WYKŁAD II:



Błażej Smykowski (2010)

Psychologia rozwoju człowieka – wykłady

ATERIAŁ

ENTRALNE POJĘCIA ROZWOJOWEJ ANALIZY

1. P

OJĘCIE ZMIANY ROZWOJOWEJ

MIANA

Stanowi podstawową jednostkę analizy rozwoju. Charakteryzowalna dwukierunkowo, albo
jako postęp, albo jako regres (Piaget, 1981).

Z

MIANA ROZWOJOWA

Nie każda zmiana to zmiana rozwojowa. Z faktu, że coś uległo zmianie nie wynika, że miał
miejsce rozwój. Zmiana rozwojowa to zmiana jakościowa o charakterze postępu

Z

MIANA JAKOŚIOWA

Dotyczy przekształceń jednego stanu struktury w drugi.



Skomplikowanie (zachowanie, funkcja, psychika – np. sposób oglądania przedmiotów)



Uproszczenie (np. odruch Babińskiego)

MIANA ILOŚCIOWA



Dotyczy prostego przyrostu lub ubytku, (np. przyrost doświadczeń z użyciem chwytu

czy w stawianiu literki “L”)

MIANA UNIWERSALNA

Zależne od wieku i występu-
jące

każdego

przedstawiciela

gatunku.

Najczęściej

kojarzona

dojrzewaniem

organizmu

rozumianym zgodnie z suge-
stią  A.  Gesell  (1925)  jako
genetycznie
zaprogramowane  sekwencje
zmian.  To  zmiany  proporcji
ciała, zmiany hormonalne, w
układzie

mięśniowym,

kostnym,

krążenie

itd.

wyznaczane wskazówkami
zegara biologicznego. To
zmiany

niezależne

uczenia czy wychowywania.

MIANY WSPÓLNE

Dotyczą  rozwijających  się
wspólnie  członków  pewnej
grupy  kulturowej  czy  pokole-
niowej.  Zdeterminowane  tzw.
zegarem

społecznym

wskazującym

kolejność

uniwersalnych

doświadczeń

kulturowych

występujących

zwykle

określonych

grupach wiekowych (zadania
rozwojowe) lub czynnikami
których działanie w różny spo-
sób

odbija

się

funkcjonowaniu różnych grup
ludzi np. różne konsekwencje
wielkiego

kryzysu

sąsiadujące

grupy

po-

koleniowe.

MIANY INDYWIDUALNE

Wywołane czynnikami działają-
cymi  tylko  na  daną  jednostkę
np.  rozwód  rodziców,  utrata
przez  nich  pracy,  nadużycia
seksualne  itd.  Istotne  znaczenie
ma tu chronologia doświadczeń.
Moment  w  toku  rozwoju  w
którym  dochodzi  do  pewnego
typu  doświadczenia  decyduje  o
tym

jakiego

nabierze

ono

znaczenia.  W  okresach  kry-
tycznych czy szerzej sensytyw-
nych  zarówno  pojawienie  się
niepożądanych doświadczeń jak
i  brak  pożądanych  powoduje
indywidualizację

procesu

rozwoju

(np.

problem

przywiązania).

Helen Bee (1994) wyróżnia trzy rodzaje zmian interesujących psychologię rozwoju człowieka:



Błażej Smykowski (2010)

Psychologia rozwoju człowieka – wykłady

NTOGENETYCZNE

ZMIANY ROZWOJOWE

Ciekawą klasyfikację ontogenetycznych zmian rozwojowych przedstawił J. H. Flavell (1972,
1977). Zmiany te to:

M

IARY ZMIENNOŚCI

Tempo – to szybkość z jaką dokonują się w organizmie i psychice człowieka różnorodne

zmiany.

Rytm – to stopień regularności zachodzenia zmian w czasie, ich względna równomierność

lub nierównomierność. To podstawowa miara służąca do porządkowania w czasie
zmienności jednostkowego rozwoju. Pozwala uporządkować dynamiczną, ciągłą
interakcję czynników dynamizujących rozwój jednostki w sekwencję znaczących
dla niej wydarzeń życiowych (Żebrowska, 1975; Rzepa, 1986)

OJĘCIE ROZWOJU PSYCHICZNEGO

Analiza  rozwojowych  ujęć  zjawisk  psychicznych  ujawnia  wewnętrzny  problem  psychologii
rozwojowej  ze  zdefiniowaniem,  jak  się  wydaje,  podstawowego  dla  jej  tożsamości  pojęcia  -
pojęcia rozwoju. Różne koncepcje z bardzo różnym stopniem czytelności i nie zawsze bezpo-
średnio definiują pojęcie rozwoju.

