Grupa   P  →   p2   jeśli   nie   ma   antygenu   p1.   Zadania   robić   jak   w   książce   kazano,   bo   to   co   jest
 w poprzednim wykładzie jest z ubiegłorocznych danych i jeszcze nie weszło do zeszytu ćwiczeń.

Układy grupowe osocza – ciąg dalszy

Układ grupowy haptoglobin
Chromosom 16. 
Prawdopodobieństwo wyłączenia ojcostwa ~18%. Należą do alfa-2-globulin.
Mają   zdolność   do   wiązania   wolnej   hemoglobiny.   Dziedziczy   się  kodominująco,   zatem
z   fenotypów   można  wnioskować  o   genotypach.   Stosując   nowoczesne   metody  stwierdzono,   że 
występują  w obrębie haptoglobin  w elektroforezie pasma  wędrujacego  szybko, fast – z  literką
 F, np.  Hp1f, i slow (wolne) z literką s, np. Hp2ss, Hp2fs
5 alleli: 1f, 1s, 2ff, 2ss, 2fs, oprócz tego b,d, m, l.
Najczęstszy Hp 2-1, najrzadszy Hp 1-1

Układ grupowy Gc
Frakcja alfa-2-globuliny, różne geny gc

1f

, gc

1s

, gc

2,

 Gc

ab

, gcchip. Gcx, gcz wyłączenie ojcostwa z 

prawdopodobieństwem 16,6%.
Najczęstszy Gc 1-1, najrzadszy Gc2-2.

Układ grupowy transferyn
Chromosom 3
Beta-1globuliny.
Geny  Tf  C,  Tf   C,  Tf   D,  Tf  Chi   (chińczycy),  Tf  Fin   (finowie),  Tf  bo-1(ojcostwo   prawie   sto 
procent!).
Tf B Tf B→ Tf B-B
Fenotypy Tf B-B, Tf B-C, Tf C-C itd.

Układ grupowy ceruloplazminy
alfa-globulina, geny Cp a, Cp b,
fenotypy: Cp a, Cp ab, Cp b, Cp ac, Cp bc, Cp a-nh, Cp b-nh. Fenotyp na podstawie genotypu.

Układ fosfatazy kwaśnej
Przydatny w badaniach spornego ojcostwa. Geny P

a

, P

b

, P

c

.

Rzadko wystepują genotypy rb, ra, rc, da, db, b0, a0.
Najczęstsze fenotypy to P ba i P b

Układ fosfatazy fosfoglikolanowej
Fenotyp → genotyp. Fenotypy PGP 1 (czyli genotyp PGP 1 PGP 1), PGP 2, PGP 3, PGP 1-2, PGP 
1-3, PGP 2-3
Trzy kodominujące allele PGP 1, PGP 2 i PGP 3.

Techniki i testy serologiczne

Do wykrycia antygenów o słabej ekspresji: przeciwciała monoklonalne, monoswoiste, skierowane 
do określonej determinanty antygenowej.
Otrzymywanie: podanie antygenu myszom, połączenie długo żyjącego z krótkożyjącym limofcytem 
→ przeciwciała monoklonalne.

1. Reakcja antygen-przeciwciało.
2. Test bezpośredniej aglutynacji. Wykrywanie przeciwciał klasy M.
3. Testy enzymatyczne przy wykrywaniu przeciwciał niekompletnych układu Rh.
4. PCR – wykrywanie antygenów krwinek czerwonych.

Teratogeneza i mutageneza

Mogą powodować zaburzenia struktury i funkcji organizmu, ale różni ich mechanizm działania.
Teratogeny  powodują uszkodzenia,  zaburzając  pośrednio lub  bezpośrednio rozwój embrionu lub 
płodu. 
Mutageny zmieniają informację genetyczną, jeżeli zostanie zmieniona w komórkach rozrodczych 
powstaje   choroba   dziedziczna,   jeżeli   zostanie   zmieniona   w   komórkach   autosomalnych,   wtedy 
powstaje choroba nowotworowa.

