017-023_1_2_kochanski_przedsiebiorczosc.cdr

Electronic copy available at: http://ssrn.com/abstract=2346742

P i e n i ą d z e i W i ę ź

Kochański, PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ...

Nr 3 (56) jesień 2012

Wstęp

W Biblii słowo „przedsiębiorczość” nie występuje, co nie

znaczy, że wśród postaci w niej przedstawionych, a nawet wśród
autorów ksiąg biblijnych, nie było osób, które moglibyśmy zaliczyć
do przedsiębiorców. Katoliccy kaznodzieje wskazują na przykład,

że przedsiębiorcą był święty Józef , zaś jego imiennik, Józef egipski,
sprzedany przez braci i budujący swoją karierę z dala od domu, miał

wybitne osiągnięcia jako zarządca (menedżer) , zostając praktycznie
„CEO – Chief Executive Officer” kraju faraona.

Jak się wydaje, wiek XX i XXI po Chrystusie różnią się

znacznie – przynajmniej w niektórych aspektach – od czasów biblij-
nych; powstaje więc pytanie, czy i w jaki sposób dzisiejsza myśl ka-
tolicka oraz nauczanie społeczne Kościoła starają się zastosować
biblijne prawdy wiary i zasady moralne do wyzwań ekonomicznych
współczesnego świata.

Nauka społeczna Kościoła to ta część nauczania kościelne-

go, która dotyczy spraw społecznych (współpracy między ludźmi),
w tym na przykład ekonomii, polityki, kultury, stosunków między-
narodowych. Jest ona skoncentrowana wokół wartości, takich jak
pokój, sprawiedliwość, dobro wspólne czy godność ludzka.
W oparciu o wywiedzione z Ewangelii i tradycji prawdy i zasady,
powstaje współczesne nauczanie społeczne (np. w postaci papies-
kich encyklik) oraz rozważania teologów i filozofów (katolicka myśl
społeczna), zaś działający w różnych obszarach społecznych kato-
licy starają się wypracowywać zgodne z ich światopoglądem kon-
kretne rozwiązania wdrażające katolickie nauczanie i myśl społecz-
ną (katolicka praktyka społeczna).

Przedsiębiorczość
a współczesna myśl katolicka

Błażej Kochański

doktorant,

Katedra Analizy

Ekonomicznej i Finansów,

Zakład Finansów,

Wydział

Zarządzania i Ekonomii,

Politechnika Gdańska

Błażej
Kochański

J. Gniadek, Święty Józef jako przedsiębiorca,

http://www.prawica.net/29903 (05.07.2012).

S. Zatwardnicki, Józef „egipski”, Józef ,,polski”. Lekcje ojca Błaszkie-

wicza,

http://ekonomia.opoka.org.pl/nauka-kosciola-o-ekonomii/

4773.1,Jozef_egipski_quot_Jozef_polski_quot_Lekcje_ojca_

Blaszkiewicza.html (28.06.2012).

Electronic copy available at: http://ssrn.com/abstract=2346742

Ten artykuł stanowi próbę krótkiego

scharakteryzowania, w jaki sposób współczesna
myśl katolicka (rozumiana zarówno jako naucza-
nie kościelne, jak i przemyślenia katolickich teo-
logów, filozofów, moralistów i praktyków) zapat-
ruje się na przedsiębiorców i przedsiębiorczość.

Wiele zaleceń społecznych Kościoła

w kwestiach gospodarczych kierowanych jest do
wszystkich osób podejmujących decyzje w przed-
siębiorstwach, bez względu na to, czy są to właści-
ciele firm, menedżerowie dowolnego szczebla,
czy też pracownicy niepiastujący formalnie stano-
wisk kierowniczych, ale mający wpływ na działa-
nie przedsiębiorstw. Do wszystkich tych grup od-
noszą się zasady dotyczące zysku, własności czy
godności ludzkiej. Dlatego też w części pierwszej
artykułu przedstawione zostaną generalne wska-
zania katolickiej nauki społecznej dla „liderów

biznesu” .  W  drugiej  części  podane  zostaną
przykłady dylematów moralnych, przed którymi
–  wg  katolickich  filozofów  –  stają  współcześni
uczestnicy życia gospodarczego. W trzeciej części
poruszony  będzie  problem  przedsiębiorczości
jako powołania – tutaj będzie już chodzić przede
wszystkim o przedsiębiorczość w ścisłym (węż-
szym)  rozumieniu  tego  słowa.  Ostatnia  część
zmierzy się z pytaniem o wsparcie Kościoła dla
przedsiębiorczości.

