EffZet
Historia
Starożytny Rzym
Historia
Starożytny Rzym
Historia
Starożytny Rzym
EffZet
Historia
Starożytny Rzym
Historia
Starożytny Rzym
Historia
Starożytny Rzym
Historia – Starożytny Rzym
2
Początki Rzymu
PołoŜenie geograficzne:
Rzym to miasto nad rzeką Tyber leŜące w Lacjum na półwyspie Apenińskim. Na północ od
Lacjum rozciąga się Eturia zamieszkała przez Etrusków. Półwysep Apeniński jest pokryty
górami (Apeniny). Tereny dogodne do uprawy zbóŜ znajdują się jedynie na północy gdzie
rozciąga się Nizina Padańska. Klimat śródziemnomorski umoŜliwił uprawę winnej latorośli,
oliwek i owoców.
Ludność Italii (na półwyspie Apenińskim zamieszkiwali):
•
Etruskowie – ludy zamieszkujące Eturię, którą zasiedlili w I tysiącleciu p.n.e.. Stali
na wyŜszym poziomie rozwoju niŜ Italikowie. Prawdopodobnie królowie rzymscy byli
pochodzenia etruskiego. Rzymianie przejęli od Etrusków wiele zwyczajów. W 540 r.
p.n.e. miała miejsce bitwa pomiędzy Grekami a Etruskami u wybrzeŜy Korsyki. W jej
wyniku Etruskowie zajęli Korsykę.
•
Italikowie – osiedlali się na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e. na obszarze całego pół-
wyspu Apenińskiego. NaleŜeli do ludów indoeuropejskich. Do plemion tych zalicza-
my: Latynów, Samnitów, Sabinów, Umbriów, Wolsków. Latynowie ok. VI w. p.n.e.
utworzyli Związek Latyński, w którego skład wchodziło 30 plemion. Jedną z waŜ-
niejszych osad Latynów był Rzym, powstały ok. połowy VIII w. p.n.e.
Legenda o załoŜeniu Rzymu
Miasto na 7 wzgórzach nad Tybrem miał załoŜyć Romulus. Romulus i Remus byli bliźniaka-
mi, których rodzicami byli bóg wojny Mars i westalka Rea Sylwia. Ich stryj chciał ich zabić.
Mata umieściła synów w koszu i puściła z nurtem rzeki. Braci wykarmiła wilczyca (symbol
Rzymu). Gdy dorośli postanowili załoŜyć miasto, w miejscu gdzie uratowała ich wilczyca.
Podczas wytaczania granic doszło do konfliktu między braćmi, na skutek którego Romulus
zabił brata. Miało to miejsce w 753 r. p.n.e..
Rzym w okresie królewskim (753 – 509 r. p.n.e.)
Zgodnie z przekazami legendarnymi w okresie tym rządziło 7 królów: Romulus, Numa Pom-
piliusz, Tuliusz Hostiliusz, Ankus Marcjusz, Tarkwiniusz Starszy, Serwiusz Tuliusz, Tarkwi-
niusz Pyszny.
•
Społeczeństwo rzymskie dzieliło się na rody – na ród składał się związek rodzin wy-
wodzących się od wspólnego przodka. Miało ich być początkowo 100, a później 300.
Dziesięć rodów tworzyło wspólnotę nazywaną kurią. Na czele kaŜdej rodziny stał „oj-
ciec” - miał prawo decydować o Ŝyciu i śmierci wszystkich jej członków.
•
System polityczny – monarchia
Król stał na czele państwa, był wybierany na zgromadzeniu wszystkich kurii, posiadał
władzę najwyŜszą, pełnił funkcje kapłańskie.
Senat – rada starszych – miała charakter doradczy
•
Reforma Serwiusza Tuliusza (społeczno polityczna w VI w. p.n.e.)
Historia – Starożytny Rzym
3
- Podział społeczeństwa na 5 klas ze względu na posiadany majątek. Obywatele kaŜdej
klasy mieli wystawić odpowiednią ilość wojska odpowiednio uzbrojonego.
- Obywatele zbierać się mieli w nowych okręgach wyborczych – centuriach: kaŜdy
okręg w razie wojny miał wystawić oddział wojska w liczbie 100 Ŝołnierzy, który no-
sił taką samą nazwę. Zgromadzenie takie nazywano centurialnym.
Republika Rzymska – ustrój 509 – 57 r. p.n.e.
Republika – rzecz publiczna – ustrój, w którym władzę sprawują obywatele poprzez swoich
przedstawicieli wybieranych na określony czas (kadencję).
Ustrój ten wykształcił się po upadku ostatniego króla Tarkwiniusza Pysznego ok. 509 r. p.n.e.
w toku walk między patrycjuszami (arystokracja rodowa) i plebejuszami (reszta obywateli).
Ustrojem Rzymu stała się res publica = republika. Miała ona charakter republiki arystokra-
tycznej.
ZGROMADZENIA OBYWATELI:
Zasady:
•
Brał w nim udział kaŜdy obywatel rzymski, posiadał 1 głos i musiał głosować osobi-
ś
cie.
•
Zwoływał zgromadzenie tylko odpowiedni urzędnik.
•
Zgromadzenie nie posiadało inicjatywy ustawodawczej.
•
Prowadzący przedstawiał projekt uchwały, który zgromadzenie mogło przyjąć lub od-
rzucić.
Rodzaje zgromadzeń:
Zgromadzenie centurialne – zgromadzenia, w których brali udział męŜczyźni słuŜący w
armii (najbogatszych obywateli). Wybierało najwaŜniejszych urzędników: konsulów i preto-
rów oraz podejmowało decyzje o wojnie i pokoju.
Zgromadzenie trybusowe – brali w nim udział wszyscy obywatele bez względu na posiada-
ny majątek: okręg wyborczy to dzielnica – tribus. Uchwalało prawa, wybierało niŜszych
urzędników, wybierało trybuna plebejskiego (ludowego), ratyfikowały traktaty międzynaro-
dowe.
Zgromadzenie kurulne – podejmowało kwestie religijne.
URZĘDY
Zasady:
•
Urzędy były kolegialne – wszystkie miały charakter zespołowy: z reguły były dwu-
osobowe.
•
Urząd był pełniony przez krótki okres czasu (kadencję) – najczęściej 1 rok.
•
Urzędnicy posiadali inicjatywę ustawodawczą.
•
Za pełnione funkcje nie otrzymywali wynagrodzenia.
•
Urzędnicy z własnych pieniędzy finansowali prace publiczne..
•
Urzędy naleŜało pełnić według określonego porządku i w odpowiednim roku Ŝycia;
konsulem moŜna było zostać w wieku 43 lat.
Historia – Starożytny Rzym
4
Rodzaje urzędów:
Konsulowie (2)
•
NajwaŜniejszy urząd pełniony przez 2 osoby.
•
Posiadał pełnię władzy wykonawczej i administracyjnej.
•
Zwoływał Zgromadzenie i Senat.
•
Przewodniczył Zgromadzeniu.
•
Podczas wojny konsul dowodził armią.
•
Po zakończeniu kadencji konsul mógł zarządzać prowincją jako namiestnik w randze
prokonsula.
Pretorzy (1-2) – urząd sądowy
•
Przewodniczyli sądom.
•
Zastępowali konsulów w czasie ich nieobecności w Rzymie.
•
Pilnowali porządku w mieście.
•
Po zakończeniu kadencji mogli objąć namiestnictwo prowincji jako prokonsulowie.
