Ideał państwa i prawa według Platona podłoże historyczne i 

filozoficzne oraz próba oceny z perspektywy współczesnej.

                                                                   

Filozofia prawa.

           

Grecja   okresu   klasycznego   obejmującego   VI,   IV   wiek   przed 

narodzeniem  Chrystusa  to czas potęgi i dobrobytu. Zmieniające  się  stosunki 
społeczne   i   rozkwit   demokracji   sprzyjają   rozwojowi   nauki,   a   w   tym   myśli 
politycznej. To właśnie ona pozwala zobrazować ducha tamtych czasów, gdyż 
polityka i prawo są częściami życia ludzi jako społeczności. Grecja, ojczyzna 
polityki jako nauki wydaje wiele świetnych umysłów z tej dziedziny. To tam 
powstały fundamentalne pojęcia i pytania dotyczące państwa i prawa. Bliższe 
przyjrzenie się im wskazuje, jak zaskakująco wiele spraw przejęliśmy z dorobku 
starożytnej   Grecji   w   zakresie   nawet   obiegowych   pojęć   w   sferze   ocen 
politycznych i prawnych.

Sam   źródłosłów   wyrazu  polityka  jest   grecki.   Pochodzi   on   od   słowa 

polis,  oznaczającego   państwo,   a   w   zasadzie   państwo   –   miasto.   W   tym 
zrozumieniu zajmuje się problematyką powstania państwa, prawidłowości jego 
funkcjonowania   i   organizacji   oraz   celów   czy   wartości   traktowanych   jako 
zasadnicze.

1

 Z wyrazem polityka nierozerwalnie połączony jest wyraz państwo, 

które   oznacza   zorganizowane   społeczeństwo   zamieszkujące   pewne   terytoria. 
Państwo jako instytucja posiada prawo stosowania przymusu wobec jednostek i 
grup   społecznych   nieprzestrzegających   obowiązującego  prawa.

2

  Tak   więc   te 

trzy wyrazy łączą się ze sobą, są podstawą i kluczem do określenia organizacji 
społeczeństwa.

Aby zrozumieć dlaczego właśnie w tym kraju tak owocnie rozwinęła się 

myśl polityczna należy poznać warunki jakie w Grecji panowały przy powstaniu 
i rozkwicie tej nauki. Ustrój państwa jego stan miał bardzo wielki wpływ na 
tendencje filozofii państwa i prawa.
W   V   w.p.n.e.   Grecja   była   wolnym   państwem.   Długoletni   pokój   sprzyjał 
bogaceniu   się   kraju.   Zmiana   stosunków   społecznych   i   demokratyzacja   życia 
publicznego stworzyła warunki rozwoju średniej klasy. Drogę do urzędów coraz 
częściej   otwiera   wiedza,   a   nie   stan   urodzenia,   czy   stan   majątkowy. 
Zainteresowanie  nauką sięga  coraz szerszych kręgów społeczeństwa.  Sprzyja 
temu wolność polityczna i dobrobyt materialny. Kadencyjność urzędów, tak jak 
na przykład w Atenach, pozwala niemal każdemu obywatelowi na czynny udział 
w życiu publicznym. Fundamentalne znaczenie miał okres rządu Peryklesa jako 
głównego   stratega.   Wprowadził   on   ustawodawstwa   ateńskie,   przeciwdziałał 
wpływom   odśrodkowym,   otaczał   opieką   filozofów   i   artystów   takich   jak: 
Fidiasz, Anaksagoras, Herodot, Sofokles. Na uwagę zasługuje tu fakt, że ustrój 
demokratyczny został narzucony wbrew ich woli.
          