Wskazania dla liderów biznesu

Na postawie stwierdzenia świętego Paw-

ła („miłość pieniędzy jest źródłem wszelkiego

zła” ) można sądzić, że nauka Kościoła będzie
stanowczo nieprzychylna zyskom uzyskiwanym
przez przedsiębiorstwa. Warto jednak zauważyć,
że tak, jak u świętego Pawła to miłość pieniędzy
a nie same pieniądze są korzeniem zła, tak samo

to nie zyski stanowią zagrożenie dla przedsiębior-
cy-chrześcijanina, ale koncentracja wyłącznie na
zysku i dążenie do niego za wszelką cenę.

Współczesna katolicka nauka społeczna

ustami papieży afirmuje zysk – jest on uznany za
pierwszy  wskaźnik  rozwoju  przedsiębiorstwa:
„gdy  przedsiębiorstwo  wytwarza  zysk,  oznacza
to,  że  czynniki  produkcyjne  zostały  właściwie

zastosowane” . Przy czym fakt, że zysk nazywany

jest „pierwszym wskaźnikiem” nie oznacza tutaj
uznania zysku za ostateczny ani jedyny cel, ale za
podstawowe kryterium efektywności. Zysk jest
więc środkiem do osiągnięcia celów, a nie samym
celem (podobnie jak jedzenie potrzebne jest do
życia, ale nie jest jego celem). Podobnie, nie mogą
być centralnym i jedynym celem przedsiębiorstwa
inne „techniczne” lub finansowe wskaźniki, takie
jak maksymalizacja wartości dla akcjonariuszy czy
zwiększenie udziału w rynku.

Opublikowana w trakcie kryzysu finan-

sowego encyklika Benedykta XVI Caritas in veri-
tate zawiera już w sobie podsumowanie podsta-
wowych lekcji kryzysu z punktu widzenia wska-
zówek dla liderów biznesu. Benedykt XVI powta-
rza,  że  zysk  jest  pożyteczny,  jako  warunek  nie-
zbędny  do  osiągnięcia  dobrych  celów  przedsię-
biorstwa.  Dodaje  jednocześnie,  że  pokusą  dla
przedsiębiorcy jest nie tylko koncentracja na zys-
ku jako jedynym celu, ale również „short-termism”,
czyli szukanie zysków na krótką metę (sformuło-
wanie „poszukiwanie renty” nie pojawia się w en-
cyklice,  ale  jest  ono  –  jak  się  wydaje  –  blisko-
znaczne) i pomijanie długoterminowych efektów
własnych działań, a także niezwracanie uwagi na
efekty zewnętrzne czy brak działań związanych ze

społeczną odpowiedzialnością .

Termin „lider biznesu” jest używany w interesującej publikacji Papieskiej Rady Justitia et Pax

zatytułowanej: Powołanie lidera biznesu (Pontifical Council for Justice and Peace, Vocation of the
Business Leader: A Reflection,

http://www.stthomas.edu/cathstudies/cst/VocationBusinessLead/) (23.06.2012).

1 List św. Pawła do Tymoteusza, 1 Tm 6, 10.

Jan Paweł II, Centesimus annus, pkt 35.

Oficjalne dokumenty kościelne stosują takie sformułowanie, por. np. Kompendium nauki społecznej

Kościoła, Jedność, Kielce 2005, pkt 340 („Nauka społeczna uznaje słuszność zysku jako pierwszego
wskaźnika dobrego rozwoju przedsiębiorstwa”).

„Nawet jeżeli założenia etyczne kierujące dzisiaj debatą nad odpowiedzialnością społeczną przed-

siębiorstwa nie wszystkie są do przyjęcia z perspektywy nauki społecznej Kościoła, faktem jest, że
coraz bardziej rozpowszechnia się przekonanie, że zarządzanie przedsiębiorstwem nie może
uwzględniać jedynie interesów jego właścicieli, ale musi także dbać o wszystkie inne kategorie pod-
miotów, wnoszących wkład w życie przedsiębiorstwa: pracowników, klientów, dostawców różnych
składników produkcji i wspólnotę, z którą jest związane”, Benedykt XVI, Caritas in veritate, pkt 40.

IDEE

P i e n i ą d z e i W i ę ź

Nr 3 (56) jesień 2012

P i e n i ą d z e i W i ę ź

Kochański, PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ...

Nr 3 (56) jesień 2012

Jeżeli więc maksymalizacja zysku (a także

zwiększanie udziału w rynku, wzrost shareholders
value itp.) nie jest, albo nie powinna być, głównym
i  podstawowym  celem  przedsiębiorstwa,  to  co
w  takim  razie  tym  celem  powinno  być?  Skoro
wiemy,  że  „biznesem  biznesu  nie  jest  biznes”

(business of business is not business ), to trzeba stwier-

dzić, że sensem biznesu jest człowiek .

