Formy ochrony przyrody w Polsce i UE

Formy ochrony przyrody w Polsce

i Unii Europejskiej.

Jakub Jagiełło

1. WSTĘP

Ochrona środowiska jest bardzo waŜna dla utrzymania dalszej egzystencji róŜnych

form Ŝycia na Ziemi. To od Naszej dalszej opieki nad Matką Ziemią będzie zaleŜeć nasze

zdrowie oraz Ŝycie następnych pokoleń. Powinniśmy nie tylko chronić, ale takŜe stwarzać

dogodne warunki do „odbudowania” kruchego i jednocześnie istotnego dla człowieka

rodowiska. Powstanie dziury ozonowej, kwaśnych deszczów, spadek bioróŜnorodności,

skaŜenie wody i gleby, zanieczyszczenie powietrza oraz wiele innych negatywnych

czynników wpływających na pogorszenie środowiska naturalnego, wymusiło na Człowieku

szukania ratunku przed tymi zagroŜeniami, do których w największym stopniu sam się

przyczynił. Masowa industrializacja i urbanizacja, spełnienie nieograniczonych potrzeb

konsumpcyjnych oraz coraz większe zapotrzebowanie na surowce naturalne np. ropę naftową,

węgiel, gaz ziemny; sprawiły, Ŝe środowisko posiada bardzo małe szanse na zregenerowanie

swojej „energii” i przywrócenia właściwej równowagi przyrodniczej. Pojedyncze działania,

na rzecz ochrony przyrody, podejmowane były na świecie juŜ w XIX w. ale dopiero w latach

70-tych XX w. nastąpiło „oŜywienie świadomości przyrodniczej” człowieka i ujęcie

problemów ochrony środowiska w polityce ekonomicznej wielu państw . Na róŜnorodnych

Konwencjach przedstawiano najwaŜniejsze cele i zadania ogólnonarodowej ochrony

rodowiska. Opracowano programy oraz uchwalano wiele dyrektyw i rozporządzeń,

wymuszających na rządach poszczególnych państw, działania mające chronić środowisko.

O ile duŜe zainteresowanie Unii Europejskiej ochroną środowiska sięga lat ’70 o tyle

w Polsce stan ten uległ zmianie dopiero w latach ’90 , mimo iŜ pierwszą ustawę o ochronie

przyrody uchwalono w naszym kraju juŜ w 1934 roku.

2. FORMY OCHRONY PRZYRODY W POLSCE

Prawnymi formami ochrony przyrody w Polsce według hierarchii ich waŜności, są:

parki narodowe

parki krajobrazowe

obszary chronionego obszaru

obszary NATURA 2000

pomniki przyrody

stanowiska dokumentacyjne

uŜytki ekologiczne

zespoły przyrodniczo-krajobrazowe

ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów

Parki narodowe stanowią najwaŜniejszą i obok rezerwatów przyrody najstarszą

formę prawnej ochrony przyrody w Polsce, jak równieŜ na świecie. Jest to obszar

wyróŜniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi,

kulturowymi i edukacyjnymi, o powierzchni nie mniejszej niŜ 1 000 ha, na którym ochronie

podlega cały zasób przyrody oraz walory krajobrazowe. Podstawowym celem ich tworzenia

jest: zachowanie róŜnorodności biologicznej, zasobów i składników przyrody, przywrócenie

właściwego stanu środowiska oraz odtworzenie zniekształconych siedlisk przyrodniczych,

roślinnych, zwierzęcych i siedlisk grzybów. Parki narodowe są państwowymi jednostkami

budŜetowymi a ich tworzenie i likwidacja następuje w drodze rozporządzenia Rady

Ministrów.

Rezerwaty przyrody to kolejna forma tzw. ochrony obszarowej, obejmująca obszary

zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym, ekosystemy, ostoje i siedliska

przyrodnicze, siedliska roślin, zwierząt i grzybów, a takŜe wyróŜniające się , wartościowe

twory i składniki przyrody nieoŜywionej. Tworzenie i likwidacja rezerwatów przyrody

następuje w drodze rozporządzenia wojewody.

Parki krajobrazowe (prawnie ustanowione dopiero w ustawie z 1991r.) obejmują

obszary chronione ze względu na ich wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe oraz

walory krajobrazowe w celu zachowania, popularyzacji tych wartości w warunkach

zrównowaŜonego rozwoju. RównieŜ tworzone i likwidowane przez wojewodę po uzgodnieniu

z właściwą radą gminy.

