PEDAGOGIKA OGÓLNA
Pedagogika ogólna podejmuje i bada te problemy, które mają charakter powszechny,
uniwersalny i determinują przebieg i skuteczność procesu wychowawczego, jego rolę
społeczną, kulturotwórczą, i jego udział w tworzeniu osobowości.
Opracowuje ogólne zasady, koncepcje i metody badania rzeczywistego wychowania w jej
różnych wymiarach, aspektach, poziomach i powiązaniach.
Bada i określa możliwości kreowania i określa możliwości kreowania w określonych
warunkach społeczno-kulturowych i cywilizacyjnych.
PEDAGOGIKA OGÓLNA
HISTORIA
WYCHOWANIA
DYDAKTYKA
TEORIA
I MYŚLI
PEDAGOGICZNEJ
WYCHOWANIA
Pedagogika ogólna tworzy ogólnoteoretyczne podstawy jednostek dla badań pedagogicznych
obejmujących różne dziedziny ludzkiej aktywności w ramach „pedagogiki szczegółowej”
oraz metodologicznych podstaw dla badań empirycznych.
Filozofia wychowania + filozofia człowieka Æ pedagogika ogólna jako nauka o wychowaniu
Analiza praktyki wychowania Æ pedagogika empiryczna
Zyskanie odrębności od filozofii Æ pedagogika empiryczna i normatywna
Główne założenie – człowiek jest wychowalny, wychowanie ma mu pomóc stać się takim,
jakim może być ze względu na swoje wrodzone możliwości.
Istota wychowania polega nie tylko na pobudzanie naturalnych sił i potrzeb jednostki
(potrzeba aktywności, orientacji w świecie, zaspokajania duchowych i fizycznych potrzeb,
potrzeba bezpieczeństwa itp.), lecz także na kształtowaniu (kreowaniu) takich orientacji,
postaw i umiejętności, dzięki którym może ona wejść jako świadoma i odpowiedzialna
jednostka w świat życia społecznego, kultury i cywilizacji.
Wg Kazimierza Sośnickiego:
• pedagogika ogólna bada istotę wychowania, zagadnienia dziedziczności, cele
wychowania, psychiczne podłoże celów wychowania, formalne strony celu
wychowania, zasady i wartości oraz ich związki z wychowaniem, środki
wychowawcze oraz osobowość wychowawcy
• pedagogika ogólna = teoria wychowania
o
ma ustalać ideał wychowania
• ograniczenie zadań poznawczych pedagogiki ogólnej do opisu rzeczywistości
• do zadań pedagogiki ogólnej została zaliczona analiza porównawcza systemu
pedagogicznego (obecnie Æ pedagogika porównawcza)
• włączenie w zakres badań i analiz pedagogiki ogólnej problematyki celów i treści
wychowania, jego psychologicznych, socjologicznych, biologicznych podstaw, a także
zagadnień teorii wartości
• idealny wychowawca:
o
normalny wygląd zewnętrzny
o
normalna budowa ciała
o
wolny od wad psychicznych
o
taktowny
o
rzeczowy
o
dyskretny
o
sprawiedliwy
o
zaradny życiowo
o
uprzejmy
o
troskliwy
o
posiadający gruntowną wiedzę
o
sumienny
o
obowiązkowy
o
pracowity
Wg Zygmunta Mysłakowskiego (1890-1971):
• „pedagogika ogólna jest tą częścią pedagogiki, która ma za zadanie wyodrębnić,
zanalizować i opisać funkcje wychowania syntetycznie, w ich podstawowych
strukturach”
• zadanie badawcze i poznawcze – wyodrębnianie i syntetyzowanie „faktów
znaczących”
• pedagogika ogólna jest nadrzędna w stosunku do pedagogiki szczegółowej
• pedagogika ogólna stanowi teoretyczne podstawy dla badań szczegółowych (określa
istotę wychowania i jest źródłem wiedzy potrzebnej do wyjaśniania badanych zjawisk
Wg Sergiusza Hessene (1887-1950):
• dzięki pedagogice ogólnej istnieje możliwość takiej wiedzy, która pozwoli osobom
zajmującym się wychowaniem i w nim uczestniczącym na głębsze, bardziej zbliżone
do prawdy rozumienie tego procesu
• przeżywanie i doświadczenia wychowawcze mają charakter uniwersalny
• wychowanie – działalność, w której uczestniczą wszyscy ludzie; czynią to
spontanicznie, nieświadomie, zgodnie z tradycją i wyuczonymi nawykami
• pedagogika ogólna ma tworzyć taką wiedzę teoretyczną o wychowaniu, której
poznanie i upowszechnienie przyczyni się do głębokiego rozumienia integralnego,
organicznego związanie celów i zadań z treściami i metodami wychowawczymi
• zadanie: analizowanie i kreowanie otwartości na stale zmieniające się potrzeby i
doświadczenia, na związki wychowania z życiem, na zdolność wychowania do
kształtowania takich cech osobowości, które umożliwiają jednostce ludzkiej twórcze
uczestniczenie w realizacji ponadczasowych zadań kultury
• pedagogika = filozofia stosowana
Wg Bogdana Nawroczyńskiego (1882-1974):
• duża rola pedagogiki w kształtowaniu poglądów i postaw nauczycieli i rodziców
• duże znaczenie badań pedagogicznych
• ważna jest i teoria, i praktyka
• dobry nauczyciel:
o
dobrze wykształcony pedagogicznie
o
utalentowany
o
posiadający dobrą intuicję
• holistyczne ujmowanie zjawisk i procesu wychowania
• uwzględnianie teleologicznego punktu widzenia
• charakter normatywny pedagogiki ogólnej
• nacisk na proces społeczny
Wg Bogdana Suchodolskiego:
• ujęcie przedmiotu badań i problematyki pedagogiki ogólnej – rozwojowe
• historia pedagogiki = historia oświaty i wychowania + historia ideologii życia
społecznego
• wychowanie – przedmiot i twór pedagogiki
• związki pedagogiki z antropologią filozoficzną
• pedagogika – nauka o człowieku
• konieczność mądrego spożytkowania dorobku metodologicznego innych nauk i
przystosowania go do specyfiki badań pedagog.
