Politechnika Poznańska 
Instytut Technologii Mechanicznej 
Zakład Obróbki Skrawaniem 
 

Wydział: BMiZ 
Studium: stacjonarne, I st. 
Semestr: III 
Kierunek: ZiIP 
Rok akad.:2012/13 

 

 

Liczba godzin - 15 

 
 
 
 

L A B O R A T O R I U M  

P R O C E S Y   I   T E C H N I K I   P R O D U K C Y J N E  

T E C H N O L O G I E   K S Z T A Ł T U J Ą C E  

( h a l a   2 0   –   Z O S )  

Prowadzący:  

dr inż. Zbigniew Nowakowski 

 

pok. 617 – budynek mech., tel. 61 66 52 752 

 

 

mgr inż. Szymon Wojciechowski 

 

pok. 618 – budynek mech., tel. 61 66 52 608 

 

Konspekt: www.zos.mt.put.poznan.pl (materiały do pobrania) 

 
 
 

T E M A T Y   Ć W I C Z E Ń  

 

1.  Porównanie skrawności i efektywności ekonomicznej różnych materiałów narzędziowych 
2.  Ocena cech geometrycznych warstwy wierzchniej po różnych sposobach obróbki 
3.  Ocena skrawalności różnych materiałów na podstawie pomiaru siły i temperatury skrawania 
4.  Ocena wpływu zużycia i geometrii krawędzi skrawającej wiertła krętego na siłę osiową  

i moment skrawania 

5.  Materiały narzędziowe na ostrza narzędzi skrawających 
 
 
 

L I T E R A T U R A  

1.  Filipowski  R.,  Marciniak  M.:  Techniki  obróbki  mechanicznej  i  erozyjnej.  Oficyna  Wydawnicza 

Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2000. 

2.  Grzesik W. Podstawy skrawania materiałów metalowych. WNT - Warszawa 1998. 
3.  Kawalec M., Kodym J., Jankowiak M.: Laboratorium z podstaw skrawania. WPP 1984. 
4.  Praca  zbiorowa  pod  red.  J.  Kosmola:  Techniki  wytwarzania  –  obróbka  wiórowa  i  ścierna. 

Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2002. 

5.  Miernik  M.,  Skrawalność  metali.  Metody  określania  i  prognozowania.  Oficyna  Wydawnicza 

Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2000. 

6.  Olszak W.: Obróbka skrawaniem. WNT 2008. 
7.  Słupik H.:  Obróbka  skrawaniem.  Podstawy  teoretyczne.  Wydawnictwo  Politechniki  Śląskiej. 

Gliwice 2010. 

8.  Wieczorowski M., Cellary A., Chajda J.: Przewodnik po pomiarach nierówności powierzchni czyli 

o  chropowatości  i  nie  tylko.  Politechnika  Poznańska,  Instytut  Technologii  Mechanicznej,  Zakład 
Metrologii i Systemów Pomiarowych, Poznań 2003. 

9.  Wysiecki M.: Nowoczesne materiały narzędziowe. WNT Warszawa 1997. 
10.  Praca pod redakcją Żebrowskiego H.: Techniki wytwarzania. Obróbka wiórowa, ścierna i erozyjna. 

Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2004. 

11.  Poradnik inżyniera - Obróbka skrawaniem, tom 1. WNT Warszawa1991 

 
 

 

R e g u l a m i n   l a b o r a t o r i u m  

1.  Opiekunem naukowym ćwiczeń laboratoryjnych jest Kierownik Zakładu (Pracowni). 
2.  Ćwiczenia składają się z 5 ćwiczeń laboratoryjnych wykonywanych w podgrupach wg harmonogramu. 
3.  Ćwiczenia rozpoczynają się punktualnie. W razie opuszczenia ćwiczenia należy je wykonać w dodatkowym terminie, po 

konsultacji z kierownikiem laboratorium. 

4.  Do ćwiczeń należy przystąpić starannie przygotowanym na podstawie wykładów, materiałów zawartych w skrypcie oraz 

wskazanej literaturze. Nieprzygotowanie się do zajęć powoduje niezaliczenie ćwiczenia w danym dniu. 

5.  Ćwiczenie  należy  wykonywać  zgodnie  ze  wskazaniami  prowadzących  ćwiczenie,  zwracając  szczególną  uwagę  na 

bezpieczeństwo i higienę pracy. 

6.  Po  zakończeniu  ćwiczenia  wyniki  badań  i  obserwacji  wpisane  długopisem  do  protokółu  należy  przedstawić 

prowadzącemu zajęcia do akceptacji. 