Jednym z głównych celów lub motywów,

którymi powinien kierować się przedsiębiorca

jest dobro wspólne . W podstawowym i szerokim
ujęciu dobro wspólne to „suma tych warunków
życia społecznego, które pozwalają bądź to gru-
pom, bądź poszczególnym jego członkom peł-

niej i szybciej osiągnąć ich własną doskonałość” .
Reguła wspólnego dobra oznacza między innymi,
że produkowane dobra powinny być naprawdę
dobre, a dostarczane usługi naprawdę służyły
klientom.

Przedsiębiorca czy lider biznesu powi-

nien oferować konsumentom i klientom „wyłącz-
nie użyteczne dobra i usługi, nie może zaś – ko-
rzystając z braku doświadczenia czy słabości kon-
sumenta – działać przeciwko niemu powodując,
że będzie wydawał pieniądze na rzeczy, które nie

tylko są nieprzydatne, ale nawet szkodliwe” .

Skupienie się na dobru wspólnym można

też interpretować w kategoriach roli przedsię-
biorcy, jako pracodawcy. O ile – jak się wydaje –
skupienie się na potrzebach klienta jest akcepto-
wane przez współczesnych liderów biznesu,
o tyle wezwanie do dbałości o potrzeby pracowni-

ków  nie  zawsze  spotyka  się  ze  zrozumieniem.
Jako negatywny przykład jest w tym kontekście
wymieniany  Jack  Welch,  były  lider  amerykań-
skiego  giganta  –  grupy  GE.  Według  Philipa
Thompsona, Jack Welch, choć katolik, w kwes-
tiach  kształtowania  stosunków  pracowniczych
w swojej firmie nie zasłużył na pochwałę z punk-

tu  widzenia  katolickiego .  Badacze  wskazują
również pozytywne przykłady. Jednym z najpo-
pularniejszych  i  największych  przedsiębiorstw
stawianych  za  przykład  wdrożenia  w  praktyce
zasad katolickiej nauki społecznej jest hiszpańska
(baskijska)  spółdzielnia  pracownicza  Mondra-

gón,  zatrudniająca  85  tysięcy  osób .  Dość  wy-
razistym  przykładem  wdrożenia  w  życie  zasad
dobra  wspólnego,  solidarności,  budowania
wspólnoty,  jest  regulacja  płac  w  tym  przedsię-
biorstwie. Stosunek płac pomiędzy najwyżej zara-
biającym kierownikiem a najniżej opłacanym ro-
botnikiem  jest  regulowany  przez  ogół  pracow-
ników,  będących  jednocześnie  członkami  spół-
dzielni i wynosi dla różnych spółdzielni wchodzą-
cych w skład korporacji pomiędzy 9:1 a 3:1. Wy-
raźnie kontrastuje to z przykładami spółek ame-
rykańskich,  gdzie  wynagrodzenia  prezesów  sta-
nowią nawet 400-krotność przeciętnego wynag-

rodzenia pracownika . Powoduje to, co prawda,
że wynagrodzenia kierownicze są 30% niższe niż
w innych przedsiębiorstwach, zaś wynagrodzenia
pracowników  szeregowych  o  13%  wyższe  niż
rynkowe,  lecz  –  jak  się  okazuje  –  spotyka  się
z  akceptacją  pracowników  pełniących  funkcje

Alfred P. Sloan, twórca i prezes General Motors, twierdził, że „biznesem biznesu jest biznes”, cytat

[za:] L. Sandelands, The business of business is the human person: Lessons from the Catholic social tradition,
„Journal of Business Ethics” 2009, nr 85 (1), s. 93–101.

Ibidem.

„Działalność ekonomiczna nie może rozwiązać wszystkich problemów społecznych przez zwykłe

rozszerzenie logiki rynkowej. Jej celem jest osiąganie dobra wspólnego”, Benedykt XVI, Caritas in
veritate, pkt 36.

Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym „Gaudium et spes”, cytat [za:] Kompendium nauki

społecznej Kościoła, op. cit., pkt 164.

Oswald von Nell-Breuning w ten sposób komentował encyklikę Quadragesimo anno Piusa Xl, cytat

[za:] M. J. Naughton, J. R. Cornwall, The virtue of courage in entrepreneurship: Engaging the Catholic social
tradition and the life-cycle of the business, „Business Ethics Quarterly” 2006, nr 16 (1), s. 69–93.

