Dzieje munduru lesnika

DZIEJE MUNDURU LE

NIKA [LE

NEGO]

Mundur od blisko 200 lat towarzyszy codziennemu trudowi le

ników, b

c tak mocno

powi

zany ze specyfik

nego zawodu wyodr

bnia t

grup

zawodow

na tle innych

rodowisk pracowniczych.

Mundur le

ny kształtuje wizerunek firmy >Lasy Pa

stwowe<, całego

rodowiska zawodowego

ników i pracowników le

nictwa. Jako swoisty symbol - pozwala z łatwo

zidentyfikowa

ników, którzy s

odbierani w opinii społecznej, jako ludzie uczciwi i pracowici, dysponuj

rozległ

wiedz

przyrodnicz

i techniczn

, jako ci, którzy s

gospodarzami i obro

cami

wielkiego narodowego dobra jakim s

lasy i ojczysta przyroda.

Mundur jest symbolem słu

by Narodowi, swoistej misji, jak

jest ci

ęż

ka i odpowiedzialna

praca całych pokole

ników.

Historia polskiego, narodowego munduru le

nego si

ga czasów Królestwa Polskiego

(Kongresowego) - wówczas to car Rosji i król Polski Aleksander I pragn

c stworzy

oddan

dla domu panuj

cego elit

notabli, wydał dekret ustanawiaj

cy mundur le

ny i podnosz

status Administracji Le

nej Rz

dowej do rangi Królewskiego Korpusu Le

nego.

Odt

d, a

po czasy nam współczesne polscy le

nicy nosz

mundury z haftem srebrnym, który

wyobra

a li

cie d

bowe i

oł

dzie.

W dniu 1(13 - wg stosowanego wówczas w Rosji starego stylu kalendarza) grudnia 1819 roku
ujrzał

wiatło dzienne dekret ustanawiaj

cy polski mundur le

ny - data ta jest cezur

dziejów

narodowego le

nego uniformu. Po raz pierwszy okre

lono tu - tak szczegółowo - wzory

dystynkcji słu

bowych, krój i barw

stroju le

nika, który zachował polsk

narodow

symbolik

W podniesieniu statusu Administracji Le

nej Rz

dowej w Królestwie do rangi Królewskiego

Korpusu Le

nego (KKL) mo

na niew

tpliwie dopatrywa

analogii do istniej

cego

współcze

nie Pa

stwowego Gospodarstwa Le

nego Lasy Pa

stwowe, przyjmuj

c to

wydarzenie za pocz

tek formalno-prawnego wyodr

bnienia słu

by le

nej w oddzieln

gał

ąź

administracji pa

stwowej. Przyj

te tu rozwi

zania miały charakter prekursorski, słu

żą

przykładem dla organizacji administracji le

nej Imperium Rosyjskiego. Imperialny Korpus

ny w Rosji powołany został dopiero w 1837 roku, a podwaliny rosyjskiego ustawodawstwa i

administracji le

nej przygotował nie kto inny - ale wła

nie Ludwik Plater, do

wiadczony le

nik

stoj

cy na czele administracji le

nej Królestwa a

do wybuchu Powstania Listopadowego. To

z jego dorobku i do

wiadcze

polskich le

ników czerpali Rosjanie, organizuj

c podstawy

własnej administracji le

nej, oraz przyodziewaj

c swoich le

ników we wzorowane na

mundurach Królewskiego Korpusu Le

nego: >mundury z haftem srebrnym na kołnierzu i

kawach, wyobra

cym li

cie d

bowe i

oł

dzie<.

Powołany przez Aleksandra I Królewski Korpus Le

ny podzielony został na osiem klas

słu

bowych (ka

dej z nich przyporz

dkowano odpowiedni mundur), do których nale

eli

pierwotnie:

Klasa I

a) minister prezyduj

cy w Komisji Rz

dowej Przychodów i Skarbu,

b) dyrektor jeneralny Lasów Rz

dowych i nadle

ny naczelny Lasów Rz

dowych;

Klasa II

nadle

ni jeneralni Lasów Rz

dowych;

Klasa III

a) nauczyciele Szkoły Le

nictwa,

b) referent, sekretarz, nadrachmistrz w Wydziale Lasów w Komisji Rz

dowej Przychodów i

Skarbu;

Klasa IV

a) asesorowie nadle

ni,

b) nadle

ni,

c) sekretarze le

ni;

Klasa V

a) nadle

niczowie,

b) miernicy le

ni,

c) urz

dnicy le

ni biurowi w Komisji Rz

dowej Przychodów i Skarbu nieuj

ci w klasie trzeciej;

Klasa VI

a) podle

b) uczniowie Szkoły Le

nictwa;

Klasa VII

stra

nicy;

Klasa VIII

strzelcy le

ni.