Cenzorzy (2) – urząd skarbowy
•
Ustalali listy senatorów.
•
Tworzyli spis majątkowy (cenzus) obywateli rzymskich.
•
Nadzorowali finanse państwa.
•
Ich kadencja trwała 5 lat.
Edylowie (2)
•
Dbali o zaopatrzenie miasta w Ŝywność.
•
Organizowali Igrzyska.
•
Dbali o porządek w mieście.
•
Prowadzili rozdawnictwo zboŜa.
•
Sprawowali nadzór nad targowiskami oraz nad miarami i wagami.
Kwestorzy (4)
•
Administrowali finansami państwa i armii.
Trybuni ludowi (plebejscy) (10)
•
Nietykalni; ich dom był azylem dla plebejuszy.
•
Powoływany spośród plebejuszy.
•
Posiadał prawo veta wobec uchwał Zgromadzenia, urzędników i senatu sprzecznych z
interesem plebejuszy.
•
Prawo zwoływania Zgromadzenia i inicjatywy ustawodawczej.
Dyktator – urząd nadzwyczajny
•
Jedyny urząd pełniony przez jedną osobę.
•
Powoływany podczas bezpośredniego zagroŜenia Rzymu na okres 6 miesięcy.
•
Posiadał nieograniczoną władzę.
Senat
•
W jego skład wchodziło 300 senatorów.
•
Senator pełnił swój urząd doŜywotnio.
•
Do senatu mógł wejść były urzędnik (konsul lub pretor).
Historia – Starożytny Rzym
5
•
Listy senatorów sporządzali cenzorzy wg odpowiedniego cenzusu majątkowego.
•
Kierował polityką zagraniczną.
•
Opiniował propozycję uchwał, które następnie trafiały przed Zgromadzenie.
•
Udzielał rad urzędnikom.
•
Obsadzał namiestników na prowincjach.
Armia Rzymska
•
Była to armia stała – słuŜba wojskowa dotyczyła męŜczyzn od 17 do 46 roku Ŝycia,
posiadających majątki ziemskie. Co roku Konsulowie ogłaszali listę zmobilizowanych
męŜczyzn.
•
Obowiązki wojskowe Rzymianina: posiadane własnego uzbrojenia, stawanie na prze-
gląd wojskowy na Polu Marsowym, uczestniczenie na wezwania we wszystkich orga-
nizowanych przez państwo kampaniach wojennych.
•
Legion – podstawowa jednostka taktyczna składająca się z 3000 cięŜkozbrojnych pie-
churów, 1200 lekko uzbrojonych oraz 300 jeźdźców.
•
Dwóch konsulów dowodziło czterema legionami (ok. 20 tys. Ŝołnierzy).
Historia – Starożytny Rzym
6
•
Kohorta – W skład legionu wchodziło 10 kohort. Składała się z 6 centurii po 80 wo-
jowników, co razem dawało 480 wojowników.
•
Manipuł – W skład kohorty wchodziły 3 manipuły; Składał się z 2 centurii.
•
Centuria – Najmniejsza jednostka w strukturze rzymskiej armii, licząca ok. 100 (póź-
niej 60) wojowników zwanych centurionami.
REFORMY ARMII
•
V w. p.n.e. – podział legionu na 30 manipułów
•
II/I w. p.n.e.
o
Reforma Mariusza: przedłuŜenie słuŜby wojskowej, armia zawodowa, utwo-
rzenie kohort.
o
Reforma Cezara – rozwój sztuki oblęŜniczej, broń miotająca.
Falanga – Bojowy szyk cięŜkozbrojnej piechoty, składający się z kilku szeregów wojowni-
ków.
Szyk zwany „Ŝółwiem” – zwarty szyk bojowy Ŝołnierzy
rzymskich. Tworzył czworobok z tarczami tak ustawionymi
aby chroniły boki i górę szyku.
Welici – Ŝołnierze lekkozbrojni w rzymskim legionie
republikańskim. Byli najmłodszymi i najmniej doświad-
czonymi wojownikami. Na ich uzbrojenie składało się
kilka krótkich oszczepów, krótkie miecze i niekiedy
okrągłe tarcze. Często nosili skóry dzikich zwierząt, któ-
re miały być źródłem mocy. Podczas bitew Welici byli
wysunięci na pierwszą linię piechoty cięŜkozbrojnej,
staczali potyczki i nękali przeciwnika pociskami.
Hastati – byli legionistami walczącymi w pierwszej linii manipułów republi-
kańskiej armii rzymskiej. Hastata uzbrojony był w dwa oszczepy oraz krótkie
obusieczne miecze. Za uzbrojenie ochronne słuŜyła im tarcza, hełm, metalo-
wy napierśnik i czasem jedna nagolennica. Hastati razem z Welitami stano-
wili najmłodszą i najmniej doświadczoną grupę w legionie. Rekrutowano ich
spośród męŜczyzn w wieku od 17 do 24 lat.
Historia – Starożytny Rzym
7
Principes – byli legionistami walczącym w drugiej linii manipułów
republikańskiej armii rzymskiej. Principe uzbrojony był podobnie jak
Hastati, czyli w krótki miecz i dwa oszczepy. Nosili na sobie kol-
czugi oraz hełmy i nagolennicę. Byli starsi od Hastati; rekrutowano
ich spośród męŜczyzn od 24 do 30 roku Ŝycia.
Triarii – byli legionistami walczącymi w trzeciej linii manipułów. Tria-
rius uzbrojony był w długa na około 3 m włócznię, krótki miecz oraz
tarczę. Posiadał nagolennicę, hełm oraz kolczugę. śołnierze trzeciej linii
byli najstarsi (od 30 do 46 lat) najbardziej doświadczonymi i najlep-
szymi wojownikami w legionie. Stanowili linię rezerwy, którą wprowa-
dzali do walki w krytycznych momentach.
Pretorianie – Ŝołnierze staroŜytnego Rzymu, wchodzący w skład straŜy przybocznej cesarza.
Ekwici – warstwa społeczna w staroŜytnym Rzymie, w skład której wchodzili zamoŜni plebe-
jusze, którzy uzyskali prawo pełnienia waŜnych urzędów państwowych; ich obowiązkiem
było pełnienie słuŜby konnej w armii rzymskiej.
Limes – linia granicy imperium rzymskiego wzmocniona przez wznoszone na niej fortyfika-
cje; utworzona została za panowania cesarza Hadriana w II w.
Onager – rodzaj machiny wojennej; wyposaŜony w „łyŜkę” na
sztywnym ramieniu, wyrzucał kamienne pociski oraz płonące bale
na duŜą odległość. Katapulta zbudowana była na podwoziu pło-
zowym.
Historia – Starożytny Rzym
8
•
W Armii Rzymskiej słuŜyli równieŜ sprzymierzeńcy – ludność podbita na terenie
Italii była zobowiązana do dostarczania oddziałów zbrojnych, na czele których stawali
dowódcy rzymscy.
•
Cechy legionów rzymskich:
o
DuŜa samodzielność operacyjna (legion był miniaturową armią),
o
Szybkość poruszania,
o
Karność Ŝołnierzy.
Była to armia oparta przede wszystkim na piechocie, którą oskrzydlała lekka jazda. KaŜdy
legion był samowystarczalny (miał własnych rzemieślników, jazdę i piechotę).
Przyczyny podbojów rzymskich
•
Początkowo chęć obrony przeciwko innym plemionom italickim.
