Wykład 8
Mechanizmy rozwoju emocji
destrukcyjnych
Psychologia emocji i motywacji
SWPS 2009/10
Wykład 8
Mechanizmy rozwoju emocji
destrukcyjnych
Psychologia emocji i motywacji
SWPS 2009/10
2
Emocje destrukcyjne
– te, które są szkodliwe dla
odczuwającej je osoby lub dla innych ludzi
Wątpliwości:
Czy są emocje, które zawsze są destrukcyjne?
Czy emocje negatywne (złość, strach, gniew, rozpacz itp.)
są zawsze destrukcyjne, a emocje pozytywne (duma,
radość itp.) są zawsze konstruktywne?
Czy destrukcyjne są emocje (stany emocjonalne), czy też
rodzaj emocjonalności, względnie stałe tendencje do
przeżywania emocji i uczuć określonego rodzaju?
Emocje destrukcyjne
3
lęk
– trwożne przewidywanie przyszłych zagrożeń lub
nieszczęść, któremu towarzyszą uczucia dysforyczne lub
somatyczne objawy napięcia (DSM-IV)
dysforia – zaburzenia nastroju ze skłonnością do drażliwości, agresji
i wybuchowości nieadekwatnej do sytuacji
strach
– różni się od lęku tym, że jest wywoływany przez
rozpoznawalny bodziec i wiąże się z zachowaniami
zaradczymi (ucieczka, unikanie)
kiedy próby radzenia sobie zawodzą, strach przeradza się
w lęk, zatem lęk można interpretować jako nierozwiązany
strach, czy też stan nieukierunkowanego pobudzenia
następującego po spostrzeżeniu zagrożenia (Epstein)
Strach i lęk
Różnice między lękiem a strachem
4
W ujęciu klinicznym lęk rozumiany jest na 2 sposoby:
stan emocjonalny, który jest wywoływany w określonym
kontekście i ma ograniczony czas trwania (np. epizodyczne
napady paniki)
cecha osobowości – nawracający i uporczywy lęk, którego
natężenie jest nieadekwatne do zagrożenia, często
paraliżuje człowieka powodując bezradność i upośledzając
funkcjonowanie psychospołeczne lub fizjologiczne
Objawy lęku:
somatyczna hiperaktywność – pocenie się, rumienienie się,
płytki oddech, kołatanie serca
lęk poznawczy (psychiczny) – natrętne i niechciane myśli,
ruminacje, niepokój, martwienie się
Strach i lęk
Rodzaje lęku klinicznego
5
Cztery kategorie fobii i sytuacji fobicznych (Arrindell i in. 1991):
Fobia społeczna
– lęki dotyczące wydarzeń lub sytuacji
interpersonalnych (lęk przed krytyką i interakcjami
społecznymi, konfliktami i oceną, agresją, widokiem aktów
seksualnych i agresji)
Hematofobia
– lęki związane ze śmiercią, obrażeniami
cielesnymi, chorobami, krwią, zabrudzeniem, omdleniem
Zoofobia
– fobia na punkcie zwierząt, lęk dotyczący
zwierząt domowych i innych małych stworzeń rojących się i
pełzających (owady i gady)
Agorafobia
– obawy przed przebywaniem w miejscu
publicznym i w tłumie, a także przed zamkniętymi lub
otwartymi przestrzeniami
Strach i lęk
Fobie i sytuacje potencjalnie fobiczne
6
Cztery kategorie fobii są odzwierciedleniem podstawowych
systemów behawioralnych powstałych w trakcie ewolucji i
dotyczą sytuacji potencjalnie ważnych dla przetrwania.
Oddziaływanie tych zasadniczo adaptacyjnych systemów może
się odwrócić na niekorzyść i doprowadzić do powstania fobii,
jeżeli reakcja strachu zostanie uwarunkowana na bodziec, który
w ekosystemie współczesnego człowieka jest nieszkodliwy.