7.  Ćwiczenie zostaje zaliczone na podstawie: 

−  znajomości podstaw teoretycznych ćwiczenia, 
−  wykonania ćwiczenia, 
−  opracowania i złożenia na następnych zajęciach protokółu z ćwiczenia, 
−  uzyskania pozytywnej oceny z podstaw teoretycznych oraz opracowanego protokółu. 

8.  Ćwiczenie zostaje niezaliczone w razie: 

−  nieobecności na ćwiczeniu lub przerwaniu ćwiczenia, 
−  nieprzygotowania się do ćwiczenia, 
−  wykonania ćwiczenia niezgodnie z uwagami prowadzących, 
−  niewłaściwego opracowania protokółu, 
−  niezłożenia protokółu z ćwiczenia.  

9.  Każdy  student  ma  obowiązek  przynieść  na  zajęcia  druki  sprawozdań  dotyczących  ćwiczeń  wykonywanych  w  danym 

dniu. 

10.  Sprawozdanie z każdego ćwiczenia student wykonuje indywidualnie. 
11.  W skład poprawnie wykonanego sprawozdania wchodzą: zestawienie wyników doświadczenia, opracowanie graficzne i 

statystyczne  wyników  pomiarów,  analiza  wyników  pomiarów,  wnioski  końcowe  (szczegóły  dotyczące  sprawozdania 
zamieszczone są w konspekcie). 

12.  Sprawozdanie zawierające wyłącznie wyniki doświadczenia traktowane jest na równi z brakiem sprawozdania. 
13.  W sprawozdaniu oceniana jest umiejętność prezentacji i opracowywania wyników pomiarów, umiejętność prowadzenia 

analizy – porównywania wyników i znajomości wiedzy teoretyczne dotyczącej badanego zagadnienia oraz umiejętność 
wnioskowania 

14.  Zaliczenie końcowe z laboratorium następuje po spełnieniu wymagań zgodnie z pkt. 7 dla całego programu ćwiczeń. 
15.  Student jest zobowiązany do niezwłocznego usprawiedliwienia u prowadzącego nieobecności na zajęciach. 
16.  Prowadzący zajęcia określa sposób i termin uzupełnienia zaległości powstałych wskutek usprawiedliwionej nieobecności 

studenta na zajęciach. 

17.  Nieobecność  studenta,  nawet  usprawiedliwiona,  na  więcej  niż  1/3  zajęć,  może  być  podstawą  do  nie  zaliczenia  tych 

zajęć. Niewykonanie tych ćwiczeń określonych regulaminem laboratorium uniemożliwia zaliczenie zajęć laboratoryjnych. 

18.  Studenci są odpowiedzialni materialnie za uszkodzoną z ich winy aparaturę, przyrządy pomiarowe, narzędzia, pomoce 

warsztatowe itp. 

 

 

Ć

W I C Z E N I E  

1  

Porównanie skrawności i efektywności ekonomicznej  

różnych materiałów narzędziowych 

I.  Zagadnienia do przygotowania 

1.  Przyczyny, postacie i objawy zużycia ostrzy skrawających. 
2.  Sposób oceny zużycia ostrzy. Geometryczne wskaźniki zużycia. 
3.  Różnica pomiędzy zużyciem a stępieniem ostrza (zużyciem dopuszczalnym). Kryteria stępienia ostrza. 
4.  Typowy przebieg zużycia ściernego z = f(t) oraz krzywa intensywności zużycia 

)

(t

f

dt

dz

=

. 

5.  Trwałość ostrza i sposób jej wyrażania. Wpływ warunków skrawania na trwałość ostrza. 

II.  Przebieg ćwiczenia 

1.  Zapoznanie się z obsługą stanowiska badawczego. 
2.  Określenie przebiegu i warunków badań ostrzy z różnych materiałów narzędziowych. 
3.  Wykonanie pomiarów wskaźnika VB

c

 (rys. 1) zużycia ciągłego badanego ostrza po każdym przejściu. 

4.  Powtórzenie badań dla kolejnego materiału narzędziowego. 

III. Sprawozdanie 

1.  Zamieścić  zestawienie  wyników  pomiarów  parametru  VB

c

  wraz  z  objawami  zużycia  ostrzy  po 

poszczególnych przejściach. 