R

OZWÓJ TO



Ruch w ogóle, czyli wszelka zmiana,



Kierunkowy, nieodwracalny czyli uporządkowany w jakiś sposób ciąg zmian,



Ciąg zmian jednokierunkowych,



Ciąg zmian jakościowych,



Przechodzenie od niższych do wyższych form organizacji zjawisk

PERACJONALIZACJA POJĘCIA ROZWÓJ

Pojęcie rozwoju nabiera praktycznej użyteczności jeżeli jego definicja ma postać operacyjną
tzn. kiedy wskazuje zjawiska po których w zmianie można rozpoznać rozwój. S. Krajewski
(1977) wyróżnia kilka cech zmiany po których można ocenić czy jest to zmiana rozwojowa.

Ontogeneza w znaczeniu psychologicznym obejmuje całokształt zmian dokonujących się w psychice i

zachowania się człowieka w toku jego osobniczego życia

jprosts

a, dołą

enie

eleme

ntu, ni

e wpływa

ją

składni

ki, ani na

ałość

nowe

wła

śc

iwośc

psy

chicz

y z

how

ania z

ast

ępują star

FIK

stan

póź

niejsz

pows

taje

efe

kszta

łc

eń

stanu

śniejs

połąc

e e

leme

ntu

trukturą

wytwor

niem

nowe

aniza

cji

struktury

IAC

stan

śniejszy

jest

ogniwe

pośre

dnim

esie

owa

ąc

zmi

any

roz

jowe



Błażej Smykowski (2010)

Psychologia rozwoju człowieka – wykłady

ODEJŚCIA DO ROZUMIENIA ROZWOJU

Grupując różne ujęcia rozwoju, za Tyszkowa (1996) wskazać można dwa jego podstawowe
ujęcia:
Mechanistyczne – nawiązuje do pojmowania świata na wzór mechaniki newtonowskiej,

utożsamia rozwój ze zmianami, które są funkcją poprzedzających je czynników.

Organismiczne – zakłada systemowy (strukturalny) charakter zjawisk uczestniczących w

rozwoju, rozwój tu odnosi się do zmian w formie lub organizacji wewnętrznej danego
systemu i zmierzający ku określonym stanom końcowym lub celom.

RZEDMIOT ZMIANY ROZWOJOWEJ

  zachowanie
  funkcja psychiczna
  system funkcjonalny
  osobowość
  relacja jednostka - otoczenie

P

ROCES A ROZWÓJ

Proces to ukierunkowany, zmierzający do określonych efektów, ciąg połączonych ze sobą
przyczynowo – skutkowo zmian, przeobrażeń którym podlega struktura.
Rozwój jest specyficzną formą procesu. Jest takim procesem w którym określono pożądany
kierunek przeobrażeń którym podlega struktura.

W

SKAŹNIKI ROZWOJU

(...) rzeczywistość ma charakter ciągły, i to zarówno jeśli chodzi o jej trwanie w czasie, jak i
jej  istnienie  w  przestrzeni.  Istnieją  płynne  przejścia  od  jednego  stanu  do  drugiego  (...).  Po-
rządkowanie rzeczywistości (np. tworzenie kategorii) następuje dopiero na poziomie tworze-
nia jej obrazu bądź na poziomie analizy tworzenia jej obrazu (Maruszewski, 1989)
Aby  rozstrzygnąć,  czy  obserwowany  proces  ma  charakter  rozwojowy  konieczny  jest  obser-
watorowi  model  rozwojowych  przekształceń  obserwowanego  zjawiska.  W  sytuacjach  natu-
ralnych do tego typu ocen dochodzi w wyniku wyróżnienia przedmiotu obserwacji i porów-
nanie  tego  co  się  z  nim  dzieje  do  własnych  przekonań  na  temat  pożądanego  kierunku  jego
przekształceń.

W sytuacji profesjonalnej diagnozy procesu rzecz wygląda analogicznie. Różnica dotyczy

z jednej strony kwestii technicznych – wykonawczych, z drugiej charakteru świadomości
działania i uczestniczących w jego przebiegu elementów. Centralne znaczenie ma tu precyzja
w określeniu przedmiotu obserwacji i świadomość przyjmowanego modelu rozwoju.

OZWÓJ

TO ZMIANA

Długotrwała

Ciąg jednokierunkowy

Tworząca ciąg

Jakościowa

Względnie nieodwracalna

Spontaniczna



Błażej Smykowski (2010)

Psychologia rozwoju człowieka – wykłady

ODELE ROZWOJU

Modele  są  efektem  rozstrzygnięć  badaczy  dotyczących  problemu  ciągłości  vs  nieciągłości
rozwoju.  Różnica  dotyczy  dwóch  aspektów;  (1)  zwolennicy  ciągłości  zakładają,  że  rozwój
przebiega w sposób równomierny i stabilny, że nowe zdolności, umiejętności i wiedza przy-
bywają w stosunkowo jednolitym tempie, zwolennicy nieciągłości uważają, że rozwój prze-
biega w różnym tempie, że więc są okresy w których niewiele się dzieje i okresy burzliwych
zmian. (2) zwolennicy ciągłości uważają, że nowe formy rozwojowe bazują na osiągnięciach
faz  wcześniejszych,  przeciwnicy,  że  niektóre  zjawiska  pojawiają  się  bez  związku  z  fazami
wcześniejszymi.



model liniowy



model stadialny



model spiralny

EGRES

Zmiany wsteczne w rozwoju jakiegoś organizmu (lub jego elementu), związane zwykle z
przystosowaniem się do nowych warunków.

