Typ: Mięczaki – Mollusca  

Gromada: Ślimaki – Gastropoda  

Gromada: Małże – Lamellibranchiata  

Gromada: Głowonogi - Cephalopoda  

Charakterystyka ogólna: 

•   ok. 130 tys. gatunków (260 Polska) 

•   morza, wody słodkie, ląd 

•   wolno żyjące, osiadłe, endo- i ektopasożyty, komensale,  pełzające, aktywnie 

pływające 

•   ciało – odcinek głowowy, worek trzewiowy, noga 

 

 

Gromada: Ślimaki –                Gastropoda  

Charakterystyka ogólna: 

•   najliczniejsza gromada wśród mięczaków 

•   najczęściej morskie 

•   susza – stan odrętwienia 

•   pasożyty szkarłupni 

•   milimetr - 130 cm (Enteroxenos dogieli - pasożyt     strzykw ) 

•   skręcenie – torsja – obrót worka trzewiowego w     stosunku do nogi i głowy o 90

o 

–

zatracenie symetrii   dwubocznej  

 

Budowa: 

•   głowa oddzielona od nogi bruzdą 

   para lub 2 pary czułków 

   oczy – podstawa czułków, na czułkach lub na   brodawkowatych 

wzniesieniach 

   otwór gębowy na spodniej stronie głowy 

•   noga 

   spłaszczona, silnie umięśniona 

   podeszwa 

•  worek trzewiowy 

   skręcony spiralnie 

   narządy wewnętrzne strony prawej po stronie lewej 

   płaszcz – od strony grzbietowej 

   jama płaszczowa – pomiędzy płaszczem a ciałem 

•   ujście przewodów narządów wydalniczych, gruczołów rozrodczych, 

otwór odbytowy 

•   narządy oddechowe 

   muszla 

•   wieczko 

•   epifragma  

•  Zew. – periostrakum – koncholina  

•  Śr. – ostrakum – kryształki węglanu wapnia 

•  Wew. – hipostrakum – blaszki węglanu wapnia- warstwa perłowa 

•  1-dołek osiowy 

•  2-warga 

•  3-otwór muszli 

•  4-kolumienka    (wrzeciono) 

•  5-szew 

•  6-zwój 

•  7-szczyt muszli 

  Ściana ciała 

•   jednowarstwowy naskórek 

•   gruczoły brzegu płaszcza 

•   gruczoły śluzowe (gruczoł podskrzelowy – purpurowy) 

•   Układ nerwowy 

•   scentralizowany 

•   parzyste zwoje mózgowe, nożne, płaszczowe 

(boczne), trzewiowe 

•   Narządy zmysłów 

•   oczy 

•   czułki 

•   rinofory  

•   statocysty 

•  osfradia  

•  Układ pokarmowy 

   kształt litery U 

   jelito przednie, środkowe, tylne 

   jama gębowa z tarką, gruczołami ślinowymi 

   przełyk 

   wole 

   żołądek 

   jelito – gruczoł wątrobowow-trzustkowy  

•   Układ oddechowy 

   skrzela w jamie płaszczowej – parzyste lub nieparzyste 

   „płuco” – bogata sied naczyo krwionośnych w jamie płaszczowej 

•  Układ krwionośny 

   otwarty 

   serce (komora + 1-2 przedsionki) z osierdziem 

   hemolimfa – transport gazów, subst. pokarmowych,                         

metabolitów  

•   Rozmnażanie i rozwój 

   hermafrodytyczne i rozdzielnopłciowe 

   winniczek – gruczoł obojnaczy – produkcja jaj i plemników,      przewody 

wyprowadzające osobne ♀♂(jama płaszczowa     lub przód ciała), otwór 
płciowy, prącie 

   woreczek strzałki miłosnej 

   zapłodnienie wewnętrzne 

   jajorodne 

   rozwój prosty 

Znaczenie ślimaków: 

•   organizmy wszystkożerne, mięsożerne,    roślinożerne 

•   wektory przywr 

•   pokarm zwierząt i ludzi  

•   źródło barwników naturalnych 

•   jubilerstwo 

•   szkodniki upraw 

•   poprawiają strukturę gleby 

 

 

Gromada: Małże –          Lamellibranchiata  

Charakterystyka ogólna: 

•   25 tys. gatunków 

•   organizmy wyłącznie wodne 

•   strefa przydenna 

•   noga i worek trzewiowy (głowa nie występuje) 

•   dwuklapowa muszla 

•   pasożyty zewnętrzne jeżowców i osłonic, komensale,  wolno żyjące 

•   perłoródka – ponad 100 lat 

Budowa: 

•   ciało wyraźnie dwubocznie symetryczne 

•   2 fałdy płaszcza → dwuklapowa muszla 

•   muszla  

   wiązadło i zamek 

   mięśnie zwieracze przyczepione do skorup 

   przednia częśd zaokrąglona, tylna – wydłużona 

   linie przyrostu 

•   jama płaszczowa  

   2 pary skrzeli 

   noga 

•   noga (do poruszania się, wiercenia  w mule, skakania,  przyczepiania się do podłoża-

bisior) 