Przekształcenia administracyjne do jakich doszło w kolejnych latach po wydaniu >dekretu
mundurowego< spowodowały,

e powstało szereg nowych stanowisk słu

bowych, nie

zmieniono jednak rozporz

dze

mundurowych - przyporz

dkowuj

c nowe stanowiska

słu

bowe do istniej

cych dot

d o

miu klas mundurowych Królewskiego Korpusu Le

nego w

sposób nast

puj

cy:

Klasa I: a) minister prezyduj

cy w Komisji Rz

dowej Przychodów i Skarbu, b) dyrektor

jeneralny Lasów Rz

dowych, c) nadle

ny naczelny;

Klasa II: a) nadle

ni jeneralni, b) inspektor w

glarstwa;

Klasa III: a) naczelnicy wydziału lasów w KRzPiS i kom. wojew., b) naczelnicy sekcji w KRzPiS
i kom. wojew., c) profesorowie Szkoły Szczególnej Le

nictwa;

Klasa IV: a) asesorowie nadle

ni, b) nadle

ni, c) komisarze le

ni, d) inspektorzy magazynu

drzewa, d) podinspektorzy w

glarstwa;

Klasa V: a) nadle

niczowie, b) adiunkci kl. I sekcji technicznej, c) mierniczowie le

ni, d)

urz

dnicy linii biurowej nie obj

ci w kl. III, e) kontroler magazynu drzewa, f) łowczy, g)

sekretarz sekcji le

nej przy komisji wojewódzkiej i przy inspektoracie w

glarstwa;

Klasa VI: a) podle

ni, b) podłowczowie, c) pisarze przy urz

dach le

nych, d) pisarze przy

magazynie drzewa, e) adiunkci le

ni kl. II sekcji technicznej, f) uczniowie szkoły le

nej;

Klasa VII stra

nicy;

Klasa VIII strzelcy le

ni.

W omawianym okresie struktura Lasów Rz

dowych Królestwa Polskiego przedstawiała

nast

puj

konstrukcj

- central

administracji le

nej stanowiły:

- Dyrekcja Jeneralna Lasów w Komisji Przychodów i Skarbu Królestwa (tzw. >Urz

dnicy

Steruj

cy<), nale

eli tu: minister prezyduj

cy w Komisji Rz

dowej Przychodów i Skarbu

(stanowisko to piastowali nast

puj

cy kolejno po sobie: Tadeusz Matuszewicz, Marcin

Badeni, Jan W

gle

ski, Franciszek Xawery ks. Drucki-Lubecki), dyrektor jeneralny-radca

stanu Ludwik hr Plater, nadle

ny naczelny - Juliusz baron Brincken (od 1818 roku);

-Wydział Lasów w Komisji Rz

dowej Przychodów i Skarbu, składaj

cy si

z: referenta,

nadrachmistrza, rachmistrza, sekretarza, sekretarza tłumacza, podsekretarza i dziennikarza.
Terenow

administracj

sprawowało 8. komisji wojewódzkich, w składzie których zarz

lasów spoczywał w r

kach nadle

nych jeneralnych i 1 lub 2 asesorów nadle

nych.

Podstawow

jednostk

organizacyjn

stanowiły le

nictwa (których ilo

ść

nie była liczb

stał

) i

np. w 1818 roku było ich ł

cznie 80. Na czele le

nictw stali nadle

niczowie, a wyj

tkowo

nadle

ni lub lub nadle

ni jeneralni honorowi (np. w le

nictwie Sokolniki, obecnie Łódzka

Dyrekcja Lasów), którym do pomocy byli przydani podle

ni (1 lub 2). Le

nictwa dzieliły si

stra

e (w ró

nej liczbie: od 2 (np. le

nictwo Stulno w województwie podlaskim), a

do 13 (w

nictwach: Ostroł

ka - województwo płockie i Kupiszki - województwo augustowskie), gdzie

dozór pełnili stra

nicy i strzelcy. Do ko

ca lat 20. tych XIX w., a wi

c do momentu wybuchu

Powstania Listopadowego funkcjonowało 71 urz

dów le

nych; ponadto istniały tzw.

administracje oddzielne:

Inspektorat (Dozór) W

glarstwa (w województwach sandomierskim i krakowskim)

nadzoruj

cy wypał w

gla drzewnego na potrzeby hutnictwa - skład osobowy: inspektor,

sekretarz, podinspektorzy (objazdów: starachowickiego i samsonowskiego);