P. M. Thompson, The stunted vocation: An analysis of Jack Welch's vision of business leadership, „Review of

Business” 2004, nr 25 (1), s. 45–55.

R. Wolff, Yes, there is an alternative to capitalism: Mondragon shows the way,

http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2012/jun/24/alternative-capitalism-mondragon.

A. R. Hunt, Letter From Washington: As U.S. rich-poor gap grows, so does public outcry,

http://www.nytimes.com/2007/02/18/world/americas/18iht-letter.4637416.html?_r=1

(28.06.2012).

IDEE

P i e n i ą d z e i W i ę ź

Nr 3 (56) jesień 2012

kierownicze, którzy wysoko cenią sobie pracę
w przedsiębiorstwie dbającym o sprawiedliwość

ekonomiczną .

Dobro wspólne i dbałość o godność

ludzką,  jako  cele  stawiane  przez  uczestnikami
gospodarki sprawiają, że w ocenie przedsiębior-
czości odgrywają rolę takie przymioty jako budo-
wanie wspólnoty czy solidarność. Z tych źródeł
wypływają  również  takie  elementy  nauczania
społecznego,  jak  powszechne  przeznaczenie
dóbr  (koncepcja  hipoteki  społecznej,  jako  sto-
sunku  do  własności)  czy  „opcja  na  rzecz  ubo-
gich”.

Ale zysk, dobro wspólne, dobro klientów

i pracowników nie są jedynymi kryteriami, które
trzeba  uwzględnić  przy  podejmowaniu  decyzji.
Katoliccy filozofowie wskazują na jeszcze jeden,
niemniej  ważny  aspekt  takich  decyzji  –  aspekt
subiektywny.  Podejmując  decyzje  i  wykonując
pracę, przedsiębiorca, menedżer, a nawet szere-
gowy  pracownik,  nie  tylko  wpływają  na  świat
zewnętrzny,  ale  także  zmieniają  samych  siebie.
Stąd  też  celem  przedsiębiorcy  i  lidera  biznesu
powinien być również własny, całościowy rozwój
– techniczny, intelektualny, duchowy i społeczny.
Do tego aspektu celów liderów biznesu nawiąże
część trzecia niniejszego artykułu.

Wybory moralne

Przed katolickim przedsiębiorcą i mene-

dżerem stoi wiele wyzwań i potencjalnie trudnych
wyborów moralnych. Niektóre z tych wyborów
są proste. Takim oczywistym wyborem moralnym
jest konieczność omijania przez przedsiębiorców
tych  branż  i  produktów,  które  w  sposób  jawny,
dotkliwy  i  całościowy  są  szkodliwe  społecznie:
„Obecnie  od  niektórych,  wyraźnie  nielegalnych
dziedzin  życia  gospodarczego,  jak  produkcja
narkotyków i handel nimi, czy tzw. pranie brud-
nych pieniędzy, chrześcijanie rzeczywiście powin-

ni trzymać się z daleka” . Innym oczywistym
przykładem dziedziny moralnie niedopuszczalnej
jest pornografia. Cornwall i Naughton w artykule

napisanym w okresie pękania bańki dot-comów
zwracają  uwagę,  że  biznes  pornograficzny  jest
praktycznie  jedynym  biznesem  internetowym,
który w okresie zawirowań konsekwentnie przy-
nosił  zyski  swoim  właścicielom.  Autorzy  zau-
ważają,  że  z  punktu  widzenia  podręcznikowych
kryteriów sukcesu (rozpoznanie rynkowej okazji,
uzyskanie istotnej marży, „zaspokajanie potrzeb
klientów”), biznes pornograficzny mógłby zostać
uznany za pełnoprawny biznes, skutecznie wdra-
żający  techniczne  wskazówki  specjalistów  od
zarządzania  –  jednak  nieporządek  moralny  bę-
dący  skutkiem  działalności  tej  branży  świadczy
o  tym,  że  przedsiębiorcy  powinni  bez  wahania
omijać ten obszar.

Innym dylematem, który może zaprzątać

głowy przedsiębiorców, jest kwestia uczciwości.
Jak się jednak wydaje, w większości przypadków
uczciwość, nawet jeśli na krótką metę wydaje się
kosztowna,  na  dłuższą  metę  popłaca,  niewielu
więc teoretyków (katolickich czy niekatolickich)
odrzuca  konieczność  uczciwości  w  biznesie.
Nawet krytykowany przez katolickich filozofów
Jack  Welch  wielokrotnie  podkreślał  rolę  uczci-
wości, choć wytyka się mu, że osobiście nie stoso-

wał się do promowanych zasad .