•
Potrzeba zdobycia większej ilości ziemi pod uprawę i hodowlę – w Rzymie było prze-
ludnienie; chłopi otrzymywali działki ziemi, chcieli więcej.
•
Chęć powiększenia państwa Rzymskiego
•
Podboje były źródłem łupów – ziemi, niewolników i kosztowności (moŜna się było
wzbogacić. Łupy były dzielone między wodza i Ŝołnierzy).
•
Potrzeba zwiększenia dochodów państwa dzięki daninom płaconym przez poddanych;
państwo mogło czerpać zyski z podbitych terenów.
Podbój Półwyspu Apenińskiego
504 r. p.n.e. – Bitwa pod Aricją – Rzymianie odnoszą zwycięstwo nad Etruskami.
496 r. p.n.e. – Bitwa nad jeziorem Regillus – Rzymianie pokonują związek plemion
latyńskich.
493 r. p.n.e. – Przymierze Rzymu z Latynami – powstaje nowa Liga Latyńska, któ-
rej wszyscy członkowie mają równe prawa.
406 – 396 r. p.n.e. – Wojna Rzymu z etruskim miastem Weje – po zdobyciu We-
jów Rzymianie rozszerzają terytorium państwa na prawy brzeg Tybru.
386 r. p.n.e. – Najazd Galów na Środkową Italię – Galowie zwycięŜają Etrusków, a
następnie zdobywają i niszczą Rzym. Jedyne ocalałe miejsce to wzgórze kapitolińskie.
Po otrzymaniu okupu od Rzymian Galowie wycofują się z Italii.
343 – 341 r. p.n.e. – I wojna samnicka – Rzymianie pokonują Związek Samnicki
utworzony przez plemiona zamieszkujące środkową i południową część Półwyspu
Apenińskiego.
340 – 338 r. p.n.e. – Wojna latyńska – najazdy Galów na Rzym osłabiają rzymskie
panowanie na terenie Lacjum, a jednocześnie są przyczyną umocnienia pozycji
Związku Latyńskiego, który rozpoczyna wojnę. Rzymianie jednak pokonują Związek,
który zostaje rozwiązany i staje się częścią państwa rzymskiego.
Historia – Starożytny Rzym
9
326 – 304 r. p.n.e. – II wojna samnicka – Rzymianie ponoszą klęskę w bitwie w
Wąwozie Kaudyńskim i zawierają pokój z Samnitami. Walki trwają jednak jeszcze do
304 r. p.n.e., w którym zostaje zawarty kolejny pokój. Rzymianie uzyskują Apulię i
Kampanię.
298 – 291 r. p.n.e. – III wojna samnicka – Samnici, poparci przez plemiona Etru-
sków, Sabinów, Umbrów i Galów, zostają pokonani w bitwie pod Sentinum. Rzymia-
nie zdobywają Umbrię i całą południową Italię (poza Tarentem).
282 – 272 r. p.n.e. – Wojna z Tarentem – król Epiru Pyrrus udziela pomocy greckiej
kolonii. W trakcie bitwy pod Asculum ponosi powaŜne straty, ale zwycięŜa Rzymian
(tzw. Pyrrusowe zwycięstwo). W 272 r. p.n.e. Tarent dostaje się pod panowanie Rzy-
mu.
264 r. p.n.e. – Zdobycie etruskiego miasta Volsinii – Rzym opanowuje cały Półwy-
sep Apeniński z wyjątkiem Galii Nadpadańskiej.
Ziemie podbite na terenie Italii zostały związane z Rzymem – ludność Italii stała się
sprzymierzeńcami Rzymu na następujących zasadach:
Część ziem państw podbitych została włączona w granice Rzymu i stała się „ziemią
publiczną”, na której osie-
dlano osadników rzymskich.
Osady zakładano w miej-
scach waŜnych pod wzglę-
dem strategicznym (skrzy-
Ŝ
owanie szlaków handlo-
wych itp.)
Sprzymierzeńcy
musieli
płacić niewielkie daniny i
słuŜyć w armii rzymskiej
(oddziały sprzymie-
rzeńców).
Rzym nie wtrącał się w
sprawy wewnętrzne państw
pod warunkiem, Ŝe władzę
sprawowali tam sprzyjający
Rzymowi politycy.
Sojusznicy
nie
posiadali
obywatelstwa rzymskiego,
nie mogli więc korzystać z
praw, które przysługiwały
Rzymianom (to się zmieniło
dopiero w I w. p.n.e. gdy
sprzymierzeńcy rozpoczęli
wojnę zakończoną nada-
niem
im
obywatelstwa
rzymskiego).
Historia – Starożytny Rzym
10
Wojny Punickie – wojny z Kartaginą
Kartagina była miastem w Północnej Afryce, załoŜonym przez Fenicjan. Nosiła nazwę Pontu,
więc ludność nazywano Punijczykami. Swymi wpływami objęła Sycylię i Hiszpanię gdzie
załoŜyła swoje kolonie.
I wojna punicka 264 – 241 r. p.n.e. – Rzym wygrał wojnę na morzu. Kartagina straciła swo-
je posiadłości na Sycylii, Korsyce i Sardynii. Ograniczyła swoją flotę i zapłaciła kontrybucję
(danina pienięŜna jaką państwo zwycięskie nakłada na państwo pokonane). Hiszpanię podzie-
lono na dwie strefy wpływów.
II wojna punicka 218 – 202 r. p.n.e.
•
Hannibal pokonał armię rzymską w bitwie pod Kannami w 216 r. p.n.e. i stanął pod
murami Rzymu.
•
Zawarł przymierze z miastami italickim przeciwko Rzymowi.
•
Bitwa pod Zamą (202 r. p.n.e.) w Afryce Północnej – Hannibal został pokonany przez
wodza rzymskiego Publiusza Korneliusza Scypiona Młodszego.
•
Rzym uzyskał posiadłości w Hiszpani.
III wojna punicka 146 r. p.n.e. – Kartagina została zdobyta i zrównana z ziemią, a jej
mieszkańców sprzedano w niewolę. Rzym opanował część Afryki i utworzył tam swoją
pierwszą prowincję rzymską.
Historia – Starożytny Rzym
11
Tworzenie Imperium Rzymskiego obszar, na którym władzę sprawuje lud rzymski
•
Do końca II w. p.n.e. Rzym zajął Grecję, Macedonię i Azję Mniejszą.
•
Około połowy I w. p.n.e. Juliusz Cezar podbił Galię (dzisiejsza Francja).
•
W 30 r. p.n.e. Gajusz Oktawian przyłączył Egipt (pokonał Kleopatrę).
•
W I w. n.e. zajęto Brytanię.
•
Cesarz Trajan na przełomie I i II wieku podbił Dację (dzisiejsza Rumunia), Armenię i
Mezopotamię.
Organizacja Imperium Rzymskiego
•
Ziemie leŜące w Italii – Sprzymierzeńcy.
•
Ziemie poza Italią zamieniono na prowincje. Na czele kaŜdej prowincji stał namiestnik
(prokonsul lub propretor). Prowincje były zobowiązane do płacenia wysokiej daniny.
Skutki podbojów rzymskich:
Powstanie Imperium Romanum – imperium rzymskiego – podporządkowanie przez
Rzym terenów wokół Morza Śródziemnego.
Napływ bogactw, taniego zboŜa i niewolników do Italii.
Rozwój handlu.
Budowa dróg („wszystkie drogi prowadzą do Rzymu”).
