Koło Naukowe Ekonomistów SGGW

 

 

 

 

 

Tytuł: Czy obecnie działa prawo Malthusa?

 

 

Daniel Druzd 

Wydział Nauk Ekonomicznych

 

Koło Naukowe Ekonomistów 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Czy obecnie działa prawo Malthusa? 

 

  Tematem pracy jest teoria ludnościowa Thomasa Roberta Malthusa –  pastora i ekonomisty 

angielskiego.  Została  ona  sformułowana  w latach  1798  -  1803  w  dziele  Rozprawa  o  prawie 

ludności  i  jego  oddziaływaniu  na  przyszły  postęp  społeczeństwa.  Składają  się  na  nią  dwa 

twierdzenia.  Pierwsze  dotyczy  przyrostu  ludności  i  mówi,  że  przyrost  ten  przy  braku  ograniczeń 

następuje  w postępie  geometrycznym,  podwajając  się  co  25  lat.  Drugie,  dotyczące  wzrostu  ilości 

środków  żywnościowych,  wskazuje,  iż wzrost  ten  następuje  w  postępie  arytmetycznym.  

To biologiczna pułapka, z której ludzkość nigdy nie zdoła się uwolnić. Potencjał wzrostu populacji 

jest nieskończenie większy niż zdolność ziemi do wytworzenia niezbędnej do jej utrzymania ilości 

żywności.

1  

 

Rys. 1. Postęp arytmetyczny i geometryczny 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3

 

 

 

 

 

Źródło: opracowanie własne 

 

Dzieło  Malthusa  powstało  na  gruncie  obserwacji  zjawisk  zachodzących  w  Anglii  końca 

XVIII wieku. Anglia utraciła wówczas samowystarczalność w dziedzinie wyżywienia a gwałtowna 

industrializacja  i  urbanizacja  przyczyniły  się  do  ogromnej  nędzy  najbiedniejszych  warstw 

społeczeństwa.  Zaś  bezpośrednią  inspiracją  do  opracowania  teorii  była  chęć  polemiki 

 

1 

Malthus  T.  R.,  Rozprawa  o  prawie  ludności  i  jego  oddziaływaniu  na  przyszły  postęp 

społeczeństwa, De Agostini, Altaya, Warszawa 2003, s. 47, 48, 63. 

 

z populacjonistyczną  myślą  ekonomiczną  i  polityczną,  które  znajdowały  wówczas  wielu 

zwolenników.

 

Malthus  w  swojej  teorii  oparł  się  na  przesłankach  mówiących:  że  żywność  jest  konieczna 

do istnienia  człowieka  oraz,  że  gatunek  ludzki  ma  skłonność  do  niepohamowanego  wzrostu 

liczebnego.  Wzrost  ludności  następuje  zawsze,  gdy  zwiększają  się  środki  utrzymania,  dążąc  tym 

samym do granicy dostępności tych środków.

2 

 

 

 Rys.  2.  Tempo  wzrostu  liczby  ludności  a  tempo  wzrostu  produkcji  żywności  według 

koncepcji T. R. Malthusa. 

 

Źródło:  Okólski  Marek,  Demografia  : podstawowe  pojęcia,  procesy  i  teorie 

w encyklopedycznym zarysie , SCHOLAR, Warszawa 2005, s. 205 

 

 

4

Ogólnym  przesłaniem  teorii  jest  przeświadczenie  o  konieczności    ograniczania  wzrostu 

demograficznego.  Według  Malthusa  sama  natura  przywraca  równowagę  między  ludnością 

a żywnością przez tzw. „ograniczenia pozytywne” polegające na nasileniu umieralności związanej 

z klęską  głodu,  epidemią  lub  wojnami.  Ubóstwo  jest  zatem  postrzegane  jako  represja  przyrody, 

która ma przeciwdziałać nadmiernemu wzrostowi populacji poprzez zwiększenie liczby zgonów. 

Malthus  uważał  jednak,  że  ludy  cywilizowane  mogą  zastąpić  represje  przyrody    „ograniczeniami 

prewencyjnymi”  polegającymi  na  wstrzemięźliwości  moralnej  –  późniejszym  zakładaniu  rodziny, 

dobrowolnym  powstrzymaniu  się  od  posiadania  potomstwa,  szczególnie  przez  osoby  nie  mające 

odpowiednich środków do życia.