1

 A. Sylwestrzak, Historia doktryn politycznych i prawnych, Warszawa 1996, s. 2-4.

2

 K. Olechnicki, P. Załęcki, Słownik socjologiczny, Toruń 1997, s. 162.

Zanim został stworzony pełny dojrzały obraz przedstawiający państwo 

jako instytucję wielu myślicieli dało podwaliny pod rozwój myśli politycznej. 
Jednym z  nich  był  Protagoras z Abdery. Zasłyną  on jako twórca  prawa  dla 
miasta Turjum. Wśród współczesnych mu cieszył się dużym szacunkiem jako 
myśliciel. Jego teorie polityczne zawarte w dziele „O ustroju państwowym” nie 
zachowały się w całości, a pochodzą raczej z drugiej ręki. Poglądy Protagorasa 
zawierają   się   „Krótko   mówiąc,   w   cnocie   ludzkiej,   mieszczącej   w   sobie: 
sprawiedliwość,   umiarkowanie,   zbożność”.

3

  Określa   je   i   warunkuje   sankcja 

prawna,   opinia   publiczna   i   wychowanie.   W   tym   Protagoras   widzi   rozwój 
cywilizacji   i   zasady   organizacji   społeczeństwa.   Sankcją   za   nieprzestrzeganie 
prawa jest wygnanie. Warunkiem dobrego zarządzania sprawami publicznymi 
jest   wiedza.   Dla   polityka   pierwszorzędne   znaczenie   mają   zasady   nauki 
politycznej.   W   jej   skład   wchodzi   sztuka   wymowy   opierająca   się   nie   na 
prostosłowiu, ale gruntownej znajomości rzeczy.

4

 

Protagoras   spełnianie   cnoty   obywatelskiej   widzi   w:   naturze,   wychowaniu, 
ćwiczeniu.   Rolę   wychowawcy   w   osiągnięciu   cnoty   publicznej   powierza 
państwu.  Państwo  czyni   to przez  nadawanie  prawa  i  żądanie  jego posłuchu. 
Normy prawne są wzorem postępowania.
Protagoras   jest   autorem   zdania:   „Człowiek   jest   miarą   wszystkich   rzeczy 
istniejących,   że   istnieją,   nie   istniejących,   że   nie   istnieją”.   Według   tej   myśli 
wspólnota polis powinna być zorganizowana stosownie do potrzeb jednostki. 
Sensowność praw oceniać przede wszystkim należy w świetle ich przydatności 
dla rozwoju indywidualnego, a w ślad za tym i zbiorowości. Prowadzi to do 
sugestii   obowiązywania   prawa   jedynie   za   zgodą   obywateli.   Prawo   i 
sprawiedliwość są rzeczą ludzką i tak samo względną, jak kryteria dobra i zła. 
                
            Podsumowując teorię polityczna Protagorasa to naczelną rolę w państwie 
odgrywa wiedza, a państwo jest wychowawcą obywateli.
         

Drugim przedstawicielem omawianego okresu jest Hippiasz. Pojmuje on 

państwo   odmiennie   niż   Protagoras.   Dla   niego   jest   ono   źródłem   prawa 
pozytywnego,   często   sprzecznego   z   naturą.   Tworzy   zasadę  natura   contra 
legem.

5

  Prawa pisane są zmienne, często nie sprawiedliwe bądź dające wyraz 

ignorancji   jego   twórców   podczas   gdy   prawa   natury   odpowiadają   harmonii 
ludzkich powiązań skłaniając wszystkich do ich poszanowania. Cały problem 
sprowadza się do ustanowienia takich praw pisanych aby były zgodne z prawem 
natury. Jeśli prawo pisane przeciwstawia się prawom natury spełnia wówczas 
rolę „tyrana ludzi” i należy wypowiadać mu posłuszeństwo.
Dla Protagorasa normy prawne były sposobem wychowywania obywateli przez 
dawanie im wzorców postępowania. U Hippiasza „prawo pozytywne, choć nie 

3

 E. Jarra, Dzieje myśli politycznej u Platona, Warszawa 1918, s. 51.

4

 Tamże, s. 52.