Napływ podatków z prowincji umoŜliwił Rzymowi rozwój i rozbudowę stolicy Impe-
rium.
Podboje wpłynęły na zmianę struktury społecznej Rzymu. Napływ zboŜa i innej Ŝywno-
ś
ci spowodował upadek wielu drobnych rolników, którzy zasilili warstwę proletariuszy;
cięŜar ich utrzymania spadł na państwo.
UboŜenie chłopów spowodowało zmniejszenie liczebności armii rzymskiej (słuŜyli w
niej tylko męŜczyźni posiadający ziemię), dlatego teŜ w I w. p.n.e. zmieniono zasadę or-
ganizację armii rzymskiej – od tej pory była to armia zawodowa, a Ŝołnierze otrzymywali
Ŝ
ołd.
Olbrzymi napływ niewolników do Italii w okresie rozwoju imperium spowodował zmia-
ny w gospodarce państwa – rolnictwo przestawiło się na tanią siłę roboczą, jaką byli nie-
wolnicy. Stali się oni podstawą rolnictwa rzymskiego: najczęściej zatrudniano ich w la-
tyfundiach, czyli wielkich majątkach ziemskich, które powstały na skutek komasacji
gruntów.
Organizacja społeczna staroŜytnego Rzymu w okresie republiki
Patrycjusze
•
Arystokracja rodowa, zanikająca w okresie republiki.
•
Stopniowo tracili swoje znaczenie, a zachowali jedynie honorowe, tytularne.
Nobilowie
•
Arystokracja senatorska; „nowa szlachta”.
•
Dawni patrycjusze, którzy uzyskali dostęp do urzędów.
•
Potomkowie konsulów, bogate rody.
Historia – Starożytny Rzym
12
•
Elita władzy państwowej.
Ekwici
•
Wzbogaceni plebejusze (lichwa, handel).
•
Nowa grupa w armii jazda.
•
Nie posiadający dostępu do urzędów.
Chłopi
•
Początkowo grupa słabo zróŜnicowana
•
Wraz z rozwojem stosunków ekonomicznych nastąpiło rozwarstwienie tej grupy.
•
Wraz z rozwojem latyfundiów następowała proletaryzacja chłopów.
Proletariusze
•
Obywatele nie posiadający ziemi i stałego dochodu.
Wyzwoleńcy
•
Byli niewolnicy uwolnieni w nagrodę za wierną i dobrą słuŜbę.
•
Byli niewolnicy, którzy wykupili się z niewoli.
Niewolnicy
•
Jeńcy wojenni
•
Początkowo takŜe ludzie wolni sprzedani za długi.
•
Podstawa gospodarki w latyfundiach.
Państwowi - praca w kopalniach, na budowach, w rolnictwie, Gladiatorzy
Prywatni – praca w rolnictwie
•
Gladiatorzy (najczęściej w prywatnych grupach gladiatorskich).
•
SłuŜba domowa.
•
Niewolnicy domowi stanowili część rodziny rzymskiej.
•
Otrzymywali niekiedy niewielkie wynagrodzenie.
Przyczyny kryzysu republiki rzymskiej w I w. p.n.e.
•
Administracja republiki rzymskiej nie była dostosowana do olbrzymich rozmiarów
jakie osiągnęło Imperium w I w. p.n.e.
•
Ustrój republiki równieŜ „nie pasował” do rozmiarów Imperium. Był typowy dla mia-
sta-państwa.
•
Wytworzył się system patronatu, który polegał na tym, iŜ bogaty Rzymianin (patron)
brał w opiekę ubogiego (klienta), który w zamian za to oddawał mu swój głos na ob-
radach Zgromadzenia.
•
System podatków był niesprawny – naduŜycia podatkowe, wielkość podatków nie by-
ła uzaleŜniona od dochodów.
•
Nie było stałego wojska – wraz z uboŜeniem części społeczeństwa, zmniejszała się
równieŜ liczba potencjalnych Ŝołnierzy, podczas, gdy obszar państwa, którego naleŜa-
ło bronić, znacznie się powiększał.
•
Reforma armii Mariusza w latach 104 -100 p.n.e. – powołanie zacięŜnej Armii = ar-
mii zawodowej. KaŜdy obywatel rzymski mógł odtąd zaciągnąć się do wojska i za
swoją słuŜbę otrzymywać Ŝołd. Udział w kampaniach wojennych mógł być źródłem
bogactwa gdyŜ Ŝołnierze mieli prawo do udziału w łupach, a oprócz tego mogli
Historia – Starożytny Rzym
13
otrzymać ziemie po zakończeniu słuŜby. Bardzo duŜa zaleŜało więc od tego co dowo-
dził – Ŝołnierze uwielbiali zwycięskich dowódców, którym byli ślepo posłuszni i któ-
rych znaczenie zaczęło gwałtownie rosnąć.
•
Pojawiły się jednostki, które chciały dłuŜej ustroju republiki gdyŜ pragnęły większej
władzy. Byli to albo wodzowie zwycięskich armii albo najbogatsi – zaczęli rywalizo-
wać między sobą o władzę, co doprowadziło do wybuchu wojen domowych w I w.
p.n.e..
Kryzys Republiki Rzymskiej
I Triumwirat – 60 r. p.n.e. – zawiązali go:
Gnejusz Pompejusz – wódz rzymski, podbił tereny w Azji, miał poparcie armii.
Marek Licyniusz Krassus – najbogatszy człowiek w Rzymie, pogromca Spartakusa, popiera-
ny przez kwitów.
Gajusz Juliusz Cezar – przywódca popularów, popierany przez lud.
Podział obszarów Republiki
•
Cezar namiestnikiem Galii Zaalpelskiej.
•
Krassus namiestnikiem Syrii.
•
Pompejusz namiestnikiem Hiszpanii.
•
Rozpad triumwiratu po śmierci Marka Krassusa, który został zamordowany w 53 r.
p.n.e.
•
49 r. p.n.e. – wojna Cezara z Pompejuszem.
•
Złamanie przez Cezara zakazu senatu i przejście przez graniczny Rubikon.
•
Rozgromienie armii Pompejusza w bitwie pod Farsalos w 48 r. p.n.e. – śmierć Pom-
pejusza.
•
Pokonanie wojsk wiernych Pompejuszowi w Hiszpanii.
•
Wojna domowa trwała do 45 r. p.n.e.
Dyktatura Cezara – doŜywotni urząd dyktatora – koniec republiki – 45 r. p.n.e.
Reformy Cezara:
•
Ograniczył bezpłatne rozdawnictwo zboŜa.
•
Zmniejszył ilość proletariuszy w Rzymie.
•
Stworzył dogodne moŜliwości osiedlania się w prowincjach.
•
Prowadził prace nad przebudową Rzymu.
•
Wprowadził surową ustawę ograniczającą naduŜycia w prowincjach (kontrola nad Pu-
blikanami zbierającymi podatki).
•
Przyznał obywatelstwo rzymskie i samorząd miastom oraz prowincjom Imperium.
•
Przeprowadził reformę kalendarza (46 r. p.n.e.) – kalendarz juliański.
•
Zwiększył liczbę senatorów do 900.
•
Spowodował uchwalenie ponad 30 ustaw zwanych lex Julia.
Idy marcowe (15 III 44 r. p.n.e.) – spisek w senacie: Marek Brutus, Gajusz Kasjusz - zabój-
stwo Cezara.
Historia – Starożytny Rzym
14
Drugi triumwirat – 43 r. p.n.e.