2.  Przedstawić cel ćwiczenia oraz opisać metodykę pomiarów. 
3.  Zamieścić charakterystykę właściwości materiałów narzędziowych zastosowanych w ćwiczeniu. 
4.  Narysować wykres funkcji VB

c

=f(t

s

) dla różnych materiałów ostrza. 

5.  Wykonać zgodnie z „Instrukcją do ćwiczenia” obliczenia:  

a)  funkcji regresji o postaci  VB

c

=A·t

s

x

, 

b)  dla  podanego  przez  prowadzącego  kryterium  stępienia  VB

max

  obliczyć  przewidywane  okresy  T  trwałości 

ostrzy. 

c)  objętości usuniętego materiału Q oraz objętości właściwej Q

T

 

6.  Przeprowadzić  analizę  otrzymanych  wyników  pod  względem  skrawności  i  efektywności  ekonomicznej 

badanych ostrzy. 

7.  Opracować wnioski. 
 

 

 

 

Rys. 1. Obraz starcia powierzchni przyłożenia ostrza oraz wskaźnik VB

c

 zużycia ostrza 

 
 
 

c 

Ć

W I C Z E N I E  

2  

Ocena cech geometrycznych warstwy wierzchniej po różnych sposobach obróbki 

I.  Zagadnienia do przygotowania 

1.  Pojęcie i budowa technologicznej warstwy wierzchniej (TWW). 
2.  Fizyczne i geometryczne parametry oceny TWW. 
3.  Definicje podstawowych parametrów chropowatości i udziału materiałowego profilu chropowatości Rmr(c). 

II.  Przebieg ćwiczenia 

1.  Zapoznać się z przykładowymi częściami maszyn wykonanymi obróbką skrawaniem. 
2.  Określić sposoby skrawania, którymi wykonano powierzchnie oglądanych próbek. 
3.  Narysować ślady obróbkowe (kierunkowość obróbki) z podaniem sposobu skrawania. 
4.  Na podstawie profilogramów określić parametry Rz i Rt. 
5.  Wyznaczyć  krzywe  udziału  materiałowego  profilu  chropowatości  Rmr(c)  dla  badanych  powierzchni 

obrobionych. 

III. Sprawozdanie 

1.  Zamieścić zestawienie wyników pomiarów. 
2.  Przedstawić cel ćwiczenia oraz opisać metodykę badań. 
3.  Opisać ślady obróbkowe na oglądanych częściach maszyn (analiza kinematyki skrawania - 

c

v

r

, 

f

v

r

, 

e

v

r

). 

4.  Przedstawić w postaci wykresu słupkowego porównanie parametrów: Ra, Rz i Rt dla badanych powierzchni. 

Dokonać analizy zmierzonych parametrów.  

5.  Wykonać wykres krzywych udziału materiałowego profilu chropowatości Rmr(c) dla badanych powierzchni. 
6.  Dokonać  analizy  przebiegu  krzywych  udziału  materiałowego  profilu  chropowatości  z  punktu  widzenia 

właściwości eksploatacyjnych. 

7.  Przeprowadzić analizę otrzymanych wyników. Opracować wnioski. 

 
 
 

Ć

W I C Z E N I E  

3  

Ocena skrawalności różnych materiałów na podstawie pomiaru siły  

i temperatury skrawania 

I.  Zagadnienia do przygotowania 

1.  Skrawalność materiałów i jej wskaźniki. 
2.  Rozkład składowych siły całkowitej przy toczeniu. 
3.  Wielkości charakteryzujące zmienność sił w czasie skrawania. 
4.  Wpływ  różnych  czynników  na  składowe  siły  całkowitej  i  temperaturę  przy  toczeniu  (materiał  obrabiany, 

narzędzie, parametry skrawania ...). 

5.  Sposoby pomiaru sił i temperatur. 
6.  Budowa i zasada działania tensometrycznego siłomierza tokarskiego. 

II.  Przebieg ćwiczenia 

1.  Zapoznanie się z obsługą tokarki oraz układem do pomiaru siły skrawania F

c

 i temperatury 

Θ

. 

2.  Przeprowadzenie  pomiarów  siły  skrawania  F

c

  i  temperatury 

Θ

  dla  podanego  zestawu  materiałów  

i zmiennej prędkości skrawania v

c

 (określić zakres występowania narostu). 

3.  Przeprowadzenie  pomiarów  siły  skrawania  F

c

  i  temperatury 

Θ

  dla  podanego  zestawu  materiałów  

i zmiennego posuwu f . 