• pedagogika ogólna – teoria optymalizacji procesu wychowawczego i jego skutecznej
realizacji
Wg Janusz Gniteckiego:
• możliwość usprawniania pedagogiki ogólnej jako teorii krytyki i metateorii
• cel: tworzenie lepszego świata i lepszego człowieka
• metateoria pedagogiki = teoria wychowania
• 3 poziomy ogólności pedagogiki (wg Paliki):
o
teoria pedagogiczna sensu stricto
o
teoria pedagogiczna średniego szczebla
o
teorie najniższego szczebla (teorie o najniższym zasięgu)
Wg Mariana Nowaka:
• pedagogika – teoria o procesie wychowawczym, teoria o rzeczywistości wychowania
o
faktyczny (stan) naszego życia indywidualnego i społecznego, umieszczony w
konkretnej perspektywie czasowej i kulturowej, w jakiej zachodzi wychowanie
• pedagogika jako źródło wiedzy podstawowej stanowiącej inspirację i układ
odniesienia dla nauk szczegółowych
• zadania:
o
ukazanie podstawowej kategorii pedagogicznych umożliwiających badania i
analizowanie procesu edukacji
o
formułowanie kategorii pedagogicznych tak, by mogły się one odnosić do
konkretnych zdarzeń w sytuacjach wychowawczych
o
wyjaśnianie sensu i znaczenia oraz przydatności kategorii pedagogicznych do
analizowania sytuacji, problemów i zdarzeń wychowawczych
• preferowanie wychowania jako procesu rozwoju osobowości (wzrostu)
Wg Joanny Rutkowiak:
• 3 rodzaje wewnętrznej racjonalności pedagogiki:
o
racjonalność czasowa, parapionowa
całościowe intelektualne ujmowanie treści pedagogicznych,
wyodrębnianie ich ważnych cech i ich prawidłowe hierarchizowanie =
myślenie racjonalne, aczasowe
o
racjonalność czasowo-sekwencyjna i liniowa
o
racjonalność czasowo-pulsująca, przestrzenna
racjonalność – określony zbiór założeń oraz praktyk społecznych, w
jaki jednostka lub grupa odnosi się do szerszych doświadczeń
Wg Andrzeja Tchorzewskiego:
• pedagogika ogólna = metapedagogika
• trzy obszary problemowe:
o
wychowanie jako byt społeczny
o
metoda poznania wychowania jako bytu społecznego
o
zagadnienia metodologiczne
Wg Zygmunta Wiatrowskiego:
• propozycja nazwy „nauki pedagogiczne”
HISTORIA WYCHOWANIA I MYŚLI PEDAGOGICZNEJ
Historia wychowania – nauka o metodach, formach i organizacji wychowania, ustrojach
szkolnych i systemach oświatowych, także nauką o genezie i historii rozwoju myśli
pedagogicznej.
Przedmiot badań: sposoby i formy organizacji wychowania dzieci, młodzieży i dorosłych w
warunkach naturalnych i w specjalnych instytucji oraz geneza i rozwój myśli pedagogicznej
w ciągu dziejów.
Jako odrębna dziedzina – w 2. poł. XVIII w.
Rozwój – XIX w.
Prekursorzy w Polsce – ks. Marcin Świątkowski, Hugo Kołłątaj.
Historycy wychowania w XIX w. – Józef Łukaszewicz, Bronisław Trentowski, Antoni
Danysz, Kazimierz Morawski, Antoni Karbowiak.
Przełom XIX i XX w. i wiek XX – A. Łuczkiewicz, Franciszek Majchrowicz, Franciszek
Bizoń, Stanisław Kot, Bogdan Nawroczyński, Ludwik Chmaj, Stefan Wołoszyn, Łukasz
Kurdybach, Tadeusz Pasierbiński, Zbigniew Marciniak, Wanda Borawska-Nowak, Ryszard
Wroczyński, Józef Krasucki, Stanisław Michalski.
Związki z historią filozofii, historią religii i kościołów, historią etyki, historią psychologii,
prawa i doktryn politycznych, historii polityki i gospodarki, historii poszczególnych nauk.
Starożytność
• stworzenie instytucji i metod wychowania
• Grecja:
o
system spartański:
wyzysk niewolników
surowość wychowania
wszystko podporządkowane interesom państwa
dzieci kalekie i słabe uśmiercano
szkolenie wojskowe
o
system ateński:
charakter pokojowy
kalokagathia (piękna i dobra)
wychowanie wczesnoszkolne
zamożni Æ prywatni nauczyciele
pedagodzy – zazwyczaj niewolnicy
biedni – nauka rzemiosła itp.
• Rzym:
o
na długi okres – ideał obyczajowy – gospodarza wiejskiego
o
dominacja wychowania domowego
o
biedniejsze dzieci – szkoły elementarne ludus
o
od III w. – zmiany gospodarcze i społeczne Æ zmiany w wychowaniu
powstanie szkoły średniej Æ 7 sztuk wyzwolonych:
• gramatyka
• retoryka
• dialektyka
• arytmetyka
• geometria
• astronomia
• muzyka
o
powstanie cesarstwa – państwo popierało kształcenie publiczne (nauczyciele
mieli przywileje, ulgi, a potem pensje)
• filozofowie zajmujący się edukacją:
o
sofiści – V w. p.n.e., nauczyciele „mądrości icnoty”
starsi – Protagoras z Abdery, Gorgian z Leontinoi, Hippiasz z Elidy,
Prodiko z Keos, Antyfon
młodsi – Likofron, Alkidamos, Kseniades z Koryntu, Eutydem z
Chios, Trazymach, Kritiasz i inni
spór o wartości i możliwości, czyli granice wychowania (dotyczący
tego, czy mądrości i cnoty można się nauczyć)
o
Sokrates – podkreślał znaczenie samowychowania, samodoskonalenia
etycznego i samokształcenia intelektualnego, wychowania moralnego
metoda sokratyczna („naprowadzająca”, erotematyczna) – zadawanie
naprowadzających pytań
• metoda heuretyczna
o
Platon – założył własną szkołę, Akademię
Pierwszy system wychowania – psychologiczne uzasadnienie celu i
funkcji wychowania, rozwinięcie etycznych podstaw wychowania
o
Arystoteles – nauczyciel w Akademii Platona, nauczyciel i wychowawca
Aleksandra Wielkiego