Marek Antoniusz – wódz rzymski, współpracownik Cezara.
Oktawian – adoptowany przez Cezara wnuk jego siostry.
Marek Emiliusz Lepidus
•
Rozbicie stronnictwa republikańskiego pod Filippi w 42 r. p.n.e.
•
Podział stref wpływów w Imperium pomiędzy triumwirów.
•
Wojna między Oktawianem a Antoniuszem.
•
Pokonanie wojsk Antoniusza i Kleopatry pod Akcjum w 31 r. p.n.e.
Oktawian Jednowładcą
•
Początek cesarstwa w Rzymie.
•
Rozkwit kultury, planowana rozbudowa Rzymu.
•
29 r. p.n.e. Oktawian, któremu nadano tytuł August („dostojny”), odbył triumf i za-
mknął świątynię Janusa na znak zakończenia wojen domowych.
•
Pryncypat – ustrój pierwszego okresu cesarstwa, w którym zachowano urzędy i insty-
tucje republikańskie, jednak ich władza została skupiona w ręku „pierwszego senato-
ra” (princeps senatus), który uzyskał równieŜ tytuł cezara
•
Władca = cezar skupiał w swym ręku władzę jako: imperator (najwyŜszy wódz),
pierwszy senator, prokonsul (zarządzał jako namiestnik 18 prowincjami rzymskimi),
najwyŜszy kapłan, trybun ludowy, cenzor układający listy senatorów.
•
Pryncypat nie był monarchią dziedziczną, cesarz mógł wyznaczyć swojego następcę.
- zwykle cesarza wybierano przez aklamację – obwołanie imperatorem przez Ŝołnierzy.
- senat potwierdzał ten tytuł.
- zgromadzenie zatwierdzało uchwałę senatu.
Reforma armii:
- stworzono stałą, zawodową armię.
- słuŜba trwała 16 – 24 lat.
- potem Ŝołnierze otrzymywali nadział ziemi.
- utworzenie przybocznej gwardii cesarskiej – pretorianów oraz straŜy poŜarnej w Rzymie.
•
Dominat – cesarz Dioklecjan (III/IV w.) wprowadził monarchię absolutną.
•
Cesarz tworzył prawo, ale stał ponad nim.
•
Poddani musieli zachowywać się wobec niego czołobitnie.
•
Wprowadził teŜ system tetrarchii, czyli współrządów czterech panujących:
- dwóch Augustów
- dwóch Cezarów.
Zalety nowego ustroju cesarskiego:
•
ZaleŜność urzędników od władcy, jednolity podział administracyjny.
•
Stabilność systemu władzy.
•
Stworzenie silnej armii, fortyfikacje granic, zaniechanie powaŜniejszych podbojów
sprzyjało rozwojowi gospodarczemu prowincji.
•
Wyciszenie wojen wewnętrznych (pax romana).
•
Romanizacja prowincji.
Historia – Starożytny Rzym
15
•
Nadanie w 212 r. przez cesarza Karakallę obywatelstwa wszystkim mieszkańcom Im-
perium.
Gospodarka StaroŜytnego Rzymu
•
Gospodarka rzymska opierała się na wytwórczości wolnych rolników, którzy byli
takŜe podstawą organizacji armii rzymskiej.
•
Wraz ze wzrostem demograficznym pojawiła się konieczność sprowadzania więk-
szej ilości zboŜa.
•
Zaopatrzenia Rzymu w Ŝywność – dostarczały jej podbijane prowincje.
•
Największymi dostawcami zboŜa do Rzymu były Sycylia i Egipt.
•
Podstawowym typem gospodarstwa rolnego przez długi czas była Villa, opierająca się
na pracy kilkunastu niewolników.
•
Liczne i długotrwale wojny powodowały odrywanie chłopów od uprawy roli (słuŜba
w armii) i zadłuŜanie ich gospodarstw, wykupywanych przez wielkich właścicieli
ziemskich.
•
Wielcy właściciele ziemscy, wykorzystując niewolników zdobywanych na skutek wo-
jen, organizowali gospodarstwa towarowe, które wypierały pozostałe gospodarstwa
chłopskie z rynku.
•
Wraz z podbojami malała rola gospodarcza Italii, a wzrastała rola prowincji.
•
W II-III w. zaczęły powstawać latyfundia, wypierając zespoły rozproszonych villae.
•
Wielkie znaczenie w gospodarce Rzymu miał handel dalekosięŜny.
•
Znaczną rolę w handlu wewnętrznym Rzymu odgrywały drogi budowane przez
Rzymian oraz szlaki morskie chronione przed piratami.
•
Rzemiosło było skupione w miastach, bardzo licznych na terenie Imperium Rzym-
skiego.
•
Na skutek podbojów Rzym miał ułatwiony dostęp do niemal wszystkich surowców
naturalnych.
•
Wielką rolę w rozwoju gospodarki odegrało wprowadzenie przez Augusta jednolitego
w całym państwie systemu monetarnego opierającego się na złotym ureusie (8 g),
którego wartość równało się 25 srebrnym denarom (4 g).
•
Z pomyślności gospodarczej Rzymu ludność nie korzystała w równym stopniu - naj-
większe korzyści czerpała ludność miast.
•
Wraz z upadkiem gospodarstw chłopskich, ograniczeniem dopływu niewolników (ko-
niec podbojów) oraz na skutek powstań niewolników gospodarka Italii przeŜywała
głęboki kryzys.
•
Od II w n.e. nastąpiło zastępowanie niewolników Kolnami.
•
Kryzys pogłębiał się na skutek konieczności utrzymywania ogromnej armii strzegącej
granic.
•
Sytuację ekonomiczną Rzymu pogarszało zjawisko psucia monety.
•
W III w. gospodarka rynkowa została stopniowo osłabiona na skutek spadku siły na-
bywczej ludności miejskiej.
Historia – Starożytny Rzym
16
•
Próbą ratowania gospodarki było m. In. Stworzenie systemu kolonatu, który stał się
zaląŜkiem późniejszych stosunków feudalnych.
Historia – Starożytny Rzym
17
Organizacja Rzymu
- W okresie miasta-państwa wiodącą rolę odgrywała starszyzna rodowa.
- Stopniowo w poszczególnych miastach-państwach w Italii wykształciła się monarchia.
- Monarchowie byli jednocześnie wodzami, kapłanami i sędziami.
- Po obaleniu monarchii czołową rolę w państwie odgrywał senat i Konsulowie.
- Początkowo Rzymianie zawierali sojusze z plemionami zamieszkującymi Italię, następnie
stopniowo je podbijali.
- Po opanowaniu Italii zorganizowano federację italską, którą tworzyły: sprzymierzeńcy ści-
ś
le uzaleŜnieni od Rzymu lub posiadający niewielką autonomię, miasta z ograniczonym pra-
wem obywatelskim – wolne, lecz bez prawa do udziału w Ŝyciu politycznym, obywatele
Rzymu.
- Prowincjami zarządzali zwykle byli Konsulowie (prokonsulowie), byli pretorzy (propreto-
rzy) lub namiestnicy o władzy konsularnej.
- Namiestnicy zarząd prowincją traktowali zwykle jako okazję do zdobycia majątku, wyzy-
skując miejscową ludność.
- Sytuacja prowincji poprawiła się w okresie cesarstwa, gdy podzielono je na prowincje ce-
sarskie zarządzane przez legatów i prowincje senackie zarządzane przez prokonsulów.