Nieco trudniejsza jest kwestia zewnętrz-

nych kosztów społecznych (na przykład, choć nie
tylko, zatrucia środowiska), którym – ze względu
na opóźnione rozpoznanie lub brak odpowied-
nich środków – nie w pełni zapobiega polityka

regulacyjna państwa . Inne dylematy, które powi-
nien rozważyć przedsiębiorstwa-chrześcijanin
dotyczą subiektywnego aspektu przedsiębior-
czości: na przykład na ile można poświęcić relacje
rodzinne poświęcając się firmie?

Nie wszystkie jednak wybory są proste.

Trudności dla badaczy zajmujących się moral-
nością, jak i praktyków, sprawia na przykład pró-
ba odpowiedzi na pytanie, czy przedsiębiorca-
-chrześcijanin powinien angażować się w branże,
które niekoniecznie są całkowicie złe. „Ich obec-
ność w innych sferach, zwłaszcza nastawionych

D. Herrera, Mondragón: A for-profit organization that embodies Catholic social thought, „Review of Busi-

ness” 2004, nr 25 (1), s. 56–68.

A. Dylus, Chrześcijanin na Areopagu gospodarki, „Znak” 1998, nr 2 (513). Produkcję narkotyków jako

jaskrawy przykład działalności szkodliwej przytacza również Jan Paweł II w encyklice Centessimus
Annus, pkt 36.

P. M. Thompson, The stunted vocation: An analysis of Jack Welch's vision of business leadership, op. cit.

„Ekonomiczna teoria tzw. "kosztów społecznych" próbuje nadrabiać to przeoczenie klasyków, ale droga do

realizacji w pełni adekwatnej kalkulacji kosztów jest jeszcze daleka.” (A. Dylus, Chrześcijanin na Areopagu
gospodarki, op. cit.)

P i e n i ą d z e i W i ę ź

Kochański, PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ...

Nr 3 (56) jesień 2012

na zaspokajanie tzw. sztucznych potrzeb, budzi
niekiedy pewne zastrzeżenia moralne. Dotyczy to
na przykład rynku używek: alkoholowego, tyto-

niowego” .

Jeszcze inne spostrzeżenia ma Dariusz

Karłowicz – filozof  będący jednocześnie przed-
siębiorcą,  działaczem  społecznym  oraz  człon-
kiem  zarządu  firmy  finansowej:  „Gdzie  kończy
się rynek, a zaczyna ideologia w życiu chrześcija-
nina, który pracuje jako inżynier w fabryce wyro-
bów gumowych, która zaczęła uboczną produk-
cję  prezerwatyw;  gdzie  granicę  tę  znajdzie  dru-
karz, którego firma podpisała kontrakt na druk
pism Jerzego Urbana; jak dokona tego podziału
handlowiec zatrudniony w firmie farmaceutycz-
nej, która wchodzi na rynek środków wczesnopo-
ronnych;  dziennikarz  gazety,  która  reklamuje
domy publiczne; pracownik agencji reklamowej,
który  otrzymuje  zamówienie  na  wykreowanie
potrzeby szkodliwego produktu; ktoś zatrudnio-
ny w firmie, której reklama szydzi sobie z symboli
chrześcijańskich; kierownik supermarketu, który
zaczyna  działać  w  niedziele?  W  każdym  z  tych
wypadków logika rynku stoi w wyraźnym konflik-
cie z logiką wiary.” Dariusz Karłowicz, zauważa,
że w tych kwestiach praktykom dość często bra-

kuje wskazówek od Kościoła i teologów .

Na podobny problem zwraca uwagę

Aniela  Dylus,  pisząc,  że  „(…)  problemem  (…)
jest obecność w tych gałęziach lub jednostkach
gospodarki  (…),  których  struktury  (…)  uległy
wynaturzeniu.  Jeśli  wierzyć  (…)  spowiednikom
(…) „istnieją ludzie gotowi wycofać się z intere-
sów  (…)  jeżeli  ich  aktualne  zaangażowanie  jest
nie do pogodzenia z dużą liczbą oszustw, łapów-
karstwem czy systemem mafijnych powiązań po-
między  podmiotami  gospodarczymi”.  (…)
Moralny  wybór  „wycofania  się  z  interesów”
w konkretnej, trudnej sytuacji budzi głęboki sza-
cunek (…), warto jednak dodać, że jest on pewną
ostatecznością. (…) Tę dramatyczną decyzję po-
winny więc poprzedzić próby zmiany „grzecho-
gennych” układów. Zbyt często traktujemy je jako
„dane”, na które nie mamy żadnego wpływu. (…)
Podejmując  niełatwą  walkę,  trzeba  jednak  dok-
ładnie obliczyć własne siły (…), opracować mąd-
rą  strategię  (…),  zdobyć  sojuszników.  Samotna

ofensywa (…) rzadko kończy się sukcesem,
a dodatkowo grożą niepotrzebną utratą sił czy
wręcz załamaniem się szlachetnego „sprawiedli-
wego (…). Podejmując ten wysiłek (…) przygo-
towujemy grunt, aby inni nie zostali wystawieni na
podobne pokusy. Ułatwiamy im służbę bliźniemu
na polu gospodarczym. Ponadto małoduszne wy-

cofanie się oznacza oddanie tego pola innym” .