Obszar chronionego krajobrazu to teren chroniony za względu na wyróŜniający się

krajobraz o zróŜnicowanych ekosystemach, wartościowy ze względu na moŜliwość

zaspokajania potrzeb związanych z turystyką i wypoczynkiem lub pełnioną funkcją korytarzy

ekologicznych. Wyznaczanie obszaru następuje w drodze rozporządzenia wojewody.

Obszary NATURA 2000 to najnowsza (ujęta dopiero w ustawie z 2004r.) forma

ochrony obszarowej w Polsce. Jej wprowadzenie związane jest z wejściem naszego państwa

do Unii Europejskiej. Tryb tworzenia obszarów Natura 2000 wynika bezpośrednio

z przepisów prawa wspólnotowego. Ogólnie moŜna stwierdzić , Ŝe są to obszary specjalnej

ochrony ptaków i obszary specjalnej ochrony siedlisk. Ich sytuacja jest swoista, gdyŜ mogą

występować na obszarze juŜ istniejącej innej formy ochrony przyrody lub być chronionym

wyłącznie jako obszar Natura 2000. Specyficzne jest równieŜ samo wyznaczanie

poszczególnych rodzajów obszarów Natura 2000. Obszary specjalnej ochrony ptaków,

wyznacza samodzielnie polski minister ds. środowiska, przekazując listę tych obszarów

Komisji Europejskiej. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 21 lipca 2004 roku w sprawie

obszarów specjalnej ochrony ptaków wyznacza 72 takie obszary o łącznej powierzchni

3312,8 tys. ha, w tym obszary lądowe na powierzchni 2433,4 tys. ha, co stanowi 7,8%

terytorium kraju. Natomiast tryb wyznaczania specjalnych obszarów ochrony siedlisk jest

odmienny. Minister ds. środowiska, po uzyskaniu zgody Rady Ministrów, przekazuje projekt

listy takich obszarów Komisji Europejskiej. Dotychczas Polska zaproponowała 184 specjalne

obszary ochrony siedlisk o łącznej powierzchni 1171,6 tys. ha, co stanowi 3,6% terytorium

kraju. Jednak do Komisji Europejskiej zgłoszony został w ostatnim czasie równieŜ projekt

dodatkowych obszarów siedlisk tzw. Shadow List (lista cieni).

Pomniki przyrody i stanowiska dokumentacyjne są to formy ochrony

indywidualnej (obiektowej). Przy czym pomniki przyrody to pojedyncze elementy przyrody

ywej lub nieoŜywionej albo ich skupiska o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej,

kulturowej, historycznej lub krajobrazowej wyróŜniającymi się od innych tworów,

np.: okazałe drzewa, krzewy, źródła, wodospady, wywierzyska, skały, jary, głazy narzutowe

oraz jaskinie. Natomiast stanowiska dokumentacyjne to waŜne pod względem naukowym

i dydaktycznym, miejsca występowanie formacji geologicznych, nagromadzeń skamieniałości

lub elementów mineralnych, jaskinie lub schroniska podskalne wraz z namuliskami oraz

fragmentów eksploatowanych lub nieczynnych wyrobisk powierzchniowych i podziemnych

a takŜe miejsca występowania kopalnych szczątków roślin i zwierząt.

UŜytki ekologiczne i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe zaliczane są równieŜ do

indywidualnych form ochrony, chociaŜ ze względu na ich charakter mogłyby być zaliczone

do form ochrony obszarowej. UŜytki ekologiczne to pozostałości ekosystemów mających

znaczenie dla zachowania róŜnorodności biologicznej – naturalne zbiorniki wodne, kępy

drzew i krzewów, bagna, torfowiska, wydmy, płaty nieuŜytkowanej roślinności, starorzecza,

wychodnie skalne, skarpy, kamieńce, siedliska przyrodnicze oraz stanowiska rzadkich lub

chronionych gatunków roślin, zwierząt i grzybów, ich ostoje oraz miejsca rozmnaŜania lub

miejsca sezonowego przebywania. Zespołami przyrodniczo-krajobrazowymi są fragmenty

krajobrazu naturalnego i kulturowego zasługujące na ochronę ze względu na ich walory

widokowe lub estetyczne.