K

RYZYS



Jako przedmiot wspólnych zainteresowań psychologii klinicznej, społecznej, rozwojowej
to zjawisko lub stan, które charakteryzują się takim stopniem niezrównoważenia elemen-
tów i dysproporcji, że wymaga to istotnych zmian. Jest to często stan, punkt zwrotny w
jakimś procesie.



Jako przedmiot interwencji to okres przejściowy, który dla jednostki stanowi zarówno
szansę na jej rozwój, jak i podwyższoną jej podatność na psychiczne zaburzenie



Jako element rozwoju stanowi punkt zwrotny, rozstrzygający okres w którym jednostka

charakteryzuje się zarówno wzmożonym potencjałem rozwojowym, jak i wzrostem wraż-
liwości na uszkodzenia. (Sęk, 1991)

ROGRES

“postęp  to  zmiana  (...)  stanowiąca  przejście  od  szczebli  niższych  do  wyższych”  (Such,  J.).
Wg. Engelsa w celu  określenia formy za wyższą rozwojowo można stosować kryteria:  pro-
stoty,  historycznej  kolejności  powstawania,  zawierania  się  (struktura  charakteryzuje  się  no-
wymi właściwościami zawierając zarazem w sobie elementy struktury pierwotnej - zorgani-
zowane teraz wg. nowych zasad).

K

RYTYCZNE WYDARZENIE ŻYCIOWE

Dotyczą  ważnych  cenionych  spraw,  są  więc  emocjonalnie  znaczące.  Najistotniejszą  cechą
krytycznych wydarzeń jest to, że zaburzają one funkcjonowanie układu jednostka – otoczenie
powodując  taki  stan  destabilizacji,  takie  zaburzenia  równowagi  w  ustalonych  formach  przy-
stosowania jednostki, które sprawiają, że dotychczasowe formy zachowania są niewystarcza-
jące i  nieprzydatne. Krytyczne  wydarzenie  więc  wymaga istotnych zmian w mechanizmach
przystosowania i w tym właśnie wyraża się jego najbardziej krytyczny charakter (Sęk, 1991).

cykl I cykl II cykl III
.....

faza I II III
.....



Błażej Smykowski (2010)

Psychologia rozwoju człowieka – wykłady

ROBLEM PODZIAŁU PROCESU ROZWOJU NA FAZY

AZY ROZWOJOWE

Podział  na  fazy  ma  korzenie  w  tradycji.  Możemy  go  obserwować  już  w  najwcześniejszych
społecznościach.  Spotykamy  się  z  nim  także  we  współczesnych  prymitywnych  społeczno-
ściach  przy  obrzędach  inicjacyjnych,  ceremoniach  wtajemniczenia,  w  społecznych  i  religij-
nych  obyczajach  itd.  Znajdujemy  go  w  starożytnej  filozofii  indyjskiej,  u  Platona,  Arystote-
lesa,  w  prawie  rzymskim,  gdzie  przynależność  do  danej  grupy  wiekowej  określa  pozycję
społeczną, zadania, zachowanie, wygląd, ubiór itd.
Fazy są odzwierciedleniem poziomu kultury – świadczą o dostępności dla niej jakości rozwi-
jającej się psychiki.

P

ODSTAWY WYRÓŻNIANIA FAZ ROZWOJOWYCH



Obraz człowieka w danej fazie,



Najważniejsze fakty rozwojowe,



Okresy krytyczne,



Kryzysy rozwojowe,



Warunki pomyślnego rozwoju,



Zagrożenia prawidłowości rozwoju

NIWERSALNA LOGIKA ROZWOJU I

NDYWIDUALNA LOGIKA ROZWOJU

Jednym z podstawowych dylematów psychologii rozwoju człowieka jest decyzja o przedmio-
cie badań. Czy ma nim być rozwój normatywny (prawidłowości dotyczące rozwoju ludzi w
ogóle), czy rozwój idiograficzny (poznawanie różnic indywidualnych.

C

ZYNNIKI ROZWOJU



Wewnętrzne: genetyczne, biologiczne, własna aktywność,



Zewnętrzne: środowisko, wychowanie, kultura

Aktualny

stan psychiki

Zadatki

biologiczne

Środowisko

naturalne wychowawcze

Własna aktywność

ROZWÓJ PSYCHICZNY