Obie grupy urzędników otrzymywały bardzo wysokie wynagrodzenia.
- Ludność poszczególnych prowincji stopniowo uzyskiwała obywatelstwo Rzymu.
- W 212 r. n.e. Karakalla nadał prawa obywatelskie wszystkim wolnym mieszkańcom rzym-
skich prowincji.
Kultura rzymska
Sztuka Etruska
Architektura – głównym materiałem uŜywanym w budownictwie była cegła i drewno. Ka-
mień stosowano przede wszystkim w budowlach obronnych, natomiast terakotę do ozdoby.
Zachowane pozostałości miast to przede wszystkim ślady siatki ulic, urządzeń wodnych i ka-
nalizacyjnych. Pozwalają one wnioskować o wysokim poziomie urbanistyki, wzorowanym na
kulturze hellenistycznej i wschodniej.
- Bagnoregio – miasto załoŜone przez Etrusków.
Zabytki sakralne (świątynie etruskie) znane są z wykopalisk, modeli tworzonych w terakocie
oraz opisów literackich. Przy budowie świątyń, pod wpływem porządku doryckiego wy-
kształcił się porządek toskański. (Świątynia budowana na planie prostokąta; wysoka podmu-
rówka z otoczaków; ściany z suszonej cegły wzmacniano drewnianymi palami; dach o kon-
strukcji z drewna kryty terakotowymi dachówkami)
Architektura sepulkralna – Grobowce etruskie w Cerveteri – komory grobowe były bogato
zdobione dekoracją rzeźbiarską i malarską WyposaŜenie komór grobowych przypominało
domy mieszkalne. Były one zdobione freskami figuralnymi.
Malarstwo – jest najlepiej zachowaną dziedziną sztuki etruskiej. Tematyką najstarszych fre-
sków były sceny rodzajowe oraz mity greckie. Kolorystyka postaci była zróŜnicowana pod
względem płci - kobiety malowano na biało, męŜczyzn na brunatno. Następnie tematyką były
Historia – Starożytny Rzym
18
wierzenia pozagrobowe (występują demony) oraz wydarzenia historyczne z portretami zmar-
łych biorących udział w tych zdarzeniach.
- Grobowiec byków oraz Grobowiec Leopardów
Rzeźba – Wilczyca kapitolińska – Brązowa rzeźba, której pochodzenie datowane jest na po-
łowę V w. p.n.e. Figurki Romulusa i Remusa zostały dołączone w okresie renesansu. Jest ona
symbolem Rzymu.
- Apollo z Veii jest terakotową rzeźbą. Rzeźbę etruską cechuje duŜa znajomość anatomii,
ekspresja wyrazu i dynamika ruchu.
- Chimera z Arezzo.
Sztuka etruska wygasła w II – I w. p.n.e., a jej miejsce zajęła rozwijająca się na tym samym
terenie sztuka rzymska, która przejęła z niej sporo osiągnięć.
Kultura Rzymu
Architektura – Początkowo Rzym był miastem drewnianym. Pierwsze rzymskie świątynie
powstały podczas panowania etruskich królów - to wtedy Rzymianie nauczyli się odlewać
brąz oraz wypalać terakotę. Kiedy Rzym nawiązał kontakty handlowe, rozpoczął ekspansję na
półwyspie oraz zapoznał się z architekturą hellenistyczną. Odejście od drewnianych budyn-
ków nastąpiło w III w. p.n.e. kiedy to zaczęto wznosić murowane domy i kamienice. Zaczęto
wznosić pierwsze budowle wokół Forum Romanum.
Porządki architektoniczne – początkowo przejęte 3 od greków: dorycki, joński i koryncki.
Następnie wykształciły się dwa rzymskie porządki: toskański i kompozytowy.
- Porządek toskański – przyjęty od Etrusków wykształcony z porządku doryckiego, smuklej-
szy; posiada gładki trzon, bez Ŝłobień; pod kolumnami wprowadzono bazy.
- porządek kompozytowy – trzon ustawiony na bazie, gładki lub Ŝłobiony, głowica wybitnie
dekoracyjna; ukształtowanie głowicy – górna część uformowana z ustawionych na przekąt-
nych wolut (joński), poniŜej koszyk z liści akantu (koryncki).
Porządek spiętrzony – spiętrzenie porządków architektonicznych; wprowadzenie w jednym
obiekcie na kilku kondygnacjach porządków reprezentujących kolejno porządek dorycki, joń-
ski i koryncki. Przykład - Koloseum.
- Forum Romanum – dosł. Znaczy rynek rzymski. Plac w Rzymie u stóp Kapitolu i Palatynu
stanowiący centrum polityczne i towarzyskie Rzymu okresu republiki. Pierwsze budowle po-
wstały za panowania Tarkwiniusza Pysznego: Kuria, Komicjum oraz Regia. Powstała Świą-
tynia Saturna oraz Świątynia Dioskurów(484r. p.n.e.), następnie Rostra, Świątynia Zgody,
bazylika Emiliusza (179 r. p.n.e.), Łuk Fabiusza (121 r. p.n.e.), Łuk Augusta (78 p.n.e.), Łuk
Tyberiusza, Świątynia Wespezjania, Łuk Tytusa (85 r. n.e.), świątynia Faustyny, Świątynia
Westy, dom westalek, Łuk Septymiusza Sewery, Bazylika Maksencjusza (Bazylika Konstan-
tyna) świątynia Romulusa, ostatnia budowla - kolumna Fokasa (608 r. n.e.)
- Forum Augusta – zbudowane w 2 r. p.n.e. na placu o wymiarach 125 na 90 metrów. Za-
planowane zostało zgodnie z rzymskimi zasadami porządkowania przestrzeni, według zało-
Ŝ
enia osiowego; charakterystyczny był mur wznoszący się za forum. Stanowił on nie tylko
oddzielenie od mało atrakcyjnej przestrzeni, ale teŜ ochronę od częstych poŜarów. Innym cie-
kawym elementem były kariatydy, podpierające dachy bocznych portyków. W niszach usta-
wiono posągi wielkich Rzymian, w tym Cezara oraz bogów: Wenus i Marsa.
Historia – Starożytny Rzym
19
- Rostra Augusti – była to mównica na Forum Romanum. Wzniesiono ją na podstawie o wy-
sokości 5 metrów na planie prostokąta o wymiarach 29 na 30 metrów; pierwotnie ozdobiona
dziobami okrętów, zdobytych przez Rzymian w bitwie z Latynami pod Ancjum w 338 r.
p.n.e., po zwycięstwie Oktawiana nad Markiem Antoniuszem pod Akcjum dodano nowe, po-
złacane dzioby.
- Kuria Rzymska - dosł. Miejsce spotkań, budynek na Forum Romanum przeznaczony na
posiedzenia senatu; zbudowana w VI w. p.n.e.; budynek spłonął i został zbudowany za cza-
sów Juliusza Cezara. Po poŜarze w 283 r. n.e. za panowania cesarza Dioklecjana, kuria uległa
ponownie zniszczeniu, została odbudowana według planów poprzedniego budynku. Oprócz
posiedzeń senatu odbywały się posiedzenia Rady Dekurionów. Przed kurią w okresie repu-
bliki odbywały się zebrania ludu.