III. Sprawozdanie 

1.  Zamieścić zestawienie wyników pomiarów. 
2.  Przedstawić cel ćwiczenia. Narysować schemat blokowy torów pomiarowych siły skrawania F

c

 i temperatury 

Θ

  oraz opisać metodykę pomiarów. 

3.  Wykonać wykresy: F

c 

= f(v

c

)  i  F

c 

= f(f )  oraz  

Θ

 = f(v

c

)  i 

Θ

 = f(f ) z porównaniem badanych materiałów. 

3.  Dokonać analizy wyników pomiarów. 
4.  Dokonać oceny skrawalności ze względu na wyznaczone wskaźniki. 
5.  Opracować wnioski. 

 
 

Ć w i c z e n i e   4  

Ocena wpływu zużycia i geometrii krawędzi skrawającej wiertła krętego na siłę osiową  

i moment skrawania 

I. Zagadnienia do przygotowania 

1.  Budowa wiertła krętego. 
2.  Rozkład składowych siły całkowitej podczas wiercenia wiertłem krętym. 
3.  Metody pomiaru sił skrawania. 
4.  Wpływ parametrów skrawania i geometrii ostrza na składowe siły całkowitej. 
5.  Przyczyny, postacie i objawy zużycia ostrzy skrawających. 
6.  Sposoby oceny zużycia ostrzy. Geometryczne wskaźniki zużycia. 
7.  Różnica pomiędzy zużyciem a stępieniem ostrza (zużyciem dopuszczalnym). Kryteria stępienia ostrza. 
8.  Typowy przebieg zużycia ściernego z = f(t) . 
9.  Trwałość ostrza i sposób jej wyrażania. Wpływ warunków skrawania na trwałość ostrza. 

II. Przebieg ćwiczenia 

1.  Zapoznanie się z obsługą stanowiska badawczego. 
2.  Wykonać pomiary zużycia wierteł przygotowanych do badań. 
3.  Wykonanie pomiarów siły posuwowej F

f 

 i momentu skrawania M

c

 podczas wiercenia wiertłami o różnym 

stopniu zużycia. 

4.  Wykonanie  pomiarów  siły  posuwowej  F

f 

  i  momentu  skrawania  M

c

  podczas  wiercenia  wiertłami  o  różnej 

geometrii części roboczej. 

III. Sprawozdanie 

1.  Zamieścić zestawienie wyników pomiarów. 
2.  Przedstawić cel ćwiczenia. Narysować schemat toru pomiarowego siły posuwowej F

f

 i momentu skrawania 

M

c

 oraz opisać metodykę pomiarów.  

3.  Wykonać wykresy funkcji F

f

=f(VB

B max

) i M

c

=f(VB

B max

). Przeanalizować i uzasadnić otrzymane wyniki. 

4.  Wykonać  wykresy  funkcji  F

f

=f(f)  i  M

c

=f(f)  dla  wierteł  o  różnej  geometrii.  Przeanalizować  i  uzasadnić 

otrzymane wyniki. 

5.  Opracować wnioski końcowe. 

 
 
 
 

Ć

W I C Z E N I E  

5  

Materiały narzędziowe na ostrza narzędzi skrawających 

I.  Zagadnienia do przygotowania 

1.  Budowa narzędzi jednolitych i składanych. 
2.  Części składowe narzędzi; identyfikacja części roboczej, chwytowej i łączącej. 
3.  Identyfikacja powierzchni natarcia i przyłożenia, krawędzi skrawających, naroża. 
4.  Materiały narzędziowe - skład, właściwości, zakresy stosowania (stal szybkotnąca, węgliki spiekane, 

cermetale, ceramika, materiały supertwarde - CBN, PKD i MKD, materiały ścierne). 

II.  Przebieg ćwiczenia 

1.  Zapoznanie się z ogólną budową narzędzi. 
2.  Zapoznanie się z nowoczesnymi materiałami narzędziowymi i ich własnościami. 
3.  Zapoznanie się ze sposobem oznaczania narzędzi i materiałów narzędziowych. 
4.  Przeprowadzenie doboru materiału narzędziowego do zadania obróbkowego. 

III. Sprawozdanie 

1.  Naszkicować wskazane narzędzia – opisać podstawowe elementy budowy części roboczej. 
2.  Opisać  poznane  materiały  narzędziowe  pod  względem  ich  właściwości  (twardość,  max.  temperatura 

skrawania, wytrzymałość, udarność, zakresy stosowanych parametrów skrawania). 

3.  Opisać (narysować) przykładowe zastosowanie analizowanych narzędzi.