Dozór Rz

dowego Magazynu Drzewa i Innych Płodów Le

nych w Warszawie - skład

osobowy: inspektor, kontroler, pisarz magazynu na Bugaju, pisarz magazynu na Solcu oraz 2
stró

ów;

Mazowiecki Królewski Urz

d Łowów pod Skierniewicami - skład osobowy: łowczy, pisarz, 3

podłowczych (podłowiectwa w Rudzie, Skierniewicach,

tych Laskach), 6 stra

ników i

strzelców;

Szkoła Szczególna Le

nictwa, na któr

składały si

: Szkoła Teoretyczna w Warszawie i

Szkoła Praktyki Ni

szej w Le

nictwie Bodzentyn. Odr

bny status posiadały:

Administracja Lasów Suprymowanych i Duchownych i Lasy Komunalne - kierowane przez
Komisj

dow

Wyzna

i O

wiecenia Publicznego ( gdzie tzw. Dozór Zwierzchni

sprawowali - nadle

ny jeneralny, asesor i pisarz, a obejmowała ona ł

cznie 6 urz

dów

nych);

Administracja Lasów Górniczych - podlegaj

ca Wydziałowi Górniczemu Komisji Rz

dowej

Spraw Wewn

trznych.

Urz

dników le

nych dzielono na oficjalistów >linii administracyjnej< (klasy od I do VII) oraz >

linii biurowej i naukowej< (klasa III oraz wymienieni w pkc. c urz

dnicy zaliczeni do klasy V

KKL) - ł

cznie stanowili oni le

ny korpus oficerski, a poszczególne stopnie słu

bowe miały

swe odpowiedniki w stopniach oficerskich Wojska Polskiego. Osobn

grup

KKL stanowili >

oficjali

ci strzeg

cy< [stra

na] (klasy VII i VIII) - gdzie (wg Połuja

skiego): >stra

nicy, byli

to ci spo

ród strzelców, którzy wyró

niali si

wzorow

i długoletni

słu

<. Półoficjalnym

organem Królewskiego Korpusu Le

nego stał si

>Sylwan< - redagowany przez Juliusza

barona Brinken nadle

nego naczelnego Lasów Rz

dowych Królestwa Polskiego oraz Hipolita

Stefana Franciszka Cieleckiego naczelnika Sekcji Technicznej Wydziału Lasów w Komisji
Rz

dowej Przychodów i Skarbu. Publikowane we

były m. in. bie

żą

ce akty prawne tycz

-ce

lasów i le

nictwa. Ze wzgl

du na wysoki poziom zamieszczonych tam tekstów

(poruszaj

cych rozmaite problemy gospodarstwa le

nego) >Sylwana<;

miało nazwa

encyklopedi

swoich czasów. Rol

almanachu słu

by le

nej, zawieraj

cego kalendarz,

porady gospodacze i łowieckie, wreszcie rokroczny wykaz stanu osobowego KKL spełniał
dodatek do >Sylwana< - >Rocznik Korpusu Le

nego Królestwa Polskiego<.

W my

l cytowanego wcze

niej dekretu mundurowego wydanego przez Aleksandra I,

oficjalistom le

nym zaliczonym do tzw. >klas oficerskich<, a wi

c od I do VI - przysługiwały:

1. Mundur wielki, ustalony wg jednakowego kroju dla wszystkich klas tej grupy - a składaj

a) fraka mundurowego w kolorze ciemnozielonym z kołnierzem stoj

cym - tej barwy co i

mundur (spi

tym z przodu na haftki), zapinanego na jeden rz

d guzików, z mankietami i

klapkami nad kieszeniami równie

koloru ciemnozielonego (mankiety całe), z zawini

tymi

połami barwy munduru, wyko

czonego wypustk

jasnozielon

, opatrzonego siedemnastoma

guzikami z Polskim Orłem (9 z przodu, po 3 pod klapkami kieszeniowymi oraz 2 w stanie), ze

tym prosto dolnym brzegiem (w pasie) kryj

cym koszul

i kamizelk

;

b) kapelusza stosowanego tej barwy co mundur, bez pióra; ze srebrnymi kutasami
zwieszaj

cymi si

na rogach kapelusza, opatrzonego na wzór stosowanych w wojsku oznak

generalskich srebrnym bulionowym kordonem uło

onym na białej kokardzie i zapi

tym na

guzik z tłoczonym na

Orłem Białym - dla klasy I; za

dla pozostałych klas KKL - kordonem z

gładkiego srebrnego galonu, równie

zapi

tym na guzik mundurowy;

c) spodni gładkich wpuszczanych w buty;

d) butów oficerskich półpalonych zachodz

cych ponad kolana. Mundur wielki wyst

pował w

dwu wersjach: jako mundur galowy (

teczny) - do którego przysługiwały spodnie w kolorze

białym; oraz powszedni (podstawowy) - do którego noszono spodnie ciemnozielone.