3

 Popierał także utrzymywanie płac na  poziomie minimum  

 

2

 Okólski Marek, Demografia : podstawowe pojęcia, procesy i teorie w encyklopedycznym zarysie , 

SCHOLAR, Warszawa 2006, s. 205 

3

 Majdański Walenty, Planowanie zaludnieniem, Łomianki 2004, s. 28. 

 

kosztów  utrzymania.  W  jego  założeniu  bowiem  podniesienie  poziomu  płac  wywołuje  wyższą 

rozrodczość, a to znowu pociąga za sobą nacisk na ograniczoną podaż żywności.  Rozrodczość osób 

nie dysponujących  odpowiednimi środkami utrzymania jest nadto przyczyną nędzy i bezrobocia.

4  

Na przestrzeni dwóch wieków teoria Malthusa znajdowała wielu zwolenników wśród demografów, 

ekonomistów, filozofów, socjologów i innych badaczy. Byli oni przedstawicielami dwóch nurtów: 

maltuzjanizmu  i  neomaltuzjanizmu,  które  opowiadają  się  za  ograniczeniem  wzrostu  ludności, 

upatrując  w  nim  główne  źródło  niestabilności  w  społeczeństwie.  Maltuzjaniści  są  wierni 

założeniom  Malthusa.  Neomaltuzjanizm  natomiast  wyrósł  na  gruncie  teorii  Malthusa 

i maltuzjanizmu skorygowanych  w świetle  wiedzy  XIX i XX wieku. Podstawową  różnicą między 

neomaltuzjanizmem  a  maltuzjanizmem    jest  sposób  ograniczania  wzrostu  demograficznego. 

Maltuzjaniści  proponują  środki  „wstrzemięźliwości  moralnej”,  natomiast  reprezentanci 

neomaltuzjanizmu zalecają kontrolę urodzeń.  

Neomaltuzjanizm  odrodził  się  po  II  wojnie  światowej  w  obliczu  eksplozji  demograficznej 

w krajach mniej rozwiniętych. Pojawiały się publikacje, jak np. Granice wzrostu – raport dla Klubu 

Rzymskiego  z  1972r.,  rysujące  wizję  zagłady  cywilizacyjnej  i  biologicznej.  Wskazywano, 

że niekontrolowany  wzrost  ludności  spowoduje  przekroczenie  możliwości  wyznaczanych  przez 

naturalne granice w skali globu ziemskiego, co niechybnie doprowadzi do katastrofy.

5 

Katastroficzna  wizja  rozwoju  ludzkości  bulwersowała  współczesnych  Malthusowi 

uczonych.  Wielu  wybitnych  myślicieli  podjęło  polemikę  z  jego  tezami  tuż  po  ich  ogłoszeniu. 

W ciągu przeszło 200 lat wiele razy kwestionowano ich słuszność. Przeciwnicy teorii wskazywali 

także  na  to,  iż  Malthus  nie doceniał  roli  postępu  technicznego  we  wzroście  wydajności  produkcji 

rolnej.  Już  w  pierwszej połowie  XIX  wieku  dowodzono  na  podstawie  doświadczeń  wielu  państw, 

 

5

że wzrost  produkcji  w  rolnictwie  może  następować  dużo  szybciej,  aniżeli  zakładał  anglikański 

duchowny.  W  drugiej  połowie  XIX  stulecia  również  rozrodczość  i  przyrost  naturalny  stopniowo 

zaczęły  się  obniżać.    Z  kolei,  teoretycy  socjalizmu  zarzucali  Malthusowi  ukrywanie  sprzeczności 

kapitalizmu.  Malthus  bowiem  za  przyczynę  ubóstwa  uznał  obiektywne  prawo  natury  regulujące 

wzrost liczby ludności, nie zwracając przy tym uwagi na stosunki panujące w kapitalizmie. 