założył własną szkołę filozoficzną
rozróżniał 3 rodzaje wychowania – fizyczne, moralne i intelektualne
wychowanie ma charakter polityczny i państwowy
o
Marek Fabiusz Kwintylian – nauczyciel retoryki, adwokat, cesarski profesor
retoryki w Rzymie (pierwszy)
dzieło – uogólnienie dotychczasowej praktyki wychowania – pierwsza
teoria wychowania i wykształcenia zawodowego
Średniowiecze
• oświata i szkolnictwo – charakter stanowy
• szkoły podporządkowane Kościołowi
• szkoły katedralne, klasztorne i parafialne
• rózga – niemal jedyny środek wychowawczy
• pierwsze uniwersytety (XII w.) – Bolonia, Paryż, Oxford, Cambridge
• 12 maja 1364 – otwarto Akademię Krakowską (obecny UJ)
• wychowanie rycerskie
• dziewczęta stanu szlacheckiego – uczono etykiety dworskiej, sztuki
• wychowanie rzemieślników – 3 stopnie: terminator, czeladnik, majster
• dominowała teoria poznania zakładająca, że wiedza nie jest sprawą rozumu, lecz
wiary
o
Wincenty z Beavais, De institurione puerorum regelium
ascetyzm
kazuistyka scholastyczna
o
św. Tomasz z Akwinu
• przeciw teorii objawienia – Piotr Abelard i Jan z Salisbury
• w Polsce – Paweł z Worczyna, Komentarz do „Ekonomiki” Arystotelesa
o
systematyzujący zbiór wykładów na temat wychowania w rodzinie
Renesans
• rola języków narodowych
• 3 szczeble szkolnictwa:
o
elementarne
o
średnie
o
wyższe
• dążenia do uwolnienia oświaty od Kościoła
• w Polsce – szkolnictwo elementarne zwane parafialnym, zwłaszcza w Wielkopolsce,
Małopolsce i na Pomorzu
• szkoła średnia była głównie dla dzieci pochodzenia szlachecko-magnackiego i
bogatych mieszczan
• Padwa – szkoła z konwiktem dla uczniów założona przez Barizza z Bergamo
• Guarino z Wrony – nowoczesny system wychowania
• najwybitniejszy – Vittorino da Feltra (kierownik szkoły rodu Gozarów w Mantui)
o
7 sztuk wyzwolonych + filozofia
• wiele szkół w Niderlandach
• w Polsce – Gdańsk i Toruń
• szkoły wyższe – głównie we Włoszech (uniw. mieszcz. Medyceuszów, Florencja)
• 1579 – jezuici Æ uniwersytet w Wilnie
• 1600 – Zamojski Æ dypl. fundacji akad. w Zamościu
• humanizm i poznanie oparte na rozumie
• ostra krytyka wychowania średniowiecznego – Erazm z Rotterdamu
• Franciszek Bacon – państwo ma czuwać nad oświatą
• idee huministyczne – Piotr Paweł Vergeria, Tomasz More
• teoretyk pedagogiki – Jan Ludwig Vives
• polscy pedagodzy – Szymon Marycjusz, Andrzej Frycz Modrzewski
Czasy nowożytne – XVII i XVIII w.
• rozwój nauk przyrodniczych i humanistycznych
• nurt demokratyczny – Jan Amos Komeński
o
demokratyzacja oświaty
o
nowe koncepcje nauczania i uczenia się oraz oświaty dorosłych
• nurt reprezentujący interesy burżuazji – John Locke
o
tabula rasa
o
wszechstronne wychowanie dla wszystkich
• nurt pedagogiki naturalistycznej – J.J. Rousseau
o
wychowanie domowe
• Polska – uniwersytety pod silnymi wpływami Kościoła
• 1717 – Prusy – obowiązek szkolny (nie był jednak przestrzegany ściśle)
• w latach 40. XVIII w. w Polsce – próby poprawy w dziedzinie oświaty
• 1740 – Stanisław Konarski – Collegium Nobilium
• problem analfabetyzmu wśród Polaków
• 1765 – Stanisław August Poniatowski – Szkoła Rycerska
• 14 października 1773 – Komisja Edukacji Narodowej – pierwszy w Polsce i Europie
państwowy urząd ds. nauczania i wychowania
• objęcie kontrolą szkół powiatowych i wojewódzkich – nowoczesne programy i
metody nauczania
• stworzenie stanu akademickiego i podniesienie roli i godności nauczycieli
XIX i XX w.
• upowszechnienie oświaty ludowej
• w Polsce – rozwój szkolnictwa elementarnego hamowany przez zaborców i rodzinną
rekreację
o
germanizacja
o
rucyfikacja
• od 1815 r. – szkoły elementarne – pod nadzorem kleru
• w XIX w. w Europie – rozwój szkoły średniej
o
gimnazjum – wykształcenie ogólne
o
szkoły realne – wykształcenie zawodowe
o
zaborcy dążyli do zahamowania rozwoju szkolnictwa średniego i wyższego
• poprawa w okresie tzw. autonomii – sejm galic. – 1866 – Rada Szkolna Krajowa
• rozwój szkolnictwa wyższego
• intensywny rozwój europejskiej myśli pedagogicznej w XIX w.
o
Jan Henryk Pestalozzi (nowe koncepcje organizowania szkół elementarnych,
metodyka nauczania początkowego)
o
Fryderyk Frobel (podstawowy teoretyczne nowoczesnego wychowania
przedszkolnego)
o
Jan Fryderyk Herbart (system pedagogiczny oparty na etyce i psychologii,
unaukowienie dydaktyki Æ herbertyzm)
o
Herbert Spencer (teoretyczne podstawy kształcenia zawodowego)
• w Polsce w XIX w. nie było dobrych warunków rozwoju
o
Jędrzej Śniadecki – próba powiązania wiedzy przyrodniczej z lekcją
wychowawczą
o
August Cieszkowski – teoria wychowania przedszkolnego
o
Bronisław Trentowski – „system pedagogiki narodowej jako umiejętności
wychowania, nauki i oświaty”
o
Jan Władysław Dawid – teoretyka i działalność oświatowa; badania
eksperymenty z dziećmi, ich światem wyobrażeń i pojęć, myśleniem i
inteligencją, rozwijaniem umysłu dziecka, jego roli i umiejętności działania
• w okresie polskiego pozytywizmu – Aleksander Świętochowski, Henryk Wernic,
Adolf Dygasiński, Eliza Orzeszkowa, Bolesław Prus i in.