Oficerowie le

ni (za wyj

tkiem uczniów Szkoły Szczególnej Le

nictwa) wyst

powali przy

szpadzie (szpada płaska z r

koje

metalow

biał

, ławka za

i gałka z metalu

ółtego,

felcech srebrny). Oficjalistom linii administracyjnej, a wi

c zaliczonym do klas I, II, IV,

ęś

ciowo V oraz VI, a tak

e oficjalistom strzeg

cym (kl. VII i VIII) przysługiwały ostrogi

srebrne, na sprz

czki zapinane. Urz

dnicy linii biurowej nie nosili ostróg. Ró

nica stopni

zaznaczona była:

-za pomoc

kordonu na kapeluszach (o czym ju

wspomniałem);

-w epoletach wykonanych w formie grubego skr

conego srebrnego bulionu, przypi

tego na

mały srebrny guzik:

dla klas I i II >na ka

dem ramieniu<,

dla klasy IV >ieden bulion na prawem ramieniu, taki iak przepisany dla klassy pierwszey<,

pozostali urz

dnicy le

ni nie posiadali epoletów;

- w hafcie na kołnierzu, mankietach i klapkach kieszeniowych, którego głównym motywem
były gał

zki d

bu z >li

ciami i

oł

dziami< - symbol trwało

ci i mocy, mitologiczne

drzewo Słowian.

2. Mundur mały (codzienny) - na który składały si

, cyt.: >surdut mundurowy z takiego

sukna

co i mundur, z wypustk

iasnozielon

i guzikami mundurowemi, tudzie

do munduru

pantaliony szare na bóty z lampasem zielonym i fura

erka ciemnozielona<.

3. Vicemundur (który przysługiwał dla klas od I do V) - był nim mundur przepisany dla klasy VI
KKL [tj. bez haftów], nie posiadał on >bulionów, które officyali

ci nosi

powinni podług

przepisów i klassy wła

ciwey<.

4. Płaszcz, który miał dla wszystkich klas jednakowy wzór: wykonany był z szarego sukna, ze
stoj

cym jasnozielonym kołnierzem.

Znamiennym było,

e mundur le

ny tego okresu - podobnie jak mundur wojskowy - zachował

polsk

symbolik

narodow

. Oficjalnym godłem Królestwa był czarny dwugłowy orzeł carski z

polsk

tarcz

herbow

na płaszczu gronostajowym umieszczon

na jego piersiach -

tymczasem godłem wojskowym pozostał sam Orzeł Biały identyczny jak w czasach
napoleo

skich, umieszczony bez regaliów na tarczy amazonek i taki te

orzeł,ale bez tarczy

znalazł si

na guzikach mundurów oficerów le

nych: >guziki białe z Polskim Orłem< (guziki

oficjalistów strzeg

cych były gładkie, bez orła). Polski Orzeł umieszczony był równie

guziku spinaj

cym kordon na kapeluszach oficerów le

nych; ponadto Orły Białe niew

tpliwie

zdobiły równie

wyko

czenia felcechów, ponad chwastami (zachowany materiał

ikonograficzny nie pozwala stwierdzi

tego z cał

pewno

, lecz wskazuj

na to analogie

munduru wojskowego); równie

na czakach (czyli kaszkietach), stanowi

cych nakrycie głowy

strzelców i stra

ników le

nych oraz na klamrach przy pendencie i na ładownicach znajdowały

Białe Polskie Orły. Zasady noszenia mundurów przez le

ny korpus oficerski okre

lono

nast

puj

co, cyt.: >Urz

dnicy le

ni obowi

zani s

nosi

mundur ile razy s

w pełnieniu

obowi

zków swoich i kiedy si

Zwierzchnikom przedstawiay

, wyi

wszy Professorów,

Urz

dników linii Biórowey i uczniów Szkoły Le

ney, którzy tylko w dni galowe do noszenia

munduru s

obowi

zani<. Zasady mundurowe tego okresu były wi

c precyzyjne i szczegółowo

dopracowane. Mundury charakteryzowały si

ciekaw

symbolik

(której podstawowe

elementy: motyw li

ci d

bu i

oł

dzi - przetrwał do dzi

w polskiej le

nej symbolice

mundurowej). Mundur ów, aczkolwiek odpowiadał charakterystycznej dla swej epoki
rozbudowanej stylistyce - to jednak zachowywał umiar, pozostaj

c stosunkowo prostym i

praktycznym w u

yciu.