- Circus Maximus – najstarszy i największy cyrk rzymski; był wielokrotnie przebudowywany;
budowany od IV w. p.n.e. do IV w. n.e.; ostatecznie zdolny pomieścić 250 tys. widzów. Jego
długość wynosiła 544 m, a szerokość 129. Pośrodku areny znajdowała się tzw. Spina – długi
niski mur rozdzielający tory. Na jego podmurowaniu znajdowały się ołtarze bóstw, posągi,
małe budowle kultowe albo dekoracyjne (np. fontanny, obeliski). Z dwóch stron muru
umieszczano po trzy masywne słupki oraz po 7 przedmiotów: z jednej strony 7 jaj, z drugiej 7
delfinów. Przedmioty te zdejmowano przy kaŜdym, kolejnym okrąŜeniu dla kontroli ilości
okrąŜeń. Wyścigi rydwanów odbywały się dookoła spiny; obejmował 7 okrąŜeń.
Łuki triumfalne – charakterystyczne budowle arch. Rzymskiej. Wznoszone w uznaniu zasług
dla zwycięskich wodzów. Ściśle związane z rytuałem triumfalnym. Był on bramą ze zdobioną
płaskorzeźbami i kolumnami fasadą, z attyką (inskrypcje na cześć bohatera); zwieńczony po-
sągiem zwycięscy na szczycie.
Łuk Septymiusza Sewera – pomnik chwały cesarza Septymiusza Sewera oraz dla jego synów
Karakalli i Gety. Wzniesiony w 203 r. n.e. dla upamiętnienia zwycięstw Sewera nad Partami.
Wysokość 25 m, szerokość 23 m, grubość 11 m. Na północno – wschodnim krańcu Forum
Romanum. Konstrukcja z białego marmuru, kolumny w porządku korynckim, reliefy – sceny
z wypraw cesarza oraz sceny mitologiczne.
Łuk Konstantyna Wielkiego – pomnik chwały Konstantyna Wielkiego, wzniesiony w 315 r.
n.e. – uczczenie 10-lecia rządów oraz zwycięstwa nad Maksencjuszem. Wysokość 21m, sze-
rokość 25 m, w pobliŜu Koloseum.
Łuk Tytusa – pomnik chwały cesarza Tytusa i jego ojca Wespezjana, za zwycięstwo w Wojnie
Ŝ
ydowskiej; budowa trwała od 81 – 96 r. n.e.; wysokość 15 m; z białego marmuru; kolumny
porządek koryncki; bogaty w płaskorzeźby.
Ś
wiątynia Westy – Westa w panteonie bóstw rzymskich odgrywała waŜną rolę. Była opie-
kunką ogniska domowego i młodych małŜeństw. Świętego ognia w jej świątyni na Forum
Romanum strzegło sześć westalek – dziewic otoczonych przywilejami i kultem.
Koloseum – potęŜna budowla o owalnym kształcie, przeznaczona na igrzyska, które obejmo-
wały zapasy, walki gladiatorów, walki z dzikimi zwierzętami oraz bitwy morskie (nauma-
chie). Tradycja mówi, Ŝe w Koloseum mordowano chrześcijan, co upamiętniono krzyŜem
wewnątrz budowli (stwierdzenie kwestionowane przez naukowców). Obiekt powstawał w
latach 70 – 82 n.e. Jego dłuŜsza oś wynosi 187,75 m, krótsza 155,6 m. wysokość ok. 50 m.
Było w nim 45 tys. miejsc siedzących i 5 tys. stojących. Widzowie wchodzili przez 80 ponu-
merowanych wejść. W czterokondygnacyjnym podziale zewnętrznym zastosowano spiętrze-
nie porządków (toskańskiego, jońskiego i korynckiego).
Historia – Starożytny Rzym
20
Kolumna Trajana – wzniesiona w 113 r. n.e. w Rzymie na Forum Trajana dla upamiętnienia
zwycięstwa nad Dakami. Kolumna ustawiona jest na cokole, w którego wnętrzu zostały po-
chowane urny z prochami Trajana i jego Ŝony. Wysokość bez posągu ma 39,83 m.; z marmu-
ru kararyjskiego. Wewnątrz znajdują się spiralne schody prowadzące na platformę widokową.
Największą ozdobą kolumny jest relief na wstędze opasującej kolumnę w 23 skrętach; składa
się ze 155 scen ułoŜonych w porządku chronologicznym (historia wojny z Dakami).
Akwedukt – dosl. Ciąg wodny, był wodociągiem doprowadzającym wodę ze źródeł do miast
rzymskich, wykorzystując zasadę stałego spływu. Woda była następnie doprowadzana do
licznych fontann, łaźni i szaletów publicznych. W II w. n.e., Rzym, który liczył ok. miliona
mieszkańców był zaopatrywany przez 11 akweduktów liczących łącznie 420 km. Sukces
rzymskich akweduktów tkwił w technice budowy arkad, która pozwoliła na przerzucane wo-
dociągów nad dolinami i nierównościami terenu. Pont du Gard – jeden z najlepiej zachowa-
nych akweduktów, zbudowany w latach 26 – 16 p.n.e.
Panteon – innymi słowy świątynia wszystkich bogów, okrągła świątynia powstała w 125 r.
n.e. ku czci siedmiu najwaŜniejszych bóstw Rzymu; ufundowana przez Hadriana; powstała na
Polu Marsowym; rotunda o wysokości 43 m; kopuła odlana z betonu, w kopule centralny
otwór zwany Okiem (oculusem) o średnicy 9 m. Przed wejściem portyk 16 kolumn w po-
rządku korynckim. Wieńczy go tympanon; do wnętrza prowadzą 20 tonowe drzwi odlane z
brązu. WyłoŜoną granitem oraz Ŝółtym marmurem ścianę wewnętrzną przecina siedem rów-
nomiernie rozmieszczonych nisz dla siedmiu, odlanych z brązu, bóstw: Jowisza, Marsa, Nep-
tuna, Wenus, Merkurego, Saturna i Plutona.
Drogi rzymskie – największe osiągnięcie inŜynieryjne rzymian; łatwiejsze przemieszanie le-
gionów, ułatwiała handel, pozwalała na szybsze przekazywanie informacji za pomocą poczty
państwowej. Pierwsze drogi powstały w IV w. p.n.e. Pierwszą prawdziwie rzymską drogą
była Via Appia rozpoczęta w 312 r. p.n.e. łączyła Rzym z Kapuą.
Termy – łaźnie, dostępne dla wszystkich (ludzi wolnych i niewolników); opłata była bardzo
niska; istniał podział określający godziny kąpieli chorych, kobiet i męŜczyzn. Wejście do
term – westybul; w skład pomieszczeń wchodziły: szatnie, baseny z zimną wodą, mała
ogrzewana sala, baseny z gorącą wodą, łaźnie: sucha lub parowa, sale masaŜu, sale do wypo-
czynku; zastosowano system centralnego ogrzewania, w podziemiach term znajdowało się
palenisko, nad którym grzano wodę.
Bazylika – hala sądowo-targowa na forum (prostokątna budowla podzielona kolumnami na
nawy, z trybuną dla sądu naprzeciw wejścia)
Kamienice rzymskie – insula – była miejscem zamieszkania zwykłych obywateli Rzymu;
były budowlami o pow. 300-400 m2 i wysokości 15-20 m. Liczyły kilka pięter. Na parterze
insuli znajdować się mogły sklepy, najczęściej jednoizbowe; schody na wyŜsze kondygnacje
wiodły z ulicy, zaś komfort mieszkań malał z wysokością; dostęp do bieŜącej wody oraz
urządzenia sanitarne mieli jedynie mieszkańcy na parterze.
