadki wyró

nione

w liczbie dwudziestu siedmiu, a mianowicie:
1) wypadki samotnicze,
2) wypadki w

drówki, czyli przechodzenia,

3) wypadki okazowe,
4) wypadki skryte,
5) wypadki konstytutywne,
6) wypadki zgodno

ci,

7) wypadki jedyne w swoim rodzaju,
8) wypadki zbaczaj

ce,

9) wypadki graniczne,
10) wypadki władzy,
11) wypadki towarzysz

ce i wrogie,

Strona 24 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20

12) wypadki ł

ce,

13) wypadki przymierza,
14) wypadki drogowskazy,
15) wypadki rozł

ki,

16) wypadki wrotne,
17) wypadki porywaj

ce,

18) wypadki drogi,
19) wypadki uzupełnienia,
20) wypadki przecinaj

ce,

21) wypadki pr

ta mierniczego,

22) wypadki przebiegu,
23) dawki natury,
24) wypadki walki,
25) wypadki zach

caj

cego skinienia,

26) wypadki wielostronnej u

yteczno

ci,

27) wypadki magiczne.
Po

ytek za

z tych wypadków, którym góruj

one nad wypadkami pospolitymi, odnosi

w ogóle albo do dziedziny wiedzy, albo do dziedziny praktyki, albo do jednej i drugiej.

eli chodzi o dziedzin

wiedzy, wspieraj

one b

zmysły, b

rozum. Zmysły

wspiera pi

ęć

wypadków-pochodni. Rozum wspieraj

one albo przez to,

e przyspieszaj

wył

czanie formy, jak to czyni

wypadki samotnicze, albo przez to,

e zacie

niaj

granice i bli

ej wskazuj

stron

pozytywn

formy, jak to czyni

wypadki w

drówki,

wypadki okazowe i wypadki towarzysz

ce wraz z ł

cymi, albo przez to,

e podnosz

rozum i prowadz

do rodzajów i natur wspólnych, i to albo bezpo

rednio - jak to czyni

wypadki skryte, wypadki jedyne w swoim rodzaju, wypadki przymierza, albo w stopniu
przybli

onym - jak konstytutywne, albo w stopniu najni

szym - jak zgodno

ci; albo przez

to,

e sprowadzaj

rozum na wła

ciw

drog

od manowców przyzwyczaje

, jak wypadki

zbaczaj

ce, albo przez to,

e prowadz

do wielkiej formy, czyli budowy wszech

wiata,

jak wypadki graniczne, albo przez to,

e ostrzegaj

przed fałszywymi formami i

przyczynami, jak wypadki-drogowskazy i wypadki rozł

ki. Co si

tyczy dziedziny

praktyki, to one albo j

wyznaczaj

, albo wymierzaj

, albo ułatwiaj

. Wyznaczaj

albo

przez to,

e wskazuj

, od czego nale

y zacz

ąć

, a

eby

my mi

robili tego, co ju

zostało

zrobione - czyni

to na przykład wypadki władzy, albo te

do czego nale

y d

ąŜ

, je

eli

dana jest mo

ść

- jak wypadki zach

caj

cego skinienia. Wymierzaj

praktyk

owe

cztery matematyczne, ułatwiaj

wypadki wielorakiej u

yteczno

ci i wypadki

magiczne.
Dalej spo

ród tych dwudziestu siedmiu rodzajów wypadków nale

y niektóre zbiera

od pocz

tku (jak to, co do pewnych zaznaczyli

my ju

ej), nie czekaj

c na

szczegółowe zbadanie odno

nych własno

ci. Do takich nale

Ŝą

wypadki zgodno

ci, dalej

wypadki jedyne w swoim rodzaju, wypadki zbaczaj

ce, wypadki władzy, wypadki wrotne,

wypadki zach

caj

cego skinienia, wypadki wielorakiej u

yteczno

ci oraz wypadki

magiczne. One bowiem albo wspomagaj

i uzdrawiaj

rozum i zmysły, albo w sposób

ogólny zaopatruj

praktyk

we wskazania. Pozostałych za

wtedy dopiero nale

szuka

, kiedy sporz

dzimy tablice obecno

ci, na których oprze

dzie mo

na przy

tłumaczeniu jakiej

szczegółowej własno

ci. Albowiem wypadki odznaczone i obdarzone

tym wyró

nieniem s

jakby dusz

ród pospolitych wypadków obecno

ci, i - jak ju

pocz

tku zaznaczyli

my - kilka z nich zast

puje wiele innych. Dlatego, kiedy

sporz

dzamy tablice, nale

y z wielk

gorliwo

ich wła

nie szuka

i w tablicach je

umieszcza

. W dalszym ci

gu naszych wywodów b

dzie jeszcze nieraz o nich mowa.

Dlatego nale

ało im przedtem po

osobne rozwa

ania. Teraz za

musimy

przyst

do omówienia

rodków, które wspieraj

indukcj

i sprowadzaj

na wła

ciw

drog

, a nast

pnie do konkretów, do ukrytych procesów i ukrytych struktur, i całej reszty,

któr

przedstawili

my po porz

dku w aforyzmie dwudziestym pierwszym, a

eby wreszcie

(sprawuj

c niejako uczciw

i wiern

opiek

) przekaza

ludziom ich własne losy,

Strona 25 z 26

Bez tytułu 1

2009-10-20