Weryfikacja teorii Malthusa w praktyce wypadła negatywnie. Malthus błędnie zakładał, że sprawa 

rozmnażania  się  ludności  to  wyłączna  funkcja  popędu  płciowego.  Wzrost  ludności  często  zależy 

od innych  czynników,  jak  na  przykład  światopoglądu  czy  osobistych  upodobań.  Malthus 

nie przewidział, że w wyniku rozwoju cywilizacji w XX w. pojawi się nowy trend demograficzny - 

wraz ze wzrostem dobrobytu spada dzietność. 

 

4

 Okólski Marek, Demografia : podstawowe pojęcia, procesy i teorie w encyklopedycznym zarysie , 

SCHOLAR, Warszawa 2006, s. 205 

5 

Meadows Donella H. i in., Granice wzrostu, PWE, Warszawa 1973, s. 200. 

Tym samym tempo wzrostu światowej populacji nie jest stałe, a w dłuższym okresie obniża 

się.  W  latach  1950-2000  średnioroczny  przyrost  naturalny  świata  wynosił  17,8  promila,  w  latach 

2000-05  już tylko  12,4  promila,  a  według  prognoz  ONZ  w  latach  2000-50  populacja  będzie  rosła 

w średniorocznym tempie 8,15 promila.

6

  

 

Rys. 3. Ludność świata w latach 1950 – 2050 – różne warianty 

 

Źródło: Population Division of the Department of Economic and SociaI Affairs of the United 

 

6

Nations  Secretariat  (2007).  World  Population  Prospects.  The  2006  Revision.  Highlights. 

New York: United Nations  

 

 

Dalej,  charakteryzujący  ostatnie  dwa  wieki  znaczny  przyrost  naturalny  nie  jest 

spowodowany nagłym zwielokrotnieniem urodzeń. Przyczyny tego zjawiska leżą po stronie nauki 

i cywilizacji.  Rozwój  medycyny,  farmakologii  i  całego  lecznictwa  przyniósł  znacznie 

skuteczniejszą  możliwość  walki  z  chorobami.  Nasilenie  przyrostu  naturalnego  w  niektórych 

regionach,  nie  zostało  zatem  spowodowane  zwiększeniem  liczby  urodzeń,  ale  spadkiem  liczby 

zgonów. 

 

 

6

  Population  Division  of  the  Department  of  Economic  and  SociaI  Affairs  of  the  United  Nations      

Secretariat (2007). World Population Prospects. The 2006 Revision. Highlights. New York: UN. 

 

Gospodarczy rozwój ostatnich dwóch wieków nie potwierdził też pesymistycznych prognoz 

Malthusa  dotyczących  potencjału  rolnego.  Wprowadzenie  nowych  metod  uprawy,  nowych 

gatunków  roślin,  nawozów,  środków  ochrony  roślin  itd.  spowodowało  bardzo  szybki  wzrost 

produkcji  zbóż,  a  tym  samym  wzrost  produkcji  rolnej.  Niezasadne  okazały  się  też  obawy,  że  w 

przyrodzie  występuje  tendencja  do  wyczerpywania  przez  ludność  wszelkich  możliwych  środków 

utrzymania, co musi prowadzić do katastrofy ze względu na przyrost demograficzny. Okazało się, 

że  łączna  produkcja  żywności  nadąża,  nawet  z  nadwyżką,  za  szybkim  wzrostem  liczby 

mieszkańców  naszej  planety.  Dla  przykładu  -  od  roku  1950  do  2006  światowa  produkcja  zbóż 

wzrosła  ponad  3-krotnie.  W  tym  czasie  liczba  ludności  świata  wzrosła  nieco  ponad  2,5-krotnie. 

Argumentowano  również,  iż  liczba  ludności  jest  główną  przyczyną  głodu  w  świecie.  Tymczasem 

fale  głodu  w  ostatnich  dziesięcioleciach  nie  miały  nic  wspólnego  z  liczbą  ludności.  Eksperci 

są zgodni  co  do  tego,  że  owe  fale  głodu  prawie  bez  wyjątku  były  spowodowane  wojnami 

domowymi  i  nieporządkami  politycznymi  i  gospodarczymi.