Dom rzymski – typowy dom rzymski w okresie późnej republiki i cesarstwa miał zabudowę
parterową lub piętrową; na planie prostokąta. Do centralnej części domu - atrium wchodziło
się poprzez przedsionek, a następnie korytarz. W atrium umieszczone było palenisko. W
ś
rodku atrium znajdował się zbiornik, do którego przez otwór w dachu spływała woda desz-
Historia – Starożytny Rzym
21
czowa, stosowana później do higieny. Perystyl był w rzeczywistości ogrodem, otaczały go
kolumny na których wspierał się dach, uprawiano w nim zioła i kwiaty.
Rzeźba
- Początki rzeźbiarstwa rzymskiego przyjmowane są zazwyczaj na koniec II w. p.n.e.
- Tworzone na zapotrzebowanie moŜnych, kolekcjonujących dzieła sztuki.
- Rzeźby do dekoracji wnętrz i ogrodów; wzorowana na greckich rzeźbach
- Równolegle do działalności kopistów rozwinęły się portret oraz relief historyczny (rzymski
pomysł)
- realizm portretów przejęty od Etrusków
- Podobieństwo fizyczne oraz duchowy charakter portretowanej osoby;
- tematem zazwyczaj ludzie – politycy, wodzowie, cesarze.
- popiersia, statuty, płaskorzeźby.
- reliefy historyczne – od przełomu II i I w. p.n.e.; utrwalały faktyczne wydarzenia rozegrane
w niedalekiej przeszłości; wierne oddawanie sytuacji; sposób przedstawiania wieloplanowy.
Malarstwo pompejskie
- Styl Pompejański I – dekoracje ścienne imitujące marmurowe, alabastrowe płyty umiesz-
czone na ścianach
- Styl Pompejański II – od 90 – 15 r. p.n.e. – obrazy iluzjonistyczne, pejzaŜe, motywy archi-
tektoniczne.
- Styl Pompejański III – orientalny (egiptyzujący) od 20 p.n.e. do 50 r. n.e.; odejście od ilu-
zjonizmu, motywy ptaków i fantastycznych zwierząt.
- Styl Pompejański IV – 50 – 100, malowana nierealna architektura; celem jest stworzenie
iluzji głębi; kopie obrazów tablicowych o tematyce mitologicznej.
Romanizacja – rozpowszechnienie kultury rzymskiej i języka łacińskiego na podbitych przez
Rzymian terenach; polityka nadawania praw obywatelskich (Karakalla 212 p.n.e. – nadanie
obywatelstwa wszystkim wolnym mieszkańcom imperium).
Prawo
Prawo rzymskie miało istotny wpływ na rozwój prawodawstwa europejskiego. Obok inŜynie-
rii była to druga dziedzina, w której Rzymianie odnieśli ogromny sukces. JednakŜe sama
kodyfikacja prawa rzymskiego nastąpiła stosunkowo późno. Dopiero na przełomie II i III
wieku n.e.
Historię prawa rzymskiego przyjęło się dzielić na trzy okresy:
- okres prawa archaicznego - trwa od początków Rzymu, czyli około 753 roku p.n.e. do
około połowy III wieku p.n.e. Głównym źródłem prawa było prawo zwyczajowe. Na ten
okres przypada fundament rzymskiej myśli prawniczej, czyli prawo XII Tablic.
- okres rozwoju i prawa klasycznego - trwa od połowy III wieku p.n.e. do 235 roku n.e., co
jest równoznaczne ze śmiercią Aleksandra Sewera.
- okres schyłkowy (poklasyczny) - trwa od 235 do 565 roku n.e.
Rzymianie uwaŜali, Ŝe państwo powinno funkcjonować na podstawie prawa:
- spisali podstawowe normy prawne
- podzielili prawo na publiczne i prywatne
- wprowadzili takie zasady jak: prawo nie działa wstecz, zawsze naleŜy wysłuchać drugiej
strony, nikogo nie moŜna karać za to samo przestępstwo dwa razy.
- dokonali kodyfikacji (zebrali i usystematyzowali obowiązujące prawa) – najstarszym rzym-
skim kodeksem prawnym jest Prawo XII Tablic z 450 r. p.n.e.
Historia – Starożytny Rzym
22
Pod wpływem prawa rozwinęły się: sztuka wymowy sądowej i politycznej, literatura prawni-
cza.
Prawo rzymskie zachowało się dzięki Kodeksowi Justyniana Wielkiego z VI w. i stało się
podstawą prawodawstwa europejskiego.
Prawo XII Tablic; wczesna republika. Rzym rządzony przez patrycjuszy charakteryzował się
niesprawiedliwością społeczną. Bogaci, którzy reprezentowani byli przez Senat mogli się nie
obawiać, Ŝe utracą swoje uprawnienia. Sytuacja ta była o tyle niewygodna dla plebsu, Ŝe nie
posiadał on Ŝadnej reprezentacji na forum ustawodawczym. Zwycięstwo plebejuszy nad pa-
trycjuszami umoŜliwiło im powołać tzw. trybuna ludowego. Urzędnicy ci mieli reprezento-
wać społeczność plebejską przed państwem patrycjuszowskim. Zmiany w państwie były kon-
tynuowane.
Powodzenie w walce z arystokracją zachęciło lud do wysunięcia dalszych Ŝądań. W efekcie
doprowadzono do spisania prawa, w tym prawa karnego, które było szczególnie niewygodne
dla plebsu. Stworzenia pisanego prawa podjęła się specjalna komisja złoŜona z 10 męŜów w
451 roku p.n.e.. Kodyfikacja trwała od 451 do 449 roku p.n.e. Opieszałość komisji, spowo-
dowała tzw. II secesję plebejuszy. Z obawy o wybuch wojny domowej patrycjusze zgodzili
się powołać drugą komisję, do której dopuszczono dwóch plebejuszy. Dokument ten, zawiera
spisane prawa zwyczajowe, które w znacznym stopniu ograniczyły siłę i działania patrycju-
szy. Prawa te opublikowano na dwunastu spiŜowych tablicach i wywieszono na widok pu-
bliczny na forum. Prawo obejmowało prawo prywatne, pewne przepisy prawa karnego oraz
prawo sakralne. Prawo XII Tablic nie zniosło podziału między patrycjuszami, a plebejuszami.
Prezentacja związana z Kulturą Rzymu znajduje się w moim chomiku ☺
☺
☺
☺
Historia – Starożytny Rzym
23
Spis treści
Początki Rzymu ....................................................................................................................................... 2
Rzym w okresie królewskim (753 – 509 r. p.n.e.)................................................................................... 2
Republika Rzymska – ustrój 509 – 57 r. p.n.e. ........................................................................................ 3
Armia Rzymska ....................................................................................................................................... 5
Przyczyny podbojów rzymskich.............................................................................................................. 8
Podbój Półwyspu Apenińskiego .............................................................................................................. 8
Wojny Punickie – wojny z Kartaginą .................................................................................................... 10
Organizacja społeczna staroŜytnego Rzymu w okresie republiki ......................................................... 11
Przyczyny kryzysu republiki rzymskiej w I w. p.n.e............................................................................. 12
Kryzys Republiki Rzymskiej ................................................................................................................. 13
Gospodarka StaroŜytnego Rzymu ......................................................................................................... 15
Organizacja Rzymu ............................................................................................................................... 17
Kultura rzymska .................................................................................................................................... 17