Jak widać, generalne wskazówki katolic-

kiej myśli społecznej nie zawsze są i mogą być,
w prosty sposób przełożone na szczegółowe
wskazówki dla decydentów, liderów biznesu i pra-
cowników w poszczególnych kwestiach. Stąd też
wracamy jeszcze raz do pojedynczej osoby, istoty
jej decyzji i jej szczególnej roli.

Przedsiębiorczość jako powołanie

Przedsiębiorczość w myśli katolickiej by-

wa uznawana za powołanie. Zapewne rzadziej niż
powołanie  do  stanu  duchownego,  małżeństwa,
działalności  charytatywnej,  zawodu  nauczyciela
czy lekarza, jednak w pismach myślicieli katolic-
kich  nie  brak  argumentów  za  tym,  że  również
przedsiębiorcza  działalność  gospodarcza  jest
powołaniem pochodzącym od Boga.

Czym różni się przedsiębiorca/mene-

dżer chrześcijanin od przedsiębiorcy/menedżera
niechrześcijanina? Antonio Argandoña twierdzi,

że niemal niczym  – obaj mają podobne cele, sto-
sują  podobne  kryteria  sukcesu.  Według  Argan-
doñi w dużej mierze również istnienie i przyjmo-
wanie zasad moralnych nie odróżnia katolika od
niekatolika.  Jednak  przedsiębiorca-chrześcijanin
wierzy,  że  Bóg  ma  dla  niego  plan.  Ma  to  kilka
konkretnych skutków. Jednym z nich jest fakt, że
działania,  które  podejmuje  przedsiębiorca-
-chrześcijanin  mogą  być  odważniejsze.  Wiara
sprawia,  że  niektóre  rzeczy,  które  wydają  się
niemożliwe  dla  niechrześcijanina,  są  dla  chrześ-
cijanina  możliwe.  Nawet  więc  w  konkretnych
sprawach  i  przy  analogicznych  zapatrywaniach
moralnych,  chrześcijanin  może  podjąć  większe
ryzyko, o ile ma za motywację dobry cel. Dodat-
kowo,  chrześcijanin  rozumie,  że  doświadczenie
niesprawiedliwości,  głodu,  prześladowania  czy
upokorzenia nie jest przeciwne prawdziwej samo-
realizacji i szczęściu.

A. Dylus, Chrześcijanin na Areopagu gospodarki, op. cit.

D. Karłowicz, Koniec snu Konstantyna: szkice z życia codziennego idei, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków

2004, s. 73.

A. Dylus, Chrześcijanin na Areopagu gospodarki, op. cit.

A. Argandoña, What is different in a Christian manager?, IESE Business School, 2012.

IDEE

P i e n i ą d z e i W i ę ź

Nr 3 (56) jesień 2012

Innym, powiązanym skutkiem uznania

działalności  przedsiębiorczej  za  powołanie  jest
fakt, że  przedsiębiorca-chrześcijanin  wie,  że  nie
może  używać  w  dążeniu  do  sukcesu  niemoral-
nych  środków  –  warto  zauważyć,  że  zdaniem
A. Argandoñi jest to zdecydowanie jego przewa-

ga, a nie ograniczenie .

Jak już zostało powiedziane, obok celu

społecznego, jakim jest wspólne dobro, działal-
ność gospodarcza poszczególnych osób ma rów-
nież cel subiektywny – całościowy rozwój przed-
siębiorcy. Myśl katolicka zwraca w tym kontekście
uwagę na cnoty, które wyrabia w sobie przedsię-
biorca. Co prawda, z punktu widzenia katolickiej
myśli  społecznej,  tak  zwane  instrumentalne
cnoty/nawyki  przedsiębiorców  (pomysłowość,
umiejętna  ocena  ryzyka,  wytrwałość,  samodys-
cyplina  itd.)  nie  są  cnotami,  jeżeli  są  stosowane
w złych celach, w sprzeczności z ludzką godnoś-

cią czy wspólnym dobrem , jednak działalność
gospodarcza pozwala wyrobić w sobie prawdziwe
cnoty.

