3a_Lisciaste 1 2011.cdr

Drzewa i krzewy okrytozalążkowe

Literatura podstawowa:
Tomanek J., Witkowska-Żuk L.

Botanika leśna. wyd. VII. 2008. PWRiL.

Szweykowska A., Szweykowski J.

Botanika cz. I. Morfologia, cz. II. Systematyka. 1996 i wydania

późniejsze. PWN.

Dla zainteresowanych rozwinięciem tematu:
Seneta W., Dolatowski J.

Dendrologia. PWN. 1997

Seneta W.

Bugała W.

Drzewa i krzewy. 2000. PWRiL, Warszawa.

Nasze drzewa leśne. Monografie popularno-naukowe Instytutu Dendrologii PAN, Warszawa-Poznań:
• Topole (1993)
• Brzozy (1979)
• Olsze (1980)
• Buk (1990)
• Wierzby drzewiaste (1990)
• Dzikie drzewa owocowe (1990)
• Lipy (1991)
• Grab (1993)
• Jesion (1995)
• Dęby (2006)
Coombes A.J.

Drzewa. 1996. Wyd. Wiedza i Życie.

Godet Jean-Denis.

Drzewa i krzewy. 1997. Multico, Warszawa.

Amann. G.

Drzewa i krzewy. 1994. Multico.

Pirc H.

Drzewa od A do Z. KDC. 2006.

Podbielkowski Z.

Rozmnażanie roślin. 1990. WSiP.

Malinowski E.

Anatomia roślin. 1973. PWN.

Hejnowicz Z.

Anatomia i histogeneza roślin naczyniowych. 2002. PWN.

Esau K.

Anatomia roślin. 1973. PWRiL.

Rodkiewicz B.

Embriologia roślin kwiatowych. 1973. PWN.

i wydania późniejsze

Przed ćwiczeniami

Opracuj na podstawie podanej literatury i wiadomości uzyskanych na wykładzie następujące zagadnienia:
1. Charakterystyka taksonomiczna gromady okrytozalążkowe -

Magnoliophytina (Angiospermae).

2. Charakterystyka taksonomiczna klasy dwuliścienne -

Magnoliopsida (Dicotyledones).

3. Charakterystyka taksonomiczna klasy jednoliścienne -

Liliopsida (Monocotyledones).

Szweykowska A., Szweykowski J. - Botanika, Systematyka. 2003. PWN.

Rozwiąż samodzielnie (używając ołówka) załączony na następnej stronie test*, a następnie sprawdź
poprawność odpowiedzi (s

) i popraw długopisem dostrzeżone błędy.

*Źródło: Pałczyński A., Jasnowska J. 1993. Atlas botaniczny. Ćwiczenia. PWN.

tr. 9

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Do organów generatywnych kwiatu należą ................. i ....................... , natomiast powabnię stanowi zwykle

.......................... . Słupek powstał ze zrośnięcia się owocolistka (ów), zaś od liczby owocolistków zależy

najczęściej liczba ................., ............. .................. . Jeżeli jednak owocolistki sąsiednie zrosły się jedynie

swoimi brzegami, powstaje z kilku owocolistków słupek............................... . Zalążki w zalążni tworzą się na

.................. , z którym połączone są ................... . Pylnik składa się z dwóch .............. .............. , każdy o dwóch

.................... ....................... .Tu rozwijają się ...................... .................. , odżywiane przez warstwę

....................... (..................) . Na znamieniu słupka pyłek kiełkuje w .................. .................. , co umożliwia

doprowadzenie komórek plemnikowych poprzez szyjkę słupka do zalążków w zalążni. W kwiecie roślin

okrytozalążkowych wytworzenie woreczka zalążkowego jak i ziarna pyłku poprzedzone jest podziałem

............................ , tj. podziałem komórki, który prowadzi do powstania komórek o jądrach ............................ .

Proces ten dokonuje się w tkance .......................... (........................) i jest określany jako

........................................ , zaś w pylniku jako ........................................... . W diploidalnej komórce zwanej

.............................. lub .................................... następują kolejno po sobie ... (ile) podziały jądra i tworzą się

przegrody między nowymi komórkami. Przegrody zwykle zakładają się w płaszczyźnie .............................. do

długiej osi komórki, w rezultacie czego powstaje tetrada ................... , .................. ............................

ułożonych liniowo. Tylko jedna megaspora rozwinie się następnie w gametofit żeński, czyli w ...............