• intensywny rozwój oświaty i wychowania – pierwsze lata XX w. i międzywojnie w
rozwijających się ekonomicznie krajach
• oświata i wychowanie w Polsce w XX w. – 3 okresy:
o
międzywojenny – 1918-1939
tworzenie szkół (niepełno) 4- i 5-letnich, powszechny obowiązek
szkolny
• 1932 – reforma jędrzejewiczowska
• dwa uniwersytety – Jagielloński i Jana Kazimierza we Lwowie
(początki)
• potem – Uniwersytet Stefana Batorego trzeba było
spolonizować
• 1918 – KUL
• 1919 – Uniwersytet Poznański
• 1937/1938 – 25 szkół wyższych
• rozpowszechniony analfabetyzm
przedstawiciele – Rowid, Nawroczyński, Korczak, Grzegorzewska,
Radlińska, Przanowski, Jeżewski, Solarz, Falski, Zarzecki i in.
o
wojna i okupacja – 1939-1945
1939 – upadek polskiego systemu oświatowego i państwa
• germanizacja i rusyfikacja
• Generalna Gubernia – likwidacja szkół średnich i wyższych, w
podstawowych i zawodowych obniżono poziom
• okupacja radziecka – w części szkół językiem wykładowym był
polski, ale w treściach nauczania – ideologia i interpretacja
naukowa w duchu propagandy stalinowskiej
• walka o zachowanie kultury polskiej
o
tajne nauczanie:
Tajna Organizacja Nauczycielstwa (TON) – Z.
Nowicki, Kazimierz Maj, Wacław Tułodziecki,
Teofil Wojeński, Czesław Wycech
Departament Oświaty i Kultury – Czesław
Wycech
tajne harcerstwo „Szare Szeregi”
o
po zakończeniu II wojny światowej – od 1945 r.
odbudowa polskiego systemu szkolnictwa w latach powojennych
• 1944-48 – próby ujednolicenia i zdemokratyzowania polskiego
systemu szkolnego
1948-61 – zmiany strukturalne w szkolnictwie
• 1949 – Centralny Urząd Szkolnictwa Zawodowego
• 15 lipca 1961 – ustawa Æ reforma systemu szkolnictwa
• 1980 – reforma
STADIA NAUCZANIA (WG HERBARTA)
1) JASNOŚĆ – rozbicie materiału nauczania na elementy i skupienie na nich uwagi
uczniów. Zatrzymywanie się przy każdym z elementów tak długo, aby uczeń mógł
zrozumieć szczegół. Podążanie (powolne) naprzód.
2) KOJARZENIE – ogarnianie większej liczby szczegółów, wiązanie materiału nowego
z przyswojonym dawniej, zazwyczaj przez mechaniczne powtarzanie lub „swobodną
rozmowę”, która była swoistą odmianą pogadanki szkolnej.
3) SYSTEM – uporządkowanie przyswojonych wiadomości, dochodzenie do uogólnień,
umiejscowienie nowych faktów w dotychczasowym systemie wiedzy, ujęcie w całość,
uwydatnienie głównych myśli.
4) METODA – zastosowanie, wykonywanie prac i zadań, by uczeń mógł wykazać, czy
pojął główne myśli „w sposób należyty”.
Stopnie te wyznaczają tok nauczania wszystkich przedmiotów na wszystkich szczeblach
nauki szkolnej. Jest to jednak ciasny schemat metodyczny.
DYDAKTYKA „PROGRESYWNA” (JAN DWEY)
5 stopni w „pełnym akcie myślenia”:
• odczucie trudności
• wykrycie jej i określenia
• nasuwanie się i formułowanie możliwego rozwoju
• wprowadzenie przez rozumowanie wniosków z przypuszczalnego rozwiązania
• dalsze obserwacje i eksperymenty prowadzące do przyjęcie lub odrzucenia
przypuszczenia, czyli do wniosku zawierającego przeświadczenie pozytywne lub
negatywne
Między tymi etapami obserwacji – umysłowa strona całkowitego aktu myślenia.
Learning by doing
OSIĄGNIĘCIA DYDAKTYKI POLSKIEJ 2. POŁ. XX WIEKU
• przezwyciężenie jednostronności herbartowskiego i deweyowskiego formalizmu
• opracowanie i rozpowszechnienie unowocześnionej wersji nauczania problemowego
m.in. przez połączenie tego nauczania z grupową formy pracy
• zbudowanie zrębów teorii polegającej na wiązaniu teorii z praktyką (w oparciu o
konkretyzm poznania i psychologię genetyczną)
• opracowanie koncepcji wielostronnego nauczania – uczenia się
• przezwyciężenie niedostatków tzw. klasycznej wersji nauczania programowego, tzn.
programowania liniowego, rozgałęzionego i mieszanego, czego efektem jest
koncepcja programu blokowego
OGNIWA PROCESU NAUCZANIA – UCZENIA SIĘ
1) w toku podającym:
o
przygotowanie do pracy – wytworzenie u uczniów pozytywnych motywacji
sprzyjającej uczeniu się
o
podanie nowego materiału przez słowo mówione lub pisane
o
synteza podanego materiału – wyeksponowanie idei przewodnich,
podstawowych faktów itp. w celu ich uporządkowania oraz utrwalenia
o
kontrola stopnia opanowania wiadomości
2) w toku poszukujący (problemowym):
o
uświadomienie sobie przez uczniów pracujących pod kierunkiem nauczyciela
określonej trudności o charakterze teoretycznym lub praktycznym jest
punktem wyjścia do samodzielnego sformułowania problemu, który mają
rozwiązać głównie w drodze poznania bezpośredniego
o
słowne określenie napotkanej trudności
o
formułowanie hipotezy prowadzące do rozwiązania problemu
o
empiryczna weryfikacja hipotezy
o
potwierdzenie hipotezy Æ włączenie do systemu posiadanej wiedzy,
utrwalenie i zastosowanie w działalności teoretycznej i praktycznej
SPOSÓB
UCZENIA SIĘ
METODY
NAUCZANIA
SKŁADNIKI
TREŚCI
PODSTAWY STRATEGIE
DZIAŁANIA
PRZYSWAJANI
E
PODAJĄCE OPISOWE
RECEPTYWN
A
INFORMACYJNA
ODKRYWANIE
PROBLEMOW
E
WYJAŚNIAJĄC
E
BADAWCZA PROBLEMATYCZN
A
PRZEŻYWANI
E
EKSPONUJĄC
E
OCENIAJĄCE
AFEKTYWN
A
EMOCJONALNA
DZIAŁANIE PRAKTYCZN
E
NORMATYWN
E
AKTYWNA OPERACYJNA
TEORIA WYCHOWANIA
Teoria wychowania – usystematyzowana, logicznie spójna i uporządkowana wiedza o
celach, metodach, formach, treściach, systemach i organizacji procesu wychowania, jego
uwarunkowaniach i skutkach.