Jedną z nich jest cnota odwagi. Cornwall

i  Naughton  zwracają  uwagę  na  fakt,  że  cnotę
odwagi  (męstwa)  należy  dobrze  rozumieć.  Nie
chodzi w niej o podejmowanie ryzyka wyłącznie
w celu osiągnięcia większych zysków (ewentual-
nie prestiżu, władzy itd.), nie chodzi również o to,
że cnotą jest sama wytrwałość w przeciwstawia-
niu się lękowi, trudnościom i bólowi. Chodzi, –
jak  twierdzą  autorzy  powołując  się  na  Sumę  św.
Tomasza  z  Akwinu  –  o  podejmowanie  ryzyka
w sprawach wielkich oraz o wytrwałość w dążeniu
do dobrych celów. Jest to więc cnota oparta na
innych cnotach, które pomagają rozróżnić dobre

cele: miłości i roztropności .

Katolicki teolog Michael Novak, rów-

nież uważający działalność gospodarczą za powo-
łanie, zwraca uwagę na trzy główne cnoty, przez
które  przedsiębiorca  zbliża  się  do  Boga.  Są  to:
kreatywność  (poprzez  współuczestnictwo
w  dziele  stworzenia,  człowiek  staje  się  narzę-
dziem  Boga),  budowanie  wspólnoty  (poprzez
działanie dla innych człowiek staje się obrazem

Boga) oraz realizm praktyczny (realizm objawia-
jący się w dokładnej analizie możliwości powo-
duje, że człowiek uświadamia sobie, jak wiele rze-
czy nie zależy od niego, a tym samym powoduje

konieczność większego zaufania Opatrzności) .

Czy Kościół powinien (bardziej) promować
przedsiębiorczość?

Jak się wydaje, Kościół przez swoje nau-

czanie jest raczej przychylny przedsiębiorczości.
Można tutaj zwrócić uwagę na przykład na fakt,
że mówiąc o gospodarce rynkowej Jan Paweł II
wolał użyć słowa „ekonomia przedsiębiorczości”
niż „kapitalizm”, ponieważ to drugie pojęcie
mogłoby być rozumiane niewłaściwie i opisywać

system, który powinien zostać odrzucony . Moż-
na wysnuć z tego wniosek, że słowo „przedsię-
biorczość” nie ma negatywnych konotacji, a co
więcej Kościół w nauczaniu społecznym wspiera
taki rodzaj systemu ekonomiczno-politycznego,
który by promował przedsiębiorczość.

Ponadto, myśliciele katoliccy są przeko-

nani, że przedsiębiorstwa prywatne (indywidual-
ne,  rodzinne)  w  bardziej  realistyczny  sposób
umożliwiają  swoim  właścicielom  oraz  interesa-
riuszom  traktowanie  pracy  jak  powołania  niż
firmy giełdowe. Nie chodzi o to, że ich zdaniem
firmy giełdowe to „czarne dziury” z punktu wi-
dzenia  moralności,  ale  o  to,  że  w  przypadku
przedsiębiorczości  indywidualnej  czy  rodzinnej
dążenie  do  dobra  wspólnego  i  wspólnotowości

pracy napotyka na znacznie mniej przeszkód .
Niewielkie przedsiębiorstwa są mniej zagrożone
„odczłowieczeniem” biznesu, a także na przyk-
ład short-termismem, niż duże korporacje.

Czy w takim razie Kościół nie jest przy-

padkiem  zbyt  mało  aktywny  w  zachęcaniu  do
przedsiębiorczości? Czy to nie błąd, że w Kate-
chizmie  Kościoła  Katolickiego  brakuje  jedno-
znacznej  pochwały  zdrowego  wolnego  rynku,
a słowo „przedsiębiorczość” w ogóle w nim nie
występuje?  Na  podobne  pytanie  odpowiada
Dariusz  Karłowicz,  pisząc:  „Wielu  liberalnych
kaznodziejów  uznało,  że  ich  zadaniem  jest

Ibidem.

J. R. Cornwall, M. J. Naughton, Who is the good entrepreneur? An exploration within the Catholic social

tradition, „Journal of Business Ethics” 2003, nr 44 (1), s. 61–75.

M. J. Naughton, J. R. Cornwall, The virtue of courage in entrepreneurship: Engaging the Catholic social tradition

and the life-cycle of the business, „Business Ethics Quarterly” 2006, nr 16 (1), s. 69–93.

cyt. [za:] L. Sandelands, The business of business is the human person, op. cit.

Jan Paweł II, Centessimus Annus, pkt. 42.