Teratogeny  działają     w   okresie   życia   embrionalnego/płodowego,   mogą   to   być   czynniki 
środowiskowe, leki (każda substancja wprowadzona do organizmu wywołująca efekt, czyli alkohol 
też), narkotyki, środki chemiczne (w miejscu pracy, glebie, wodzie itd.).
Teratologia kliniczna  – bada zależności pomiędzy występowaniem wad wrodzonych u dzieci a 
narażeniem na czynniki teratogenne.   Bada ryzyko wystąpienia wad wrodzonych u dzieci kobiet 
narażonych na czynniki teratogenne oraz określa stopień ryzyka urodzenia dziecka z wadami przez 
kobietę,   która   w   ciąży   przyjmowała   leki   bądź   była   narażona   na   działanie   innych   czynników 
teratogennych.

Brak   jest   teratogenów   absolutnych.   Pewne   czynniki   wykazują   to   działanie   w   określonych 
okolicznościach i warunkach. Ważny jest:

–

czas narażenia,

–

okoliczności, 

–

rodzaj czynnika. 

Żaden czynnik teratogenny trzymany w ręku raczej nie zadziała. Każdy czynnik, który wnika do 
organizmu kobiety może się okazać teratogenny, nawet sól kuchenna. 
Płód nie jest miniaturą dorosłego człowieka. To, że związek nie działa na dorosłego, nie znaczy, że 
nie   zadziała   na   embrion/płód.   Związane   jest   to   z   tym,   ze   procesy,   które   są   zaangażowane   w 
organogenezę są inne od utrzymujących organizm już ukształtowany.
Działają na określonych etapach rozwoju embrionalnego. Najbardziej podatne pomiędzy 2 a 10 
tygodniem ciąży, czyli 4-12 tydzień od ostatniej miesiączki. Jest to okres, w którym kształtuje się 
większość organów, narządów, a każdy ma określony czas, który jest najbardziej bezpieczny.

Jest to o tyle niebezpieczne, że kobieta może nie wiedzieć o ciąży i pewne czynniki teratogenne 
mogą zadziałać.  U kobiet w wieku rozrodczym  nie wiadomo, czy nie jest w ciąży,  nie należy 
zapisywać   teratogennych   leków.  Wypisując   leki   należy   się   upewnić   o   ciąży   i   interakcjach   z 
innymi lekami. Jeśli wiadomo o ciąży, nie należy dawać czegokolwiek bez istotnych podstaw. 
Okres  1-2 tydzień  to okres, gdy  zarodek  jest mało podatny na teratogeny, ponieważ składa się z 
niewielu komórek i  są  dwa wyjścia: albo uszkodzenia zostaną naprawione bo jest ich mało, albo 
zarodek obumiera.
Po 10 tygodniu większość struktur jest ukształtowana, więc prawdopodobieństwo malformacji jest 
niewielkie. Mogą natomiast spowodować zaburzenia rozwoju lub dojrzewania tkanek, albo tzw 
dysrupcje, czyli przerwanie ciągłości tkanek. Wówczas następstwem będzie upośledzenie rozwoju 
płodu i zaburzenia funkcji OUN.
Wrażliwość  jest  indywidualnie  zróżnicowana.  Zależy  od  indywidualnej  wrażliwości  matki  oraz 
płodu.
Narażenie na  mieszaniny związków  teratogennych: efekt ich działania może być  odmienny  od 
działania każdego z nich oddzielnie. Działanie może być większe, mniejsze, pośrednie.
Narażenie na czynniki teratogenne częściej daje raczej zespół wad niż pojedynczą wadę. Przykład: 
embriopatie, które powstają po zakażeniach wirusem różyczki.