Ustanawianie form ochrony indywidualnej następuje w drodze rozporządzenia

wojewody albo w drodze uchwały zainteresowanej rady gminy.

Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt a od niedawna równieŜ grzybów ma na celu

zapewnienie przetrwania i właściwego stanu ochrony dziko występujących roślin, zwierząt

i grzybów oraz ich siedlisk, gatunków rzadko występujących, endemicznych, podatnych na

zagroŜenia i zagroŜonych wyginięciem oraz objętą ochroną na podstawie umów

międzynarodowych, a takŜe zachowanie bioróŜnorodności gatunkowej i genetycznej. W celu

ochrony ostoi i stanowisk mogą by wyznaczone strefy ochrony. Rośliny, zwierzęta i grzyby

gatunków zagroŜonych wyginięciem w środowisku przyrodniczym podlegają ochronie

w ogrodach zoologicznych, ogrodach botanicznych lub bankach genów.

W Polsce do 1970 roku obowiązywały dwie przestrzenne formy ochrony przyrody:

parki narodowe i rezerwaty przyrody, które stanowiły 0,45% powierzchni kraju. WzmoŜony

ruch turystyczny na terenie utworzonych wówczas 11 parków narodowych wymusił na

Państwowej Radzie Ochrony Przyrody rozszerzenia ochrony na inne tereny. Stworzono więc

„Projekt Ochrony Krajobrazu w Polsce” przewidujące wprowadzenie dwóch nowych form

w postaci parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu. Wyodrębniono ze

rodowiska regiony, w których znajdują się ekosystemy reprezentujące dany krajobraz, ze

zwróceniem szczególnej uwagi na te najmniej zmienione i najmniej zagroŜone

zanieczyszczeniem, a mające wartość ze względu na występowanie organizmów

stanowiących zasoby genetyczne.

Przełomowym momentem w ewolucji form ochrony przyrody moŜna uznać:

rozszerzenie celów wprowadzania nowych form ekologicznych na terenie kraju i kontynentu

oraz uznanie konieczności systemowego podejścia do ochrony przyrody i krajobrazu traktując

wprowadzane formy ochrony jako elementy nawzajem się uzupełniające.

Wieloprzestrzenne formy ochrony przyrody tj. parki narodowe, rezerwaty przyrody,

parki krajobrazowe oraz obszary chronionego krajobrazu tworzą krajowy system obszarów

chronionych. System ten stanowi układ przestrzenny wzajemnie uzupełniających się form

ochrony przyrody, łączonych korytarzami ekologicznymi (obszar pomiędzy dwoma lub

wieloma obszarami chronionymi, niezabudowany, umoŜliwiający migracje roślin i zwierząt).

Jest to waŜne z punktu widzenia dostosowywania do prawa Unii Europejskiej – pozwala

powiązać tworzony w Polsce juŜ od dłuŜszego czasu krajowy system obszarów chronionych

z ideą sieci obszarów chronionych, w szczególności sieci "Natura 2000". Wskazanie na

konieczność łączenia ze sobą poszczególnych elementów systemu jest właśnie odwołaniem

się do podstaw tworzenia takich sieci.

Według stanu prawnego na dzień 01.01.2000r. w Polsce utworzonych było 22 parków

narodowych (ok. 307 tys. ha - 1,0 % pow. kraju), 1269 rezerwatów przyrody (ok. 144 tys. ha -

0,5 % pow. kraju), 119 parków krajobrazowych (ok. 2532,0 tys. ha - 8,1 % pow. kraju),

obszarów chronionego krajobrazu (ok. 7228,2 tys. ha - 21,9 % pow. kraju). Ponadto innymi

formami ochrony przyrody objęto ok. 0,3 % powierzchni. Obszary prawnie chronione zajmują

obecnie 32,5 % powierzchni Polski.

Doświadczenia ostatnich lat pokazują, Ŝe w miarę coraz lepszego rozpoznania

walorów środowiska i stanu ich zagroŜenia, pojawiały się nowe argumenty na rzecz

obejmowania ochroną kolejnych terenów bądź teŜ nadawania wyŜszej rangi ochrony. Na

przykład wiele nowych parków narodowych powstało na bazie wcześniejszych parków

krajobrazowych, a parków krajobrazowych na bazie wcześniej wyznaczonych obszarów

chronionego krajobrazu.