•  oczy – na brzegach płaszcza lub syfonie 

•   Układ pokarmowy 

   otwór gębowy otoczony 2 orzęsionymi płatami – tzw. żagielki 

   brak tarki, gr. ślinowych 

   w żołądku – pręcik krystaliczny  

•   Układ oddechowy 

   skrzela zwisają do jamy płaszczowej 

•   Układ krwionośny 

   otwarty 

   komora i 2 przedsionki w worku osierdziowym 

•   Układ wydalniczy 

   para nerek 

•   Układ rozrodczy 

   gonady w worku trzewiowym 

•  Układ rozrodczy 

   gonady w worku trzewiowym 

   zapłodnienie w jamie płaszczowej 

   większośd rozdzielnopłciowa 

   opieka nad potomstwem – formy słodkowodne (jaja     rozwijają się miedzy 

blaszkami skrzeli) 

   szczeżuja  

•   woda bieżąca- rozdzielnopłciowa, woda stojąca   – 

hermafrodytyczna 

•   larwa glochidium – 1-2 miesiące –   pasożytniczy tryb życia 

Krążenie wody: 

   woda wpływa do jamy płaszczowej przez otwór    zwany syfonem wlotowym 

(wpustowym), a wypływa syfonem odpływowym (wyrzutowym, 
wypustowym)  

   skrzela okryte są orzęsionym nabłonkiem, który zapewnia stały przepływ 

wody wewnątrz małży  

  wychwytuje cząsteczki pokarmowe z przefiltrowanej wody 

   małże żyjące na dnie- syfon krótki (szczeżuja i omułek) 

   małże zakopujące się w muł lub piasek – syfon długi 

Znaczenie małży: 

•   filtratory, wyłapują drobne cząstki pokarmowe 

•   źródło pokarmu dla  zwierząt i ludzi 

•   żywiciele pasożytów 

•   jubilerstwo- perły i muszle 

•   szkody  podwodnych budowlach drewnianych 

•   morski jedwab - tkaniny bisiorowe 

 

 

Gromada: Głowonogi –             Cephalopoda   

Charakterystyka ogólna: 

•   wyłącznie morskie 

•   od kilku centymetrów do nawet 20 metrów 

•   noga przekształcona w lejek – narząd lokomocyjny 

•   głowa wyraźnie oddzielona przewężeniem, z parą oczu i otworem gębowym 

•   ramiona – z przyssawkami i hakami, 8 lub 10 

•   muszla zewnętrzna – łodzik 

•   muszla wewnętrzna  

•   komórki barwnikowe, tęczowe, narządy świetlne 

•   tkanka chrzęstna 

•   układ pokarmowy  

  otwór gębowy między ramionami, otoczony wargą 

   2 szczęki kutikularne  

   jama gardzielowa z tarką 

   obok otworu odbytowego uchodzi gruczoł sepiowy  

•  układ krwionośny 

   prawie zamknięty 

   krew wlewa się do zatok krwionośnych w ograniczonym stopniu 

   serca skrzelowe 

•   układ rozrodczy 

   rozdzielnopłciowe 

   dymorfilm płciowy 

   samce – przekształcenie ramion w narządy kopulacyjne  - przenoszenie 

spermatoforów do  

jamy płaszczowej samicy 

Znaczenie głowonogów: 

•   zwierzęta drapieżne 

•   pożywienie dla innych zwierząt i ludzi 

•   sepia 

•   os sepia 

•   produkcja biżuterii 

•   skamieliny przewodnie 

Typ: Szkarłupnie - Echinodermata  

Gromada: Rozgwiazdy - Asteroidea  

Gromada: Jeżowce – Echinoidea  

   regularne 

   nieregularne 

Gromada: Wężowidła – Ophiuroidea  

Gromada: Strzykwy – Holothurioidea  

Gromada: Liliowce - Crinoidea  

 

 

Charakterystyka ogólna: 

•   gr. echinos – jeż + derma – skóra  

•   morskie 

•   pełzające, pływające, drążące, osiadłe 

•   określone warunki środowiskowe 

•   ciało promieniste (5-promieniste) 

•   układ wodny – ambulakralny 

•   acefalizacja  

•   wewnętrzny szkielet wapienny → pancerz 

•   brak układu krwionośnego 

•   zazwyczaj rozdzielnopłciowe  

•   wtórouste (Deuterostomia)  

 

 

Gromada: Rozgwiazdy - Asteroidea  

Ciało:  

•  grzbietobrzusznie spłaszczone 

•  tarcza centralna + 5 ramion (6,9,11,13,16,30) 

•  strona ustna (oralna) 

   otwór gębowy 

   bruzda z nóżkami wodnymi (ambulakralnymi) 