5

 Tamże, s. 51.

zawsze,   to   jednak   często   bywa   wypaczeniem   stosunków   dla   człowieka 
wyłącznie właściwych i posiadających pewien sprawdzian absolutny”.  

6

  mimo 

to   uważa,   że   celem   ustroju   państwowego   jest   pożytek   ludności,   a   prawa   są 
szkodliwe gdy są przyjmowane wbrew kryteriom naturalnym.

Z podobnego do Hippiasza poglądu, że prawo i natura najczęściej są ze 

sobą sprzeczne wychodzi Kallikles. Twierdzi on, że prawo jest dziełem ludzi 
słabych. Pojęcie dobra i zła jest sztuczne. Podobnie ma się rzecz z równością. Te 
pojęcia stworzyli słabi ludzie, aby zabezpieczyć się przed przewagą silniejszych. 
Według Kalliklesa w społeczeństwie są jednostki, mające naturalną przewagę 
nad innymi i dążące do podporządkowania sobie innych. Natura contra legem w 
jego rozumieniu opiera się o zasady świata przyrody, gdzie występuje przewaga 
silniejszego nad słabszym. Odwołuje się on do przykładów z życia ludzkiego, 
gdzie wielcy mocarze swym prawem przyrodzonym narzucają jarzma innym. 
Do   tego   służy   im   stworzone   przez   nich   prawo   pozytywne   pomagające 
utrzymywać im władzę. Kallikles w swym stanowisku dochodzi do apoteozy 
despotyzmu,   uznając   za   cnotę   naczelnika   państwa   zuchwalstwo,   bezkarność, 
nieograniczoną   swobodę.

7

  Jeszcze   dalej   w   poglądach   Kalliklesa   posuwa   się 

Trazymach twierdząc, że cały ustrój prawny jest ustanowieniem władzy, jest 
wola silniejszych, na ich korzyść obróconą, bo tę wyłącznie korzyść mają na 
względzie   ludzie   stojący   na   czele   rządów.   Sprawiedliwość   przynosi   zawsze 
silniejszemu   pożytek,   człowiek   sprawiedliwy   zawsze   jest   słabszy   od 
niesprawiedliwego.

8

 

        
            Idee Kalliklesa trafnie wskazują słabości teorii prawa natury w zakresie 
jego źródeł i treści. Daje to wyraz obawom i niepokojom, jakie nieść może 
rozwój demokracji i zbytnie zaufanie do praw natury.

Sokrates   jako   wielki   filozof   nie   stworzył   żadnej   nowej   koncepcji 

dotyczącej   państwa   i   prawa.   Niemniej   w   swych   poglądach   na   ten   temat 
odzwierciedlił swój stosunek do początkowego upadku Grecji. Wywarł także 
duży wpływ na swego ucznia Platona. Sokrates postulował reformę polityczną, 
która   powinna   objąć   przede   wszystkim   kierujących   państwem.   Umiejętność 
rządzenia widział w nauce i rządzeniu.
W   dziedzinie   prawodawstwa   Sokrates   odrzuca   antagonizm   natury   i   prawa. 
Pojęcie prawa utożsamia normę  pozytywną z zasadą sprawiedliwości.

9

 Źródło 

jej widzi w cnocie, która jest mądrością.

Pełny   system   myśli   politycznej   stworzył   Platon.   Widać   w   nim   wiele 

podobieństw w teoriach głoszonych przez poprzedników. Wychowawcza rola 

6

 Tamże, s. 64.

7

 Tamże, s. 70.

8

 Tamże, s. 71.