Powstała jako rezultat społecznego zapotrzebowania na wiedzę umożliwiającą racjonalne i
skuteczne programowanie i kierowanie procesem wychowawczym, realizowanym w ramach
instytucji i środowisk tego typu, jak rodzina, szkoła, Kościół, organizacje dziecięce i
młodzieżowe. Jest wynikiem wielowiekowej obserwacji procesu wychowawczego, ich
refleksyjnej analizy i badań oraz rezultatem twórczości intelektualnej wybitnych pedagogów i
filozofów zajmujących się tą problematyką.
Obejmuje teorię wychowania:
• moralnego
• społecznego
• obywatelskiego
• estetycznego
• zdrowotnego
• ekologicznego
• seksualnego
• religijnego
• technicznego
Przedmiotem badań teorii wychowania jest świadome i celowe oddziaływanie wychowawcze
na dzieci i młodzież, przyjmując określone koncepcje natury człowieka, społeczeństwa,
kultury i cywilizacji, uznające potrzebę uczenia się oraz:
• analiza celów wychowania oraz ich modyfikacja,
• ustalanie zasad wychowania,
• wykrywanie sprzeczności występujących w procesie wychowania,
• problematyka związków nauczania i wychowania,
• problematyka nauczyciela – wychowawcy.
B. Suchodolski wprowadził do nauk pedagogicznych takie pojęcia, jak otwarty umysł,
badawcza postawa wobec rzeczywistości i ukazał poznawcze znaczenia takich kategorii, jak
człowiek rzeczywisty i człowiek prawdziwy.
Antypedagogika (Śliwerski, Szkudlarek) Æ „wspierać, nie wychowywać!”
• źródłem inspiracji są prace i dośiadczenia Carla R. Rogersa, twórcy koncepcji grup
spotkaniowych oraz idee Jurgena Habermasa i Georga Gadamera
PEDAGOGIKA SZKOLNA
PEDAGOGIKA SZKOLNA
WCZESNOSZKOLNA OKRESU
MŁODZIEŃCZEGO
DORASTANIA
Pedagogika szkolna
• bada cele, treści programu i metody pracy szkoły (związanych z potrzebami
społecznymi i oczekiwaniami dzieci i młodzieży, aspiracjami rodziców oraz
poglądami pedagogicznymi nauczycieli)
• analizuje rolę i miejsce szkoły w realizowaniu społecznych i kulturowych ideałów
wychowawczych
• bada:
o
tradycje szkoły i jej wpływ na świadomość ideowo-moralną i społeczną
uczniów
o
system wychowania współczesnej szkoły
o
metody i formy działalności dydaktyczno-wychowawczej
o
zagadnienia integracji wychowania i nauczania
o
rolę nauczyciela w procesie dydaktyczno-wychowawczym
o
współpracę szkoły ze środowiskiem lokalnym
o
uspołecznianie procesu zarządzania szkołą
o
udział szkół w eksperymentach dydaktyczno-wychowawczych
o
współpracę szkoły z organizacjami dziecięcymi i młodzieżowymi oraz
zakładami pracy w dziedzinie preorientacji zawodowej młodzieży
o
specyfikę szkół zawodowych
o
rolę szkół ogólnokształcących w przygotowaniu młodzieży do studiów
wyższych
o
wiązanie w nauce szkolnej teorii naukowych z praktyką
o
udział szkoły w organizowaniu działalności społecznej dzieci i młodzieży na
rzecz środowiska lokalnego
o
wpływ czynników cywilizacyjnych – nauki i techniki na funkcjonowanie
dydaktyki i wychowania szkoły oraz na jej społeczny prestiż
Funkcje szkoły:
• przekazywanie lub zdobywanie wiedzy i społeczeństwie, przyrodzie, kulturze, nauce i
technice
• zapoznawanie z dorobkiem nauki i kultury
• zachowanie trwałości tradycji i wiedzy o przeszłości
• prezentacja dokonań ludzkości w rozwoju myśli naukowej i kultury materialnej,
techniki
• przekaz wiedzy o przeszłości
• kształtowanie różnych sprawności (instrumentalnych, elementarnych,
specjalistycznych, intelektualnych)
• rozwój osobowości uczniów
• pomoc w rozumnym kierowaniu własnym rozwojem i w dokonywaniu wyborów
życiowych przez wychowanków
• przygotowywanie do udziału w życiu społecznym
• oferowanie świata wartości, przedstawień świata idei, ideologii wyznaczającej życie
społeczne, światopoglądu
• doradcze, konsultacyjne
Dysfunkcjonalność szkoły
Krytyka szkoły Æ różne propozycje rozwiązań:
• reforma
• doskonalenie tej instytucji
• likwidacja szkoły
PROBLEMY PEDAGOGIKI WCZESNOSZKOLNEJ
Kształcenie i wychowanie dzieci w klasach I-III (ok. 7-10 l.)
• w wielu krajach – przedszkole + początkowe lata w szkole
Rozwój poznawczy dzieci (myślenie, pamięć, język itd.)
• teorie Piageta, Eriksona (teoria psychoanalityczna), Bandury (teoria społecznego
uczenia się), Flavella (teoria przetwarzania informacji), Bowlby’ego (teoria
etologiczna opisująca zachowania społeczne), Gibsona (teoria rozwoju perepcyjnego)
Nauczanie a rozwój
PEDAGOGIKA DZIAŁALNOŚCI KULTURALNO-OŚWIATOWEJ
Bada:
• metody, treści i formy uczestnictwa dzieci i młodzieży w kulturze lokalnej,
regionalnej , narodowej i ogólnoludzkiej
• wpływ środków masowego przekazu na potrzeby, zainteresowania i aspiracje życiowe
dzieci i młodzieży
• wykorzystanie przez szkołę i rodzinę dorobku kultury dla realizacji ich ideałów
wychowawczych
• możliwości włączenia idei, wzorów, wartości i norm kultury do regulacji zachowania
dzieci i młodzieży, do realizacji celów i zadań wychowania intelektualnego,
estetycznego, społecznego i moralnego
• możliwości tworzenia optymalnych warunków w szkole, rodzinie, organizacjach
młodzieżowych i dziecięcych, w domach kultury i klubach młodzieżowych, do
mądrego, odpowiedzialnego wyboru wartości kulturowych
PEDAGOGIKA SPOŁECZNA
Bada:
• wpływ różnych systemów społecznych, środowiskowych i tradycyjnych na rozwój i
wychowanie młodego pokolenia
• wpływ różnych grup, środowisk i kręgów społecznych na funkcjonowanie instytucji
wychowania i zachowania oraz rozwój osobowości dzieci i młodzieży
• wpływ różnych tradycji społecznych na cele, treść i metody oraz formy działania
różnych instytucji oświatowych i wychowawczych
• wpływ różnych form życia społecznego na kształtowanie poglądów, aspiracji i postaw
młodzieży
Wykrywa zależności między różnego typu instytucjami i wymaganiami społecznymi a
wychowaniem i rozwojem osobowości dzieci i młodzieży.