Strach i lęk
Fobie i sytuacje potencjalnie fobiczne
7
Panika, lęk fobiczny i intensywny lęk przejawiany przez ofiary
PTSD w momencie przypominania sobie urazu są wynikiem
aktywowania tej samej reakcji lękowej, stanowiącej
ukształtowany w drodze ewolucji mechanizm
przystosowawczy.
To nie sama reakcja lękowa jest nieprzystosowawcza, ale
problemem może być:
wyzwalanie jej w dysfukcjonalnym kontekście (w fobiach)
dysfunkcjonalnie niski prób wyzwalania reakcji lękowej
(np. w reakcji paniki)
Strach i lęk
Lęk z perspektywy funkcjonalnej
8
Strach i lęk
Przetwarzanie informacji
generujące lęk
system oczekiwań
świadome
spostrzeganie
zagrożenia
ew
al
uat
or
znaczeni
a
system pubudzenia
detektory
cec
h
9
Decydującą rolą w generowaniu lęku odbywa interakcja
nieuświadamianej aktywności systemów somatycznych z
interpretującym systemem świadomego spostrzegania.
Fobie i napady paniki to skutki automatycznej aktywacji
systemu pobudzenia przez specyficzne cechy wykrywane
przez detektory cech. Aktywacja ta powoduje wzrost
pobudzenia fizjologicznego, którego sygnały docierają do
systemu świadomego spostrzegania.
w przypadku fobii pobudzenie fizjologiczne wyjaśnia się jakimś
czynnikiem zewnętrznym
w przypadku paniki przypisywane jest ono wewnętrznemu wrogowi
w PTSD istnieje pierwotny uraz, który maksymalnie mobilizuje
reakcje obronne jednostki, w rezultacie czego dochodzi do
uwarunkowania sygnałów, które będą automatycznie mobilizować
system pobudzenia
Strach i lęk
Przetwarzanie informacji generujące lęk
10
I wstyd i poczucie winy wynikają z doświadczenia porażki.
Najczęstsze rozróżnienie między wstydem a poczuciem winy
dotyczy tego, w jakim kontekście są przeżywane:
Wstyd – emocja przeżywana w sytuacji, gdy inni ludzie są
świadkami naszej porażki (sfera publiczna)
Poczucie winy – emocja przeżywana w sytuacji, gdy
porażka dotyczy standardu osobistego i ma miejsce w
sferze prywatnej
Wstyd i poczucie winy
Emocje samoświadomościowe
11
Wstyd jako emocja samoświadomościowa
Teoria poznawczo-atrybucyjna
PYCHA
WSTYD
DUMA
POCZUCIE
WINY
normy i zasady
OCENA
PORAŻKA
SUKCES
OCENA
AUTOATRYBUCJA
SZCZEGÓŁOWA
12
Wstyd jest wynikiem niepowodzenia w stosunku do norm,
zasad i celów wtedy, gdy człowiek dokonuje całościowej
oceny Ja.
Wstydu nie wywołują konkretne sytuacje, ale prowadzi do
niego dokonywana przez jednostkę interpretacja zdarzenia
Fenomenologiczne doświadczenie wstydu łączy się z
pragnieniem ukrycia się, zniknięcia lub śmierci. Stan ten
łączy się z zakłóceniem bieżącego zachowania, splątaniem
myśli, niemożnością mówienia.
Fizycznym objawem wstydu jest skurczenie ciała.
Wstyd uruchamia motywację do pozbycia się tego stanu (w
tym reinterpretację, rozszczepienie osobowości, wyparcie)
Wstyd jako emocja samoświadomościowa
Geneza i znaczenie funkcjonalne wstydu
13
Jeżeli ofiara przypisuje molestowanie całościowej,
wewnętrznej przyczynie, to doświadcza wstydu.