7

  Do  uczonych  podzielających  taką 

opinię  należy  z  pewnością  Amartya  Kumar  Sen,  który  dokładnie  dwieście  lat  po  opublikowaniu 

teorii  Malthusa  dostał  Nagrodę  Nobla  m.in.  dlatego,  że  udowodnił  fałszywość  tej  teorii.  Według 

Sena ubóstwo jest konsekwencją złego zarządzania gospodarką, a nie nadmiernej liczby ludności. 

Odpowiadając  na  pytanie  zawarte  w  temacie  pracy  należy  zauważyć,  że  kilka  pokoleń 

po Malthusie  –  w  niektórych  rejonach  świata,  zwłaszcza  w  subsaharyjskiej  Afryce  nadal  –  jego 

teoria znajduje częściowe potwierdzenie. Ludzie głodują, bo ich liczba jest duża i nadal się szybko 

zwiększa,  podczas  gdy  podaż  żywności  jest  ograniczona  i  rośnie  wolno  albo  wcale.  Bowiem 

rolnictwo,  na  którym  opiera  się  gospodarka  większości  tych  państw  jest  wysoce  zacofane. 

 

7

Dominuje  tam  niskotowarowe  rolnictwo  tradycyjne,  a    nakładający  się  na  niską  efektywność 

rolnictwa  szybki  przyrost  ludności  pozwala  sądzić,  że  kraje  te  tkwią  w  tzw.  „maltuzjańskiej 

pułapce”. 

Podsumowując,  wbrew  teorii  Malthusa,  produkcja  żywności  rośnie  szybciej  niż  populacja 

świata. Ciągle jednak mamy do czynienia ze wzrastającą liczbą głodujących. Wg. Wally’ego Tynera 

z uniwersytetu Purdue prawie połowa mieszkańców Ziemi żyje za mniej  niż 2 $ dziennie. Jednak 

większość głodujących żyje w krajach, gdzie żywności jest wystarczająco dużo, by nie występował 

tam  głód,  ale  pod  warunkiem  bardziej  zrównoważonej  dystrybucji  surowców  i  żywności.  Istotną 

rolę odgrywa tutaj zatem polityka.  

 

 

7

 Majdański Walenty, Planowanie zaludnieniem, Łomianki 2004, s. 68. 

 

 

 

 

 

Rys. 4. Two Dollars Per Day Poverty 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Źródło:  Tyner  W.,  The  Global  Context  for  Agricultural  Trade  –  Multilateral  and  Bilateral 

 

8

Trade Negotiations. 

 

Wielokrotnie krytykowane i dementowane faktami, tezy Malthusa są mimo wszystko ponownie 

powtarzane  z  niezmienną  stałością.  Trzeba  podkreślić,  że  wielkim  dorobkiem  Malthusa  jest 

zwrócenie  uwagi  następnych  pokoleń  badaczy  na  palące  problemy  związane  z  wyżywieniem 

rosnącej  populacji  ludzkiej.  Zapoczątkował  on  także  badania  nad  demografią,  analizowaniem  jej 

trendów, wreszcie powiązaniem demografii z ekonomią i problemami środowiska naturalnego.  

 

 

 

Literatura 

Majdański W., Planowanie zaludnieniem, Łomianki 2004. 

Malthus T. R., Rozprawa o prawie ludności i jego oddziaływaniu na przyszły postęp społeczeństwa, 

De Agostini, Altaya, Warszawa 2003. 

 

Meadows Donella H. i in.. Granice wzrostu, PWE, Warszawa 1973. 

 

Okólski Marek, Demografia : podstawowe pojęcia, procesy i teorie w encyklopedycznym zarysie , 

SCHOLAR, Warszawa 2006, s. 205 

Population  Division  of  the  Department  of  Economic  and  SociaI  Affairs  of  the  United  Nations 

Secretariat (2007), World Population Prospects. The 2006 Revision. Highlights. New York: United 

Nations. 

Stankiewicz W., Historia myśli ekonomicznej, PWE, Warszawa 2007. 

Tyner  W.,  The  Global  Context  for  Agricultural  Trade  –  Multilateral  and  Bilateral  Trade 

Negotiations (materiały z wykładu na WNE SGGW) 

www.nbportal.pl/pl/np/bloki/.../historia_ekonomii_11  

Zdrojewski E. Z., Demografia dla ekonomistów, Politechnika Koszalińska, Koszalin 2004.