.................... . Jest to najczęściej komórka położona .. .........., .... ............... ................ . Opisany przebieg

megasporogenezy jest najpowszechniejszy, jednakże u wielu gatunków może być odmienny i nie prowadzić do

powstania czterech megaspor, lecz mniejszej ich liczby. W komorach pyłkowych występuje tkanka

...........................................

, która podlega podziałowi redukcyjnemu prowadzącemu do wytworzenia

............... ............... . W całym pylniku kolejne fazy podziału przebiegają mniej więcej synchronicznie. Na

początku podziału tkanka archeosporialna zaczyna się izolować od tapetum i poszczególne jej komórki jako

mejocyty przyjmują kształty ................. , a powierzchnię ich pokrywa zgrubiała ............... ................... . Mejoza

polega na dwóch występujących po sobie podziałach, w wyniku których powstaje tetrada mikrospor, czyli

jednokomórkowych ziaren pyłku, z których każde ma jedno jądro o ................................ liczbie chromosomów.

Następnie jądro mikrospory dzieli się w wyniku zwykłej mitozy na dwa jądra: ..........................

............................... . W wytworzonym zredukowanym gametoficie męskim w wyniku jeszcze jednego podziału

jądro generatywne wytwarza dwie gamety męskie, czyli ..................... . W zalążku występuje komórka

archeosporialna, która ulega podziałowi ........................... . Jedna z czterech haploidalnych komórek jako

komórka macierzysta woreczka zalążkowego, czyli gametofitu żeńskiego, podlega dalszym podziałom

mitotycznytm prowadzącym do wytworzenia (ile) ........ jąder przyjmujących określone położenie w woreczku

zalążkowym. Trzy z nich przy biegunie po stronie okienka tworzą komórki aparatu jajowego: są to mianowicie

............... ............. i ......... ................. . Przy biegunie po stronie osadki (chalazy) oddzielają się .........

........................ , a ku środkowi przesuwają się dwa jądra biegunowe, które połączą się w .............. ...............

................. .................... . Jest to najbardziej powszechny typ budowy woreczka zalążkowego. Woreczek

zalążkowy znajduje się w obrębie .................. , otoczonego jedną lub dwiema ........................ . Po wniknięciu

przez znamię i szyjkę słupka .................. ................... do zalążków, następuje zapłodnienie nazywane

....................... , gdyż jeden plemnik zapładnia komórkę jajową, tworząc diploidalną zygotę, drugi łączy się z

................ .................. .................. ....................... tworząc jądro centralne o ....................... (...................)

liczbie chromosomów. Z zygoty rozwija się zarodek, natomiast z centralnej komórki woreczka zalążkowego

rozwija się ................ . Zalążnia przekształca się w ........................ , a zalążki w ...................... . Łupina

nasienna powstaje z ....................... , natomiast z ośrodka może rozwinąć się ..................... , pełniące rolę

................................ .

Rośliny okrytozalążkowe

Opisz załączony schemat cyklu rozwojowego jabłoni.
Napisz pod rysunkiem gdzie zachodzi mejoza i zaznacz na rysunku symbolem

Budowa kwiatów

Kwiat o symetrii promienistej na przykładzie

oczaru japońskiego Hamamelis japonica f.

flavopurpurascens (oczarowate - Hamamelidaceae) lub forsycji Forsythia sp. (oliwkowate -
Oleaceae)

Obejrzyj kwiat, zwracając uwagę na jego symetrię, budowę dna kwiatowego, formę okwiatu, liczbę i ułożenie
członów na dnie kwiatowym.
Na schemacie wprowadź objaśnienia i podaj liczbę elementów: dno kwiatowe, działki kielicha, płatki korony,
pręciki, słupek (synkarpiczny). Pod mikroskopem zaobserwuj miodniki w kwiecie oczaru.

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

kwiat oczaru

kwiat forsycji widok w przekroju podłużnym

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Objaśnienie symboli stosowanych w skróconym opisie kwiatów.

Przedstaw cechy morfologiczne kwiatu za pomocą wzoru kwiatowego.

P -

okwiat pojedynczy (niezróżnicowany na kielich i koronę)

K -

kielich

C -

korona

A -

pręcikowie

G -

słupkowie:

położenie słupka względem okwiatu zaznaczmy kreską nad

lub pod liczbą słupków lub zrośniętych owocolistków. Kreska górna oznacza,

że zalążnia jest wolna i położona na wypukłym lub płaskim dnie kwiatowym.