•  strona przeciwustna (aboralna) 

   płytka sitowa 

   ujścia gruczołów rozrodczych 

   otwór odbytowy 

•  wapienne kolce, guzki, skrzela skórne (papulae) 

Układ nerwowy: 

•   bez zwojów 

•   5-promienisty (pierścieo okołogębowy + 5 pni nerwowych) 

Narządy zmysłów: 

•   komórki zmysłowe 

•   ocelle – natężenie światła 

Jama ciała: 

•   celoma 

•   orzęsiony nabłonek 

•   płyn 

•   amebocyty 

•   połączony z układem wodnym i pseudohemalnym  

Układ pokarmowy: 

•   otwór gębowy → przełyk → żołądek (cz.ustna i cz.przeciwustna) → jelito → otwór 

odbytowy 

•   zdolnośd wysuwania ustnej części żołądka 

•   formy bez odbytu – jelito ślepo zakooczone 

Układ oddechowy: 

•   skrzela skórne 

•   nóżki ambulakralne 

Wydalanie: 

•   za pomocą kom. ameboidalnych płynu celomatycznego  

Układ wodny: 

•   promienisty 

•   kanał kamienny + okrężny 

•   kanały promieniste z odgałęzieniami zakooczone ampułkami 

•    nóżki ambulakralne 

Układ pseudohemalny: 

•   perihemalny  

•   2 kanały okrężne  (otaczający przełyk i jelito) + kanał prostopadły – zatoka osiowa, 

łącząca pierścienie 

•   biegnący równolegle z pniami nerwowymi 

•   odżywianie układu nerwowego, ochrona przed uciskiem 

Układ rozrodczy: 

•   5 par gonad 

•   wytwarzanie kom. rozrodczych → gonady wrastają do  ramion 

•   zapłodnienie zewnętrzne 

•   zazwyczaj rozdzielnopłciowe 

•   słabo zaznaczony dymorfizm płciowy 

•   rozmnażanie wegetatywne – podział (regeneracja) 

•   rozwój z przeobrażeniem – larwa 

 

Gromada: Jeżowce –    

 

Echinoidea  

Charakterystyka ogólna: 

•   morskie, pełne zasolenie 

•   ciało półkoliste, spłaszczone, wydłużone, owalne, sercowate („pękata rozgwiazda”) 

•   liczne wapienne kolce 

•   jeżowce nieregularne – symetria dwuboczna 

•   jeżowce regularne – budowa pięciopromienna 

•   latarnia Arystotelesa – aparat żujący 

•   skrzela skórne 

•   rozdzielnopłciowe 

•   dymorfizm płciowy zazwyczaj nie występuje 

•   gatunki opiekujące się potomstwem  

 

Gromada: Wężowidła –     Ophiuroidea  

Charakterystyka ogólna: 

•   morskie, pełne zasolenie lub mniejsze 

•   drapieżne 

•   tarcza centralna wyraźnie odgraniczona od długich , cienkich ramion  

•   bez otworu odbytowego 

•   bez bruzd ambulakralnych 

•   kieszenie oddechowe – 5, wpuklenia ściany ciała celomy, ze szczelinami, z 

nabłonkiem  

migawkowym 

•   rozmnażanie płciowe i wegetatywne 

•   larwa, żyworodne 

 

Gromada: Strzykwy –     Holothurioidea  

Charakterystyka ogólna: 

•   „ogórki morskie” 

•   denny tryb życia 

•   żywią się szczątkami organicznymi i mikroorganizmami 

•   szkielet zredukowany 

•   symetria pięciopromienna 

•   organy Cuviera 

•   zdolnośd wyrzucania wszystkich narządów wewnętrznych lub odrzucenie tylnej 

części ciała 

•   przeważnie rozdzielnopłciowe, hermafrodyty 

•   zapłodnienie zewnętrzne 

 

 

Gromada: Liliowce -   Crinoidea  

Charakterystyka ogólna: 

•   najbardziej pierwotna grupa szkarłupni 

•   formy osiadłe lub pełzające po podłożu 

•   detrytus + drobne organizmy 

•   tarcza w postaci kielicha + 5 ramion  rozdzielających się u podstawy na 2 gałęzie 

•   zazwyczaj rozdzielnopłciowe 

•   dymorfizm nie występuje 

Znaczenie szkarłupni: 

•   bioindykatory 

•   korona cierniowa – niszczenie raf koralowych 

•   poławiane w celach konsumpcyjnych – trepangi, ogórki morskie 

•   medycyna chioska – środek łagodzący ból stawów, zapalenia ścięgien, leczenie 

zwichnięd, afrodyzjaki 

•   jeżowce – gatunki mułożerne- oczyszczanie mórz 

•   medycyna, biologia molekularna  

•   szkodniki farm małż i ostryg 

•   toksyny niebezpieczne dla człowieka 

•   przemysł farmaceutyczny – suplementy diety (82% BS