Pedagogika społeczna = teoria praktycznego działania wychowawczego w środowisku.
• powstała z braku zgody ludzi wrażliwych i twórczych na biedę i upośledzenie
człowieka
• powstała ok. 2. poł. XIX wieku
• prekursorzy:
o
Robert Owen (1771-1858)
o
Ludwik Krzywicki (1859-1941)
o
Helena Radlińska (1879-1954)
o
Mary Rihmond (1861-1922, teoretyk opieki publicznej)
o
Ryszard Wroczyński (1909-1984)
Środowisko – składniki struktury otaczającej osobnika, które działają jako system bodźców i
wywołują określone reakcje psychiczne.
Środowisko lokalne – obok rodziny jest to najważniejszy czynnik socjalizacji.
• zbiorowość społeczna zamieszkująca niewielki, względnie zamknięty obszar
• instytucje służące organizacji życia zbiorowego (np. Kościół, szkoła, instytucje
usługowe)
ŚRODOWISKO LOKALNE
2 TYPY ZBIOROWOŚCI
CELOWE
STOWARZYSZENIE
Przynależność dobrowolna
Grupa zorganizowana wg reguł formalnych
Posiada określone cele
Posiada strukturę, organizację wewnętrzną i
członków
Kieruje się ustalonymi wzorami zachowań
Posługuje się ustalonymi sankcjami wobec
członków
SPONTANICZNE
WSPÓLNOTA
Przynależność zdeterminowana urodzeniem
Wynik aprobaty społecznej, jest nieformalne
Cele nie są artykułowane, nie mają postaci
pisanej
Struktura, organizacja i członkowie są
określane zasadami tradycji i poczuciem
przynależności
Rządzą w niej uznanie za właściwe wzorce
zachowania, obowiązuje grupowy
konformizm
Istnieje system kontroli społecznej
PEDAGOGIKA PRACY
T. Nowacki, S. Kaczor, Z. Wiatrowski, J. Nowak
Pedagogika pracy – dyscyplina pedagogiki, której centrum zainteresowania jest skierowane
na relację człowiek – praca.
Bada:
• wpływ szkoły na przygotowanie młodzieży do rozumienia społecznego sensu
wykonywanej pracy i do jej umiejętnego, zgodnego z wymaganiami nauki i
oczekiwaniami społecznymi
• czy i w jakim zakresie szkolnictwo zawodowe przygotowuje młode pokolenie do
pracy zawodowej, wykwalifikowanej, profesjonalnej, racjonalnej, dobrze
zorganizowanej, twórczej
• czy przysposabia do ewentualnej zmiany zawodu związanej z przeobrażeniami na
rynku pracy
• wpływ pracy na kształtowanie systemu wartości człowieka, na poziom jego
zadowolenia z wykowywanej pracy, na jego umiejętność doskonalenia warsztatu
metod i form pracy zawodowej
Działy:
• pedagogika przemysłowa
• pedagogika zakładu pracy
• pedagogika gospodarcza
• pedagogika rolnicza
Praca – każda działalność, której wynikiem jest produkt materialny, wytwór służący do
zaspokajania potrzeb duchowych człowieka lub usługa.
• formalna – praca zawodowa
• nieformalna – prace pozazawodowe (np. prace domowe, praca na działce, prace
związane z przygotowywaniem wycieczek lub wypoczynku)
Poza pracą – czynności fizjologiczne, pełny wypoczynek, zabawa, sport, rozrywki.
Pedagogika przedzawodowa – problematyka kształcenia przedzawodowego (procesy
dokonujące się w rodzinie, przedszkolu, szkole podstawowej, gimnazjum, liceum
ogólnokształcącym).
Kształcenie zawodowe – ogół celowo zorganizowanych czynności i procesów,
umożliwiających przygotowywania do określonego zawodu, zwłaszcza przygotowywania do
pracy zawodowej w konkretnej gałęzi gospodarki narodowej na przewidzianym w celach
kształcenia stanowisku.
Andragogika pracy – kształcenie, dokształcanie i doskonalenie zawodowe osób dorosłych.
Zawodoznawstwo – wiedza o zawodach jako zjawisko wynikłych z podziału pracy,
różnorodność zadań zawodowych, wykonywanych w społeczeństwie.
Dyscypliny współpracujące:
• filozofia pracy
• nauki techniczne i przyrodnicze
• socjologia pracy
• fizjologia pracy
• prakseologia
• nauki o kierownictwie
PEDAGOGIKA TURYSTYKI
Bada:
• wpływ udziału w zajęciach turystycznych na kształtowanie się osobowości dzieci i
młodzieży
• cele, treści, formy i metody wychowania przez turystykę i krajoznawstwo
PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA
Marc-Antoine Jullien de Paris – początek badań nad sposobem wychowania młodzieży w
różnych krajach (praca Szkice i przygotowania prezdwstępne do pracy o wychowaniu
porównawczym, 1817)
1925 – Międzynarodowe Biuro Wychowania, siedziba w Genewie
• wyd. „Międzynarodowe Roczniki Wychowania”
Pedro Rossello – zasady determinujące prądy w wychowaniu
• I zasada: „Szkoła i życie społeczne znajdują się w stosunku wzajemnego na siebie
oddziaływania.”
• II zasada: „Fakty pedagogiczne znajdują się w stosunku wzajemnej od siebie
zależności. Zmiany zachodzące w pierwszej części systemu szkolnego wywołują
różnorodne zmiany w pozostałej jego części.”