Elementy okwiatu są położone poniżej - kwiat jest więc górny.

symetria grzbiecista kwiatu

() -

częściowe lub całkowite zrośnięcie elementów

tego samego okółka

[ ] -

zrośnięcie elementów należących do różnych

okółków np.. pręcików i płatków

- elementy tego samego typu występujące w okółkach

symetria promienista kwiatu

Przekrój poprzeczny zalążni

tytoniu - Nicotiana sp. (psiankowate - Solanaceae)

K [C A ]G

(5)

(2)

Zaobserwuj przy małym powiększeniu mikroskopowym (obiektyw 5x) budowę zalążni.
Na rysunku wprowadź objaśnienia: ściana zalążni, 2 komory zalążkowe, wiązki przewodzące (w miejscu
zrośnięcia dwóch owocolistków), zalążki na sznureczkach.

kwiat oczaru

kwiat forsycji

Przekrój poprzeczny pylnika lilii -

Lilium sp. (liliowate - Liliaceae)

Zaobserwuj przy małym powiększeniu mikroskopowym (obiektyw 5x) budowę główki pręcika.
Opisz rysunek wyróżniając: 2 pylniki i łącznik z wiązką przewodzącą, 4 woreczki pyłkowe, warstwę pośrednią,
warstwę włóknistą, skórkę, miejsce po

tapetum, ziarna pyłku.

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Owoce

Na podstawie literatury i ćwiczeń przedstaw kryteria klasyfikacji typów owoców zgodnie z podanym
schematem.

A. Owoce właściwe

1. Owoce pojedyncze:

a. suche:

•

pękające: mieszek, strąk, łuszczyna, łuszczynka, torebka.

•

niepękające: niełupka, ziarniak, orzech, orzeszek, skrzydlak.

b. mięsiste: pestkowiec, jagoda.

2. Owoce złożone:

a. zbiorowe

b. owocostany

B. Owoce pozorne (rzekome, szupinkowe)

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Budowa owoców

Owoce właściwe.
Opisz przedstawione poniżej różne typy owoców właściwych wg wskazówek prowadzącego.

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Owoce pozorne

Budowa owocu pozornego typu jabłkowatego (

pomum)

na przykładzie

jabłoni - Malus sp. (różowate - Rosaceae)

(rzekome, szupinkowe).

Na rysunku przekróju poprzecznego owocu jabłoni i wprowadź oznaczenia: skórka, owocnia rzekoma,

owocnia właściwa:

egzokarp + mezokarp, endokarp (łuski komory nasiennej);

5 komór nasiennych z nasionami.

wiązki

przewodzące (10);

Owoce złożone. Budowa owoców złożonych (zbiorowych) na przykładzie poziomki - Fragaria
vesca i maliny - Rubus idaeus (różowate - Rosaceae).

Połącz podane objaśnienia z odpowiednimi elementami strukturalnymi.

pestkowce

orzeszki

wypukłe dno kwiatowe

Nasienie bezbielmowe

fasoli - Phaseolus vulgaris (motylkowate - Fabaceae)

Połącz podane objaśnienia z odpowiednimi elementami strukturalnymi.

Budowa nasion

łupina nasienna

guz nasienny

znaczek (

hilum)

ślad po okienku

liścienie

zawiązki liści

hypokotyl

korzonek
zarodkowy

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Sposoby rozsiewania owoców i nasion

Po ćwiczeniach podaj przykłady gatunków roślin, zwłaszcza
drzewiastych, rozsiewających się w następujący sposób:

Autochoria:

Alochoria

Barochoria:

Hydrochoria:

Anemochoria:

Antropochoria:

Zoochoria

Endozoochoria:

Egzozoochoria:

Myrmekochoria:

Kiełkowanie podziemne (hypogeiczne) i budowa siewki u

dębu szypułkowego - Quercus robur.

Kiełkownaie podziemne (epigeiczne) i budowa siewki u

buka zwyczajnego - Fagus sylvatica

(bukowate -

Fagaceae)

Połącz podane objaśnienia z odpowiednimi elementami strukturalnymi. Napisz, czym różni się kiełkowanie
hypogeiczne od epigeicznego.

Kiełkowanie nasion i rozwój siewek

pierwsze liście

łuskowate liście dolne

epikotyl

liścienie

hypokotyl

szyja korzeniowa

korzeń główny

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Budowa kwiatostanów

I. Kwiatostany groniaste (monopodialne): A. proste: grono, baldach, baldachogrono, podbaldach, wiecha, kłos, kotka
(bazia), kolba, główka, koszyczek.

