2015-12-08
1
Randomizowane badania
kontrolowane
Eksperyment medyczny
= losowe (randomizowane) badanie
kontrolowane
Badanie polegające na wprowadzeniu
interwencji w grupie osób chorych i
porównaniu jej wyników z rezultatami w
grupie odniesienia (kontrolnej)
Eksperyment kliniczny
Kliniczne badanie eksperymentalne
–badanie naukowe, którego zasadniczym celem jest
określenie skuteczności oraz bezpieczeństwa
stosowania produktu leczniczego (leku), wyrobu
medycznego lub innej technologii medycznej
(zabiegu, testu diagnostycznego).
www.wikipedia.pl
Badanie kliniczne a eksperyment
medyczny -prawodawstwo
Badaniem klinicznym
jest każde badanie prowadzone z udziałem ludzi w
celu odkrycia lub potwierdzenia
klinicznych, farmakologicznych, w tym
farmakodynamicznych
skutków działania jednego lub wielu badanych
produktów leczniczych, lub w celu zidentyfikowania działań
niepożądanych jednego lub większej liczby badanych produktów
leczniczych, lub śledzenia wchłaniania, dystrybucji, metabolizmu i
wydalania jednego lub większej liczby badanych produktów leczniczych,
mając na względzie ich bezpieczeństwo i skuteczność. (art. 2 pkt 2
Ustawy Prawo farmaceutyczne, Dz.U. 2008 nr 45 poz. 271 z późn. zm.).
W myśl Ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. z 2008 r. Nr 136,
poz. 857) badanie kliniczne zalicza się do
eksperymentów medycznych
. Ustawa
wyróżnia dwa rodzaje eksperymentów medycznych -
eksperyment leczniczy i
eksperyment badawczy
Badanie kliniczne a eksperyment
medyczny -prawodawstwo
Eksperymentem leczniczym
jest wprowadzenie przez lekarza nowych lub tylko
częściowo wypróbowanych metod diagnostycznych, leczniczych lub profilaktycznych w
celu osiągnięcia bezpośredniej korzyści dla zdrowia osoby leczonej. Może być on
przeprowadzony, jeżeli dotychczas stosowane metody medyczne nie są skuteczne lub
jeżeli ich skuteczność nie jest wystarczająca (art. 21 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i
lekarza dentysty). Eksperyment leczniczy ma więc na celu polepszenie zdrowia pacjenta i
jest niekiedy jedyną szansą wyleczenia.
Eksperymentem badawczym,
zgodnie z art. 21 ust. 3 ustawy, jest działanie mające na celu przede
wszystkim
rozszerzenie wiedzy medycznej
. Może być on przeprowadzany zarówno na osobach
chorych, jak i zdrowych. Przeprowadzenie eksperymentu badawczego jest dopuszczalne wówczas,
gdy uczestnictwo w nim nie jest związane z ryzykiem albo też ryzyko jest niewielkie i nie pozostaje
w dysproporcji do możliwych pozytywnych rezultatów takiego eksperymentu. Eksperyment
badawczy ma wyłącznie doświadczalny charakter i zmierza do pogłębienia wiedzy naukowej.
Kobiety ciężarne i karmiące mogą uczestniczyć wyłącznie w eksperymentach badawczych
pozbawionych ryzyka lub związanych z niewielkim ryzykiem. Dzieci poczęte, osoby
ubezwłasnowolnione, żołnierze służby zasadniczej oraz osoby pozbawione wolności nie mogą
uczestniczyć w eksperymentach badawczych (art. 26 ust. 2 i 3 ustawy). Kobieta ciężarna może więc
być uczestnikiem tylko takiego eksperymentu, który nie będzie miał żadnego wpływu na jej dziecko.
Art. 45 ust. 2 wprowadza zaś zakaz przeprowadzania eksperymentów badawczych na embrionach.
Przydatność badań interwencyjnych
Testowanie skuteczności:
1) Nowych procedur leczniczych, technologii (sprzęt medyczny, techniki
operacyjne, in.)
2) Skuteczność profilaktyki pierwotnej (szczepienia)
3) Procedur opieki medycznej
Celem jest ocena jednego czynnika wpływającego na
występowanie punktów końcowych w różnych warunkach
zmienności biologicznej.
Wykorzystywane są tam gdzie prawie niemożliwe jest
uzyskanie identycznej charakterystyki dla wszystkich
uczestników badania (w sposób naturalny, podczas biernej
obserwacji osób objętych badaniem).
2015-12-08
2
Cele klinicznych badań typu RCT
1) Udokumentować skuteczność kliniczną (evidence of efficacy).
2) Porównać skuteczność, bezpieczeństwo oraz tolerancję
(comparative efficacy and safety)
3) Wykazać nadrzędność wobec innego leczenia (evidence of
superiority)
4) Wykazać biologiczną zgodność i równocenność wobec innego
leczenia (Evidence of equivalence or noninferiority)
5) Wykazać zależność efektu od dawki (evidence of dose-responce
relationship)
Zastosowanie badań eksperymentalnych
• Ocena interwencji leczniczych – nowe leki,
procedury medyczne
• Ocena nowych procesów diagnostycznych i
profilaktycznych, np.