Izaak Kandel: wielkie problemy oświaty wszędzie są te same, ale sposoby ich rozwiązań są
różne
Nicholas Hans: wychowanie to wyraz zewnętrznego charakteru narodowego tworzącego się
przez stulecia, rozwoju kultury, języka, religii, warunków społecznych, położenia
geograficznego, losów historycznych. Wychowanie to funkcja charakteru narodowego, ale też
ten charakter kształtuje.
J.A. Lauwerys – doceniał czynnik historycznych, ale za najważniejsze uważał istnienie
związku między filozofią a wychowaniem.
Fryderyk Schneider: zadanie pedagogiki – dążenie do wykrycia sił napędowych, które
określają rzeczywistość oświaty, nadaje wychowaniu siły żywotne. Zaliczał do nich:
• charakter narodowy,
• środowisko geograficzne,
• poziom nauki i kultury,
• filozofię,
• system ekonomiczno-polityczny,
• religię,
• historię,
• wpływy przejęte z in. krajów,
• osiągnięcie nauk pedagogicznych.
Najczęściej stosowane wskaźniki statystyczne:
• wskaźnik obrazujący proporcje między liczbą dzieci w wieku szkolnym a ogólną
liczbą ludzi Æ informacja o tzw. „obciążeniu” społecznym dziećmi w wieku
szkolnym
• wskaźnik wyrażający proporcję między liczbą dzieci w danym wieku,
uczęszczających do szkoły a ogólną liczbą dzieci w tym wieku Æ informacja o
stopniu upowszechnieniu nauczania szkolnego
• wskaźnik podający liczbę studentów przypadających na 10 000 ludności Æ
informacja o upowszechnieniu szkolnictwa wyższego
• wskaźnik przedstawiający stosunek między liczbą dzieci rozpoczynających naukę na
określonym szczeblu szkolnym a liczbą dzieci kończących ten szczebel Æ informacje
o tzw. odsiewie szkolnym Æ można ustalić faktyczne upowszechnienie wykształcenia
podstawowego lub średniego
Proces porównywania w pedagogice:
• opis – daje obraz przedstawiający zjawisko
• interpretacja – analiza i uporządkowania faktów Æ ich wyjaśnianie
• zestawienie – tu widać podobieństwa i różnice
• właściwe porównanie – ustalanie oceny porównywalnych faktów zgodnie z
określonymi kryteriami
PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA
H. Radlińska, R. Wroczyński, Aleksader Kamiński, Marian Balcerek, Zdzisław Dąbrowski,
Marian Jakubowski, Irena Jundziłł, Janina Maciaszkowa, Jerzy Wołczyk
• najbardziej wielostronnie przedstawił drogę kształtowania się i problematykę
specjalizacji opiekuńczej Zdzisław Dąbrowski
Przedmiot badań:
• sytuacje wymagające opieki (potrzeby dziecka i potrzeby opiekuńcze: przyczyny
występowania, przejawy, skutki, diagnostyka i kwalifikacja tych potrzeb)
• cele opieki i zadania opiekuńczo-wychowawcze
• funkcje opieki nad dzieckiem
• proces opiekuńczo-wychowawczy
• system opieki nad dzieckiem
• metodologia badań i metodyka działania opiekuńczo-wychowawczego
• wychowanek i wychowawca
Cele opieki:
• opieka profilaktyczna – ukierunkowana na zapobieganie sytuacji zagrożenia, na
usuwanie lub neutralizowanie czynników zagrożeń, by nie dopuścić do ich zadziałania
• opieka interwencyjna – ukierunkowania na usunięcie przedmiotu opieki społecznej
spod wpływu już działających czynników zagrożenie
• opieka kompensacyjna – ukierunkowana na usuwanie lub neutralizowanie następstw
zagrożeń rzeczywistych, gdy czynnik zagrożenia pozostawia negatywne skutki
Potrzeby dziecka:
• związane z rozwojem fizycznym (biolog.)
• związane z rozwojem psychicznym
• związane z rozwojem społecznym
• związane z rozwojem kulturalnym
oraz potrzeby:
• wynikające z funkcjonowaniem rodziny
• związane z działalnością szkoły
• związane z aktywnością dziecka w środowisku zamieszkania
• wynikające z właściwości organizmu dziecka
Opieka nad dzieckiem może być statyczna lub dynamiczna.
Opieka – działania podejmowane przez osoby lub instytucje wobec dzieci w związku z
faktycznymi lub potencjalnymi sytuacjami zagrożeń oraz ich następstwami.
Schemat terminologii w opiece nad dzieckiem
Pojęcia ogólne
Opieka nad dzieckiem
Istota Przedmiot
Podmiot Treść
Sytuacja
zagrożenia
Stan sił własnych
dziecka
Dziecko
(niepełnoletni)
Opiekun
Środki i
czynności
stosowane w
działaniu
Pojęcia
szczegółowe
Rodzaj sytuacji
zagrożenia wg
czynników
powodujących
zagrożenie
Stan zagrożenia
(potencjalnego,
rzeczywistego),
skutki zagrożeń
Stan sił własnych
dziecka:
- ma w pełni
- ma w
ograniczonym
zakresie
- nie ma
- nie chce
- nie potrafi
Wiek i płeć
dziecka
Sytuacja
społeczna, gł.
udział w kręgach
środowiskowych,
zwłaszcza w
placówkach
systemu edukacji
Świadomość
zagrożeń:
- pełna
- niepełna
- brak
Status prawny
podmiotu
- osoby fizyczne
- grupy i
organizacje społ.
Motywy
podejmowania
opieki:
- filantropijne
- charytatywne
- solidarność
społ.
- idea praw
dziecka do opieki
Rodzaj
zastosowanych
środków i
czynności
Rodzaj
środowiska
opieki i
wychowania
Zakres i czas
trwania opieki:
- całkowita
- częściowa
- doraźna
- okresowa
- stała
Pojęcia
syntetyczne
1. proces opiekuńczo-wychowawczy
2. system opieki nad dzieckiem
3. polityka opiekuńcza
4. formy opieki nad dzieckiem
5. aparat opieki nad dzieckiem
Formy opieki nad dzieckiem w Polsce
Resort
Opieka całkowita Opieka
częściowa
Pracy i
Spraw
Socjalnych
Ochrona
macierzyństwa oraz ochrony praw
młodocianych pracowników
Renty i zasiłki dla dzieci i rodzin z tytułu
ubezpieczeń społ.