B. złożone: baldach złożony.

II. Kwiatostany wierzchotkowate (sympodialne): A. wierzchotka jednoramienna: sierpik, wachlarzyk.
B. Wierzchotka dwuramienna.

Po zajęciach.
Pod rysunkiem wpisz nazwę typu kwiatostanu.

Nagozalążkowe.1. Coniferophytina, 2. Coniferopsida, 3. wtórnego, 4. kwiaty, 5.szyszeczek , 6.
ośrodek, 10. zalążek, 11. mikrosporami, 12. mikrosporangiom, 13. mikrospor (=jednokomórkowych ziaren pyłku), 14. męski gametofit, 15. łagiewkę
pyłkową, 16. dwa plemniki, 17. zarodek, 18. nasienie, 19. prabielmo, 20. łupinę nasienną, 21. łusek nasiennych - makrosporofilów, 22. sporofit, 23. dominu-
jącą.

Okrytozalążkowe. 1. słupkowie, 2. pręcikowie, 3. okwiat, 4. komór, także znamion, 5. jednokomorowy, 6. łożysku, 7. sznureczkiem, 8. worków pyłkowych,
9. komorach pyłkowych, 10. ziarna pyłku, 11. wyściełającą (tapetum), 12. łagiewkę pyłkowa, 13. redukcyjnym (mejotycznym), 14. haploidalnych, 15.
archeosporialnej (sporogennej), 16. megasporogenezą, 17. mikrosporogeneza, 18. mejocytem lub megasporocytem, 19. dwa, 20. prostopadłej, 21.
megaspor, komórek haploidalnych, 22. woreczek zalążkowy, 23. w głębi, od strony chalazy, 24. archeosporialna, 25. ziaren pyłku, 26. kuliste, 27. ściana
komórkowa, 28. haploidalne, 29. generatywne, 30. wegetatywne, 31. plemniki, 32. mejotycznemu, 33. ośmiu, 34. komórka jajowa i dwie synergidy, 35. trzy
antypody, 36. jądro wtórne woreczka zalążkowego, 37. ośrodka, 38. osłonkami, 39. łagiewek pyłkowych, 40. podwójnym, 41. wtórnym jądrem woreczka
zalążkowego, 42. triploidalnej (potrójnej), 43. bielmo, 44. owocnię, 45. nasiona, 46. osłonek, 47. obielmo, 48. spichrzową.

makrospora, 7. mejotyczny, 8. woreczek zalążkowy, 9.

Odpowiedzi do testu

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Budowa kwiatów i owoców topól i wierzb

Kwiaty i owoce topoli na przykładzie topoli osiki (t. drżąca) Populus tremula

Kwiaty i owoce wierzby na przykładzie wierzby iwy Salix caprea.

Wprowadź objaśnienia do rysunków kwiatów: kwiat żeński, kwiat męski, przysadka, dno kwiatowe, pręciki,
słupek, znamiona słupka. Narysuj owoc w powiększeniu x3 i podaj jego typ.

Wprowadź objaśnienia do rysunków: kwiat żeński, kwiat męski, przysadka, pręciki, słupek, znamiona słupka,
miodnik. Narysuj owoc w powiększeniu x3 i podaj jego typ.

Wierzbowate - Salicaceae

kwiat ..............

owoc typu ..............

kwiat ..............

owoc typu ..............

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Rodzaj topola - Populus

Topola osika (t. drżąca) - Populus tremula
Topola biała (białodrzew) - Populus alba
Topola czarna (sokora, t. nadwiślańska) - Populus nigra
Topola kanadyjska - Populus x canadensis

Podpisz nazwą gatunkową przedstawione na rysunkach liście topól, zaznaczając czy są to liście krótko- czy
długopędów.

Korzystając z podanej literatury, opracuj samodzielnie charakterystykę gatunków:
Topola szara - Populus x canescens.

Topola włoska - Populus nigra ‘Italica’ (P. pyramidalis, P. italica, P. fastigiata)

Topola Simona (t. chińska) odm. stożkowata - Populus simonii ‘Fastigiata’

[Chiny, Korea, Mandżuria]

Topola berlińska - Populus x berolinensis

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Rodzaj wierzba - Salix

Wierzba iwa - Salix caprea
Wierzba biała - Salix alba
Wierzba krucha - Salix fragilis

Podpisz przedstawione na rysunkach liście wierzb. Wymień cechy odróżniające liście wierzby białej i kruchej.