M. J. Naughton, J. R. Cornwall, The virtue of courage in entrepreneurship, op. cit.

P i e n i ą d z e i W i ę ź

Kochański, PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ...

Nr 3 (56) jesień 2012

zachęcanie do sukcesu. Tymczasem z sukcesem
jest podobnie jak z seksem – nie trzeba do niego
namawiać. (…) Warto czasem przypomnieć, fakt,
iż przedsiębiorczość nie jest cechą, którą Kościół
potępia, nie dowodzi, że wśród różnych ludzkich
zdolności, to akurat przedsiębiorczość znajduje
się na szczycie wszystkich przymiotów ducho-

wych” .

Bibliografia:
1.

A. Argandoña, What is different in a Christian
manager?, IESE Business School, 2012.

Benedykt XVI, Caritas in veritate, 2009,

http://www.vatican.va/holy_father/

benedict_xvi/encyclicals/documents/

hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-

veritate_pl.html (23.06.2012).

G. L Chamberlain, The evolution of business as
a christian calling, „Review of Business” 2004,
nr 25(1).

J. R. Cornwall, M. J. Naughton, Who is the good
entrepreneur? An exploration within the Catholic
social tradition, „Journal of Business Ethics”
2003, nr 44 (1).

A. Dylus, Chrześcijanin na Areopagu gospodarki,
„Znak” 1998, nr 2 (513).

J. Gniadek, Święty Józef jako przedsiębiorca,

http://www.prawica.net/29903

(05.07.2012).

D.  Herrera,  Mondragón:  A  for-profit  organiza-
tion  that  embodies  Catholic  social  thought,  „Re-
view of  Business” 2004, nr 25 (1).

A. R. Hunt, Letter From Washington: As U.S.
rich-poor gap grows, so does public outcry,

http://www.nytimes.com/2007/02/18/

world/americas/18iht-letter.4637416.

html?_r=1 (28.06.2012).

Jan Paweł II, Laborem exercens, 1981,

http://www.vatican.va/edocs/POL0021/

_INDEX.HTM (28.06.2012).

10. Jan Paweł II, Sollicitudo rei socialis, 1987,

http://www.vatican.va/edocs/POL0018/

_INDEX.HTM (28.06.2012).

11. Jan Paweł II, Centesimus annus, 1991,

http://www.vatican.va/edocs/POL0016/

_INDEX.HTM (28.06.2012).

12. D. Karłowicz, Koniec snu Konstantyna: szkice

z życia codziennego idei, Ośrodek Myśli Poli-
tycznej, Kraków 2004.

13. M. J. Naughton, J. R. Cornwall, The virtue of

courage in entrepreneurship: Engaging the Catholic
social tradition and the life-cycle of the business,
„Business Ethics Quarterly” 2006, nr 16 (1).

14. Papieska Rada Iustitia et Pax, Kompendium

nauki społecznej Kościoła, Jedność, Kielce
2005.

15. Pontifical Council for Justice and Peace, Vo-

cation of the Business Leader: A Reflection,

http://www.stthomas.edu/cathstudies/

cst/VocationBusinessLead/ (23.06.2012).

16. L. Sandelands, The business of business is the hu-

man person: Lessons from the Catholic social tra-
dition, „Journal of Business Ethics” 2009,
nr 85(1).

17. A. Sison, J. Fontrodona, The common good of

business: Addressing a challenge posed by „Caritas
in veritate”, „Journal of Business Ethics”
2011, nr 100 (Supplement 1).

18. P. M. Thompson, The stunted vocation: An ana-

lysis of Jack Welch's vision of business leadership,
„Review of Business” 2004, nr 25 (1).

19. L. van Wensveen Siker, Christ and business:

A typology for Christian business ethics, „Journal
of Business Ethics” 1989, nr 8 (11).

20. J. Wishloff, Catholic social thought and business

ethics: The application of 10 principles, „Review
of Business” 2004, nr 25 (1).

21. R. Wolff, Yes, there is an alternative to capitalism:

Mondragon shows the way, „The Guardian”
2012,

http://www.guardian.co.uk/

commentisfree/2012/jun/24/

alternative-capitalism-mondragon

(28.06.2012).

22. S. Zatwardnicki, Józef ,,egipski„, Józef ,,pols-

ki”. Lekcje ojca Błaszkiewicza,

http://ekonomia.opoka.org.pl/

nauka-kosciola-o-ekonomii/4773.1,

Jozef_egipski_quot_Jozef_polski_quot_

Lekcje_ojca_Blaszkiewicza.html

(28.06.2012).

D. Karłowicz, Koniec snu Konstantyna, op. cit., s. 72.