MoŜna stwierdzić, Ŝe obecnie przewaŜa kierunek ochrony przyrody polegający na

kontynuacji obejmowania róŜnymi formami ochrony coraz to nowych obszarów i obiektów

wraz z wprowadzaniem ograniczeń w stosunku do róŜnych rodzajów działalności

gospodarczej. Ograniczenia te powodowane są obserwowaną degradacją środowiska

w wyniku prowadzonej działalności gospodarczej. Wskazuje się w ten sposób na błędy

w gospodarowaniu i nieprzestrzeganie praw przyrody.

W przyszłości naleŜy oczekiwać, Ŝe kaŜdorazowo będzie następowało dostosowanie

prowadzonej działalności gospodarczej do istniejących uwarunkowań środowiska, a więc

zgodnie z zasadami zrównowaŜonego rozwoju.

3. FORMY OCHRONY ŚRODOWISKA W UE

Jednym z najwaŜniejszych przedsięwzięć w dziedzinie ochrony przyrody w Unii

Europejskiej jest stworzenie spójnej Europejskiej Sieci Ekologicznej specjalnych obszarów

ochrony pod nazwą NATURA 2000 .

Podstawę ku temu tworzą dwie dyrektywy europejskie:

Dyrektywa Rady 92/43/EWG z 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk

naturalnych oraz dzikiej flory i fauny , zwana „dyrektywą siedliskową” lub

„habitatową”,

Dyrektywa Rady 79/409/EWG z 2 kwietnia 1979r. w sprawie ochrony dzikich ptaków

, zwana popularnie „dyrektywą ptasią”.

Unia Europejska jako jeden z głównych celów w zakresie ochrony środowiska

określiła zatrzymanie degradacji bioróŜnorodności oraz ochronę i przywrócenie ekosystemów

obszarów przyrodniczych do 2010r. Uznano jednak , Ŝe ochrona przyrody jest wtedy

skuteczna, gdy obejmuje całą przestrzeń środowiska przyrodniczego, a nie tylko pojedyncze

elementy. Sprzyja to rozwojowi idei wielkoprzestrzennych systemów ochrony przyrody, która

znalazła swoje odzwierciedlenie w dokumencie przyjętym w 1995r. w Sofii

tj. „Paneuropejskiej Strategii RóŜnorodności Biologicznej i Krajobrazowej” . Strategia ta

słuŜy tworzeniu spójnego przestrzennie, europejskiego systemu ekologicznego, a efektem jej

realizacji było opracowanie programu Europejskiej Sieci Ekologicznej – NATURA 2000.

Program NATURA 2000 stwarza szansę skutecznej ochrony przyrody, poniewaŜ

w Unii Europejskiej obowiązują standardy prawne, których przestrzeganie jest konsekwentnie

kontrolowane. Wyznaczone są równieŜ zasady ochrony przyrody, a takŜe mechanizmy jej

finansowania. Program ten nie zakłada ograniczeń rozwoju gospodarczego, lecz jego

realizację przy zachowaniu standardów i mechanizmów ochrony przyrody. Natura 2000 nie

ma zastąpi krajowych systemów ochrony przyrody, ale ma je uzupełniać o określone obszary,

które wpłynąć mogą na zachowanie dziedzictwa przyrodniczego w skali kontynentu. Obszary,

które znajdują się w sieci NATURA 2000 mogą być bardzo zróŜnicowane – od duŜych

parków narodowych będących własnością państwa po niewielkie fragmenty terenów

prywatnych.

Sieć NATURA 2000 obejmuje:

•

obszary specjalnej ochrony ptaków – wyznaczony zgodnie z przepisami prawa Unii

Europejskiej do ochrony populacji dziko występujących ptaków jednego lub wielu

gatunków, w którego granicach ptaki mają korzystne warunki bytowania w ciągu

całego Ŝycia, w dowolnym jego okresie albo stadium rozwoju.

•

specjalne obszary ochrony siedlisk – wyznaczony w celu trwałej ochrony siedlisk

przyrodniczych lub populacji zagroŜonych wyginięciem gatunków roślin lub zwierząt

lub w celu trwałej ochrony siedlisk przyrodniczych lub właściwego stanu ochrony

tych gatunków

Program NATURA 2000 - jest waŜny dla obszaru Unii Europejskiej i ma na celu

stymulowanie rozwoju krajowych sieci ekologicznych i powiązanie ich z Siecią Europejską.