Korzystając z podanej literatury, opracuj samodzielnie charakterystykę gatunków:
Wierzba płacząca - Salix x sepulcralis ‘Chrysocoma’ (Salix alba ‘Tristis)
Wierzba szara (łoza) - Salix cinerea
Wierzba uszata (łozina) - Salix aurita

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Rodzaj wiąz - Ulmus (wiązowate - Ulmaceae)

Wiąz szypułkowy (limak) - Ulmus laevis (U. pedunculata, U. effusa)
Wiąz górski (brzost) - Ulmus glabra (U. montana, U. scabra)
Wiąz polny (w. pospolity) - Umus minor (U. carpinifolia, U. campestris, U. foliacea)

Narysuj pojedynczy kwiat oraz kwiatostan wiązu szypułkowego.

Owoce.
Narysuj i opisz cechy wyróżniające, podaj typ owocu.

Wiąz szypułkowy Wiąz górski Wiąz polny

Wiązowate - Ulmaceae

Owoce typu ..............

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Podpisz przedstawione na rysunkach liście wiązów. Zaznacz cechy wyróżniające.

Skala 1:2

Korzystając z podanej literatury, opracuj samodzielnie charakterystykę następujących gatunków:
wiąz polny odm. korkowa - Ulmus minor var. suberosa (U. suberosa),
wiązowiec zachodni - Celtis occidentalis,
brzostownica japońska - Zelkova serrata.

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Schemat budowy kwiatostanu typu wierzchotka

Brzozowate - Betulaceae

Połącz odpowiednie opisy z elementami ogólnego schematu i narysu kwiatostanu typu wierzchotki.

Budowa kwiatów i kwiatostanów

Brzoza brodawkowata - Betula pendula (B. verrucosa)
Brzoza omszona - Betula pubescens

Opisz rysunki kwiatostanów brzozy i olszy.

oś kwiatostanu

kwiaty

przykwiatki:

podkwiatki

przysadki

podsadka

brzoza

olsza

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Powstawanie owoców brzóz i olsz. Opisz przedstawione elementy wg wskazówek prowadzącego.

Określ, które liście, owoce i łuski owocowe należą do podanych gatunków brzóz.
Numery rysunków wpisz do tabeli.

Brzoza brodawkowata

Brzoza omszona

Korzystając z podanej literatury, opracuj samodzielnie charakterystykę następujących gatunków:
Brzoza ojcowska - Betula oycoviensis (B. pendula var. oycoviensis)
Brzoza ciemna - Betula obscura (B. verrucosa ssp. obscura)
Brzoza karpacka - Betula carpatica (B. pubescens ssp. carpatica)
Brzoza niska - Betula humilis
Brzoza karłowata - Betula nana
Brzoza papierowa - Betula papyrifera [Ameryka Płn.]

Rodzaj brzoza - Betula

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Rodzaj olsza - Alnus

Olsza czarna - Alnus glutinosa
Olsza szara - Alnus incana

Opisz przedstawione na rysunkach owocostany i liście olsz.

Olsza zielona - Alnus viridis

[Płd.-wsch. Polska, Bieszczady]

Korzystając z podanej literatury, opracuj samodzielnie charakterystykę gatunku.

Narysuj po zajęciach obszar naturalnego występowania

olszy szarej.

Koszalin

Gdańsk

Szczecin

Bydgoszcz

Poznań

Zielona Góra

Wrocław

Katowice

Kraków

Rzeszów

Lublin

Łódź

Warszawa

Białystok

Olsztyn

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Rodzaj grab - Carpinus

Grab pospolity - Carpinus betulus

Leszczynowate - Corylaceae

Opisz przedstawione na rysunkach kwiaty, kwiatostany, owoce i liście grabu.

Materiały do ćwiczeń z botaniki leśnej opracował zespół Katedry Botaniki Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Leszczyna turecka - Corylus colurna

[Płd.-wsch. Europa, Azja Mn.]
Korzystając z podanej literatury, opracuj samodzielnie charakterystykę gatunku.

Rodzaj leszczyna- Corylus

Leszczyna pospolita - Corylus avellana

Na rysunku pędu leszczyny narysuj kwiaty żeńskie.
Opisz cechy charakterystyczne liścia, narysuj owoc, podaj jego nazwę oraz pochodzenie okrywy.

owoc typu .............................

liściasta okrywa owocu powstaje ........................................