9

 Tamże, s. 88.

państwa   Protagorasa   u   Platona   do   monstrualnych   rozmiarów.   Państwo   w 
dosłownym znaczeniu wychowuje od dziecka. Niemowlę zostaje zabrane wbrew 
powszechnym zasadom rodzinnym. Jego rodzicem jest państwo. Wychowanie to 
zakłada wytępienie w młodzieży egoizmu poprzez pozbawienie ich własności 
prywatnej i życia rodzinnego.
Postulat Protagorasa i Sokratesa aby urzędy w państwie były w rękach ludzi 
kompetentnych (mających wiedzę i doświadczenie) u Platona sprowadza się do 
sprawowania   władzy   przez   filozofów   mędrców   (Sophokratia).   Zapewnić   to 
miałoby skrajnie nacjonalistyczny system rządzenia. Indywidualizm Kalliklesa, 
Hippiasza   przeciwstawiony   jest   uniwersalizmowi   platońskiemu.   Oznacza   to 
bezwzględne podporządkowanie dobra indywidualnego dobru powszechnemu.
O ile normy prawne u Hippiasza są sposobem wychowania społeczeństwa przez 
wskazanie wzorców postępowania o tyle u Platona prawo reguluje całość życia 
społecznego. Sięga ono pracy, gier sportowych, życia rodzinnego i aktywności 
religijnej.   Prawo   u   Platona   jest   narzędziem   wychowywania   społeczeństwa, 
utrzymania ustroju, a także stworzenia zrębów sprawiedliwości.
Na platońską ideę sprawiedliwości duży wpływ miał jego nauczyciel, Sokrates. 
Jej źródło dla człowieka jako jednostki i zbiorowości widzi w ustanowieniu 
idealnej   polis.   Główną   cechą   sprawiedliwości   według   Platona   jest 
harmoniczność.
Naturalne zróżnicowanie ludzi Kalliklesa u Platona ma inny wyraz. Dzieli on 
ich   według   składników   duszy   i   wyróżnia:   filozofów   (rozum),   wojowników 
(odwaga), lud (zaspokojenie potrzeb naturalnych). Podział ról na rządzących i 
rządzonych ustalony jest z góry, a nie jak u Kalliklesa w wyniku przyrodzonej 
przewagi i walki.  

Myśl   Protagorasa,   Hippiasza,   Kalliklesa   postawiła   kilka 

fundamentalnych   pytań   przed   filozofią   państwa   i   prawa.   Przede   wszystkim 
wyeksponowana   przez   nich   relacja   między   prawem   natury   a   prawem 
pozytywnym   doprowadziła   do   konkluzji   oznaczających   rewolucję   w 
dotychczasowym pojmowaniu prawa pisanego.

Podobieństwa i różnice zaznaczające się w poglądach filozofów okresu 

klasycznego i Platona nie dają żadnej konstruktywnej wskazówki w dążeniu do 
idealnego państwa. Teorie dotyczące państwa i prawo jako sposobu osiągnięcia 
subiektywnie pojmowanego przez każdego filozofa szczęścia, sprawiedliwości, 
dobra są różne ze względu na środki i cel jakie chcą osiągnąć. Niemniej idee te 
odzwierciedlają czasy w jakich żyli. Ma to duży wpływ na sposób pojmowania 
świata.   Przykładem   może   być   demokracja,   o   której   zdania   ówczesnych   i 
współczesnych   są   diametralnie   różne.   Mimo   to,   tendencje   w   myśleniu 
przetrwały do dziś, a ich podstawy widać we współczesnej myśli politycznej i 
prawnej. Każde z nich budzi we mnie skojarzenie z największymi ideologiami 
XX wieku.

BIBLIOGRAFIA

1. A. Sylwestrzak. Historia doktryn politycznych i prawnych. Warszawa 1996.

2. K. Olechnicki, P. Załęcki. Słownik socjologiczny. Toruń 1997.

3. E. Jarra. Dzieje myśli politycznej u Platona. Warszawa 1918.

4. Platon. Państwo. Tom 1. Warszawa 1965.

5. W. Witwicki. Platon jako pedagog. Warszawa 1947.

6. K. R. Popper .  Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie. Warszawa 1987.

7. Z. Leśniak, Platon, życie i twórczość. Warszawa 1994.