Inną waŜną inicjatywą jest tworzenie ogólnoeuropejskiej sieci ochrony przyrody pod

nazwą EECONET. Sieć NATURA 2000 ma składać się z obiektów zawierających naturalne

siedliska i gatunki objęte dyrektywami, natomiast EECONET ma na celu zintegrowanie

w jeden wspólny system istniejących obszarów chronionych w poszczególnych krajach

europejskich.

EECONET ma prowadzić do:

opracowania mapy ekologicznej dla całej Europy

opracowania strategii ochrony przyrody najmniej przekształconych obszarów w Europie

zachowania obszarów waŜnych dla migracji zwierząt

lepszej ochrony gatunków i siedlisk

opracowania przestrzennej struktury sieci obszarów najbardziej naturalnych

EECONET składa się z:

•

obszarów węzłowych

•

korytarzy ekologicznych

•

obszarów wymagających unaturalnienia

4. PODSUMOWANIE.

Jedną z najwaŜniejszych form ochrony przyrody na świecie stanowi wyodrębnienie

obszarów

chronionych.

Znajduje

potwierdzenie

wielu

przedsięwzięciach

międzynarodowych. Do najwaŜniejszych z nich moŜna zaliczyć działalność Światowej Unii

Ochrony Przyrody (IUCN). To właśnie IUCN zaproponowała przyjęcie ośmiu kategorii

obszarów chronionych, z czego pięć zostało uznane przez Organizację Narodów

Zjednoczonych (ONZ).

Prawne formy ochrony przyrody na świecie mniej więcej pokrywają się z polskim

i europejskim ustawodawstwem. W przeciwieństwie jednak do wyliczenia zaproponowanego

przez IUCN, ochrona obszarowa w Polsce nie obejmuje pomników przyrody, które zalicza się

do ochrony indywidualnej oraz ochrony gatunków i ich siedlisk. Ponadto unormowania

polskie nie znają pojęcia „obszarów czynnej ochrony zasobów przyrodniczych”. JednakŜe,

patrząc na cele ustanowienia tego obszaru, moŜna mniemać, iŜ jest to pojęcie zbliŜone do

pojęcia: „parków krajobrazowych”, które funkcjonuje w polskim porządku prawnym.

Na uwagę zasługują rezerwaty biosfery. Koncepcja ich utworzenia nie opiera się na

umowie międzynarodowej, ale na międzynarodowym programie badawczym, realizowanym

w ramach celów i załoŜeń tzw. programu „Człowiek i Biosfera”. Znaczenie rezerwatów

biosfery jest ogromne, poniewaŜ stanowią one naturalne obszary i są reprezentowane dla

wielkich sfer biogeograficznych róŜnych typów ekosystemów. Z obszary Polski w

Międzynarodowej Sieci Rezerwatów Biosfery znajduje się rezerwat Jeziora Łuknajno oraz

Parki Narodowe: Babiogórski, Słowiński, Białowieski, Bieszczadzki, Karkonoski

i Tatrzański.

Inicjatywa ta stanowi dowód na to, Ŝe potrzebne jest sięganie do form ochrony

obszarowej, która stanowi jedną z najwaŜniejszych form ochrony przyrody nie tylko na

szczeblu krajowym, ale takŜe w skali międzynarodowej

BIBLIOGRAFIA:

Natura 2000 w Euroregionie Nysa, red. A. Zielińska, wyd. Jelenia Góra 2005

USTAWA z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, Dz.U. z 2004 r. Nr 92, poz.

880. Rozdział 2 - Formy ochrony przyrody

Nowelizacja ustawy o ochronie przyrody z grudnia 2004r. Uprawnienia samorządów i

organizacji ekologicznych. Tekst M. Bar z Centrum Prawa Ekologicznego

Podstawy ochrony przyrody. Stan i perspektywy ochrony przyrody w Polsce

Tekst E. Gackiej-Grzesikiewicz z Instytutu Ochrony Środowiska

Internetowa Encyklopedia – Wikipedia (http://pl.wikipedia.org)

Portal internetowy – Polska.pl (www.polska.pl)

Polska Przyroda > Ochrona przyrody > Przepisy i formy ochrony

Międzynarodowe Prawo Ochrony Środowiska, Janina Ciechanowicz-McLean. –

Wyd. 2. - Warszawa : Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, 2001