Pomoc materialna i poradnictwo dla bezrobotnych
Sprawied-
liwości i
Spraw
Wewn.
Policyjne izby dziecka
Schroniska dla nieletnich
Zakłady wychowawcze i poprawcze
Ochrona praw dziecka (opieka prawna, kuratela,
poradnictwo prawne)
Profilaktyka przestępczości nieletnich
Opieka nad dzieckiem w rodzinie
Edukacji
Narodowej
Rodzina własna (naturalna, adopcyjna)
Rodzina zastępcza
Rodzinny dom dziecka
Różne formy pomocy materialnej dla dziecka w
rodzinie
Poradnictwo opiekuńczo-wychowawcze dla
rodziców i opiekunów
Opieka nad dzieckiem w szkole
Internat szkolny
Internat międzyszkolny
Bursa
Ośrodek szkolno-wychowawczy
Opieka zakładowa
Pogotowie opiekuńcze
Dom dziecka
Dom wczasów dziecięcych
Specjalny zakład (ośrodek) wychowawczy
Ogniska wychowawcze (wobec dzieci zam.
w ognisku)
Funkcje opiekuńczo-wychowawcze szkoły:
elementarne, kompensacyjne, integracyjne
Przedszkole
Ognisko wychowawcze (wobec dzieci
dochodzących lub dojeżdżających na zajęcia)
Opieka środowiskowa w miejscu zamieszkania dziecka
Świetlice, osiedlowe kluby dziecięce i
młodzieżowe, ogrody jordanowskie, place zabaw,
placówki kulturalne dla dzieci i młodzieży (MDM,
PM)
Zdrowia i
Opieki Społ.
Rodziny opiekuńcze dla dzieci do 3 r. życia
Domy małego dziecka
Szpitale dziecięce i oddziały dziecięce w
szpitalach
Pomoc materialna dla małych dzieci i rodzin
znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej
Żłobki dzienne
Poradnictwo lekarza ogólnego i specjalistów
Prewentoria, sanatoria dziecięce
Domy pomocy społecznej dla dzieci
głęboko upośledzonych
Poradnictwo w zakresie zdrowia psychicznego
PEDAGOGIKA SPECJALNA
Pedagogika specjalna – dyscyplina zajmująca się osobami wymagającymi szczególnego
potraktowania ze względu na specyficzny stan ich organizmu i osobowości.
• teoria i praktyka wychowania jednostek upośledzonych (O. Lipkowski)
• system wiedzy i umiejętności praktycznych dotyczący oddziaływania na osoby z
deficytem rozwojowym, niedorozwojami, upośledzeniem rozmaitych struktur
somatycznych oraz motywacyjno-instrumentalnych
2 odmiany:
• pedagogika rewalidacyjna (validus ‘silny, mocny, skuteczny’) – teoria i praktyka
wychowania i kształcenia osób z deficytami somatycznymi
o
teoria i praktyka oddziaływania na osoby niepełnosprawne
edukacja socjalna – specjalne metody, ale chodzi o efekt „bycia
niespecjalnym”
rodzaj niepełnosprawności:
• fizjologiczno-organiczna
• duchowo-kulturowa
subdyscypliny:
• oligofrenopedagogika – pedagogika upośledzonych umysłowo
• surdopedagogika – pedagogika niedosłyszących i
niesłyszących
• pedagogika terapeutyczna (lecznicza) – defektologia,
związana z przywracaniem lub usprawnianiem osób przewlekle
chorych, chronicznie zagrożonych zdrowotnie
• logopedia, patologopedia
• pedagogika resocjalizacyjna – teoria i praktyka wychowania i kształcenia osób z
zaburzeniami społecznego przystosowania
o
podstawowe zagadnienia:
ustalenie nadrzędnych, etapowych i operacyjnych celów wychowania
resocjalnego
określenie wyjściowego stanu osobowości, postaw i manifestacji
zachowań i psychospołecznych determinantów tych stanów
ustalanie wyjściowej sytuacji wychowawczej, w jakiej znajdują się
osoby wychowywane i wychowujące
konstruowanie teoret. i prakt. modeli optymalnego oddziaływania
opiekuńczego, wychowawczych i terapeutycznych na osoby mające
trudności w społecznym funkcjonowaniu
rewalidacja – działalność prowadząca do usprawniania umacniania słabej i defektywnej
jednostki ludzkiej
resocjalizacja – ponowna, prawidłowa socjalizacja usprawniająca społeczne funkcjonowanie
w rodzinie, grupie rówieśniczej, szkole, zakładzie pracy itp.
PEDAGOGIKA ZDROWIA
Wychowanie zdrowotne – dyscyplina zajmująca się kształtowaniem nawyków służących
konserwacji i doskonaleniu zdrowia, rozwijanie pozytywnego zainteresowania zdrowiem w
oparciu o niezbędne wiadomości i wzorce, formowanie postawy umożliwiającej skuteczną
profilaktykę, ratownictwo, leczenie, pielęgnowanie i stosowanie wymogów higieny w życiu
jednostki i zbiorowości ludzkiej (Edward Mazurkiewicz)
Macierze wychowania zdrowotnego:
• higiena szkolna
• wychowanie fizyczne
zdrowie:
• psychiczne
• fizyczne
• publiczne
Tematyka:
• kwestie elementarne:
o
higiena osobista
o
higiena otoczenia
o
higiena żywienia
o
higiena pracy
o
higiena wypoczynku
o
zasady bezpieczeństwa
o
ochrona zdrowia psychicznego
o
walka z nałogami
o
zapobieganie chorobom zakaźnym
• działania ratownicze
o
pierwsza pomoc w nagłych wypadkach
o
zasady korzystania z usług służby zdrowia
o
reguły związane z użyciem leków itp.
• działania zmierzające do czynnego doskonalenia zdrowia (najważniejsze)
o
ćwiczenia ruchowe
o
wychowanie rodzinne
o
wychowanie seksualne
o
zasady samokontroli zdrowia
o
zasady samokontroli rozwoju
Ekoedukacja
NAUKI POMOCNICZE PEDAGOGIKI
• psychologia rozwojowa
• psychologia wychowawcza
• socjologia
• filozofia
• etyka
• historia kultury
• prakseologia pedagogiczna
• kulturoznawstwo
• ekonomia
• politologia
• prawo