Wstyd jest prawdopodobną przyczyną objawów
następujących po molestowaniu seksualnym.
kobiety, które jako dzieci były wykorzystywane seksualnie i
które jako osoby dorosłe odczuwają cierpienia psychiczne i
mają niższe poczucie własnej wartości, częściej wykazują
stabilny, całościowy styl atrybucji zdarzeń negatywnych
samoobwinianie jest stylem atrybucji związanym z zatajaniem
molestowania i bardziej drastycznymi formami nadużyć
seksualnych
z badania Lewisa (2005) wynika, że po okresie 6 miesięcy od
upływu zdarzenia molestowania jedynie nasilenie wstydu (a
już nie drastyczność zdarzenia) korelowało z depresją
Wstyd jako emocja samoświadomościowa
Molestowanie seksualne i wstyd
14
Skutkiem maltretowania jest większe nasilenia wstydu,
mniejsze dumy u ofiar – maltretowane dzieci są mniej
dumne ze swoich sukcesów, a bardziej zawstydzone
porażkami, niż dzieci niemaltretowane.
Różnice między płciami:
u maltretowanych dziewczynek zauważono większy
wstyd z powodu porażek w wykonaniu zadań i mniejszą
dumę z sukcesów niż u dziewczynek niemaltretowanych
u maltretowanych chłopców zaobserwowano stłumienie
zarówno wstydu, jak i dumy
w wyniku traumy maltretowania u dziewczynek wzrasta
depresja, a u chłopców ogólne stłumienie emocji oraz
pojawienie się agresji (nie tłumionej odczuciem wstydu)
Wstyd jako emocja samoświadomościowa
Maltretowanie i wstyd
15
Złość organizuje i reguluje wewnętrzne procesy
fizjologiczne i psychiczne związane z samoobroną i
dominacją, a także kontrolowaniem zachowań społecznych
Złość reguluje zachowania interpersonalne, ale także jest
regulowana w kontekście interpersonalnym – w trakcie
socjalizacji
Trudności w radzeniu sobie ze złością na przestrzeni całego
życia są powiązane z rozwojem psychopatologii i chorób,
natomiast wyrażanie (a nie tłumienie!) złości w sposób
społecznie konstruktywny wiąże się z lepszymi
osiągnięciami w szkole
Rozwój złości i wrogich emocji
Funkcjonalne znaczenie złości
16
Złość stanowi ważne źródło energii dla zachowań
przystosowawczych u niemowląt i wiąże się z poczuciem
skuteczności.
W okresie przedszkolnym dzieci reagują stresem i
pobudzeniem emocjonalnym w sytuacji gdy obserwują
nasycone złością interakcje między dorosłymi, czego
wynikiem może być skłonność do agresji
W okresie przedszkolnym rodzina i rówieśnicy nakładają na
dziecko ogromne wymagania dotyczące regulowania
emocji i wyrażania ich w sposób konstruktywny społecznie.
Niektóre dzieci przejawiają trudności z radzeniem sobie z
emocjami (szczególnie złości), a trudności te są
predyktorem gorszego funkcjonowania społecznego.
Rozwój złości i wrogich emocji
Złość i jej regulacja
17
W okresie szkolnym widoczne są trudności z regulowaniem
złości w sytuacji prowokacji przez dzieci odrzucane i/lub
agresywne.
Trudności w kontaktach z rówieśnikami w dużym stopniu
zmniejszają szanse dziecka na nauczenie się radzenia sobie
ze złością w konstruktywny sposób.
Dysregulacja emocjonalna – wzorzec słabej samoregulacji i
intensywnej negatywnej emocjonalności. Ogranicza ona
elastyczność reakcji i stanowi czynnik ryzyka
psychopatologii. Wiąże się też z ryzykiem problemów
behawioralnych.
Rozwój złości i wrogich emocji
Złość i jej regulacja cd.
18
Bibliografia
Goleman, D. (2003) Emocje destrukcyjne. Jak możemy je przezwyciężyć?
Dialog naukowy z udziałem Dalajlamy. Poznań: Rebis.
Lewis, M. (2005). Emocje samoświadomościowe: zażenowanie, duma,
wstyd, poczucie winy. W: Lewis, M. i Haviland-Jones, J.M. (red.)
Psychologia emocji. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
(s. 781-797)