– skuteczność szczepień
– działanie programów profilaktycznych
Randomizacja
Populacja eksperymentalna
Badanie interwencyjne
Populacja docelowa
Osoby uczestniczące w badaniu
(populacja badawcza)
Grupa interwencji
Grupa kontrolna (odniesienia)
Punkt końcowy
Osoby nieuczestniczące w
badaniu
Osoby wykluczone (kryteria
włączające, wykluczające)
Osoby, które nie udzieliły
zgody na udział w badaniu
Grupa interwencyjna
Grupa odniesienia
Punkt
Końcowy
(+)
Badana populacja
Randomizacja
Określenie zapadalności
Określenie zapadalności
Określenie ryzyka względnego
Prowadzenie interwencji
i monitorowanie stanu zdrowia
Porównanie wyników
Punkt
Końcowy
(-)
Punkt
Końcowy
(+)
Punkt
Końcowy
(-)
NNT – number needed to treat
• NNT – określa liczbę osób, które należy
poddać leczeniu (terapii), aby uzyskać
pozytywny efekt u jednej osoby
• NNH (number needed to harm) - określa liczbę osób
poddanych terapii, na którą przypada jedna osoba, u
której wystąpiły niepożądane skutki (objawy)
Badana populacja
Badana populacja powinna być bardzo dokładnie
zdefiniowana.
Kryteria włączania i wyłączania z badań powinny
być jednoznaczne i bardzo precyzyjne.
2015-12-08
3
Randomizacja
Randomizacja to losowy przydział do grupy
interwencyjnej i grupy odniesienia (placebo)
Różne systemy losowania:
losowanie proste
losowanie warstwowe
itp.
Oślepienie próby
Ślepa próba
– sytuacja przeprowadzania
badań, w której osoba badana nie wie,
do której grupy interwencyjnej czy
odniesienia została zaliczona.
Podwójnie ślepa próba
– zarówno osoba
badana jak i osoba zbierająca dane
(interpretująca wyniki) nie wiedzą do
której grupy interwencyjnej czy
odniesienia został zaliczony respondent.
Problemy etyczne
Badania eksperymentalne wymagają zawsze
dobrowolnej zgody badanego (pisemnej) na udział
w badaniach.
W każdym przypadku wymagana jest zgoda Komisji
Bioetycznej na przeprowadzenie badań.
Komisja Bioetyczna musi podjąć decyzję, czy
przeprowadzenie badań jest konieczne i
uzasadnione (czy przyniesie efekty znacznie
przewyższające ewentualne skutki uboczne)
Eksperyment jako badanie losowe
- Losowy przydział do grupy interwencyjnej i
odniesienia
Dzięki randomizacji badane grupy są
(powinny być) podobne do siebie pod
względem wszystkich czynników ryzyka z
wyjątkiem tego, który ma być przedmiotem
interwencji
Eksperyment jako badanie
kontrolowane
W trakcie przeprowadzania eksperymentu
kontrolujemy:
• Natężenie czynnika interwencyjnego (np.
dawkę leku, częstość jego podawania, itp.)
• Wystąpienie skutków ubocznych (może to
doprowadzić nawet do przerwania
eksperymentu)
• Pojawienie się nieprzewidzianych
czynników zakłócających lub
modyfikujących
Interwencja populacyjna
•
Ocena skuteczności interwencji na poziomie
populacji (np. szczepienia)
Ograniczenia
•
Trudność kontrolowania w aspekcie zmiennych
zakłócających
•
Wysokie koszty interwencji
2015-12-08
4
Analiza danych z badań
eksperymentalnych – jak?
• ITT (intention to treat)
– zgodnie z
zaplanowanym leczeniem
• PP (per protocol)
– zgodnie z protokołem
analiza ITT (intention to treat) – zgodnie
z zaplanowanym leczeniem
Analiza wystąpienia punktów końcowych w grupach, do
których badane osoby byty wyjściowo przydzielone
przez randomizację, niezależnie od tego czy ostatecznie
zostały poddane zaplanowanej interwencji, czy nie.
Metoda ta pozwala zachować istotę randomizacji, czyli
wyjściową równowagę znanych i nieznanych czynników
rokowniczych między grupami.
analiza PP (per protocol) – zgodnie z
protokołem
• Analizia wyników w grupach wyodrębnionych
zgodnie z protokołem badania - grupy tworzą
tylko osoby, które faktycznie zostały poddane
(grupa eksperymentalna) i niepoddane (grupa
kontrolna) badanej interwencji.
W takiej sytuacji wiarygodność wyników jest
podważalna, ponieważ nie ma pewności co do
wyjściowego podobieństwa porównywanych
grup szczególnie pod względem nieznanych
czynników rokowniczych.