Czynniki teratogenne

Są odpowiedzialne za 10% wszystkich wad.
Można je zaklasyfikować do kilku grup:

–

niektóre   zaburzenia metaboliczne u matki

 

  (endogenne dla matki, prowadzą do zaburzeń 

u płodu). Cukrzyca insulinozależna → ryzyko wystąpienia wady u jej dziecka jest 2-3 razy 
wyższe niż średnie ryzyko w tej populacji. Najczęściej u tych dzieci występują wady serca 
i   wady   cewy   nerwowej.   Wiele   z   tych   wad  można   wykryć   w   badaniach   prenatalnych 
wykonując   USG   o   wysokiej   rozdzielczości,   lub   echokardiografię   płodu,   lub   określając 
poziom alfa-fetoproteiny. Zatem kobiety z cukrzycą powinny mieć wykonywane badania 
prenatalne.  U   dzieci   kobiet   w   cukrzycy     występują   raczej   malformacje   w   pierwszym 
okresie ciąży. Kobieta powinna przygotować organizm przed zajściem w ciążę. Kobiety 
chore  na  fenyloketonurię, nieleczone w czasie  ciąży. Zaburzenie  metaboliczne u matki 
może   skutkować   upośledzeniem  umysłowym   u   dzieci,   małogłowiem,   innymi   wadami 
wrodzonymi.   Dzieci   ich   zwykle   nie   chorują   na   fenyloketonurię,   a   powstające   u   nich 
zaburzenia   wynikają   z   podwyższonego   poziomu   fenyloalaniny   w   płynie   owodniowym. 
Kobiety chorujące na toczeń rumieniowaty → dzieci mają podwyższone ryzyko zaburzeń 
przewodnictwa w mięśniu sercowym, mogą być przejściowe lub trwałe, ale prawie zawsze 
mogą doprowadzić do zgonu.

–

Czynniki   infekcyjne

 

 .   Kiła   matki   może   spowodować   u   noworodka   i   dziecka   (a   nawet 

wcześniej   obumarcie   płodu)   zaburzenia   pod   postacią   zapalenia   błony   śluzowej   nosa, 
różnego typu zmian skórnych, powiększenie wątroby i śledziony (hepatosplenomegalia), 
zapalenie   opon   mózgowych   i   mózgu,   zapalenie   kości   i   chrząstek.   Inny   patogen: 
Toksoplasma gondii. Może wywołać wrodzoną toksoplazmozę, która przez wiele lat może 
być bez objawów i ujawnić się w wieku wczesnoszkolnym. Charakteryzuje się wrodzonym 
zwapnieniem   śródczaszkowym,   upośledzeniem   umysłowym,   zapaleniem   naczyniówki
i siatkówki, wodogłowiem lub małogłowiem. Wirus różyczki – najbardziej niebezpieczny, 
występuje hepatosplenomegalia, rumień, żółtaczka, małogłowie, zaćma, głuchota, wrodzone 
wady serca, upośledzenie umysłowe.  Wirus cytomegalii  prowadzi do uszkodzeń rozwoju 
płodu,   do   powiększenia   wątroby   i   śledziony,   niedokrwistości   hemolitycznej,   rumienia, 
żółtaczki, zwapnień śródczaszkowych i do małogłowia. Infekcje związane z wirusem ospy 

wietrznej  są   niezwykle   rzadkie   u   ciężarnych,   ale   mogą   mieć   poważne   następstwa: 
uszkodzenia   i   bliznowacenie   skóry,   skrócenie   kończyn,   czy   zaniki   kory   mózgowej. 
Zarażenie   HIV  prowadzi   do   śmierci   we   wczesnym   dzieciństwie,   może   występować 
małogłowie   i   upośledzenie   rozwoju.  Zakażenie   parwowirusem  prowadzi   do   ciężkiej 
niedokrwistości, obrzęków, do śmierci. 

–

Promieniowanie   jonizując

 

 e:   uszkadza   DNA,   może   zaburzyć   rozwój   embrionu,   np. 

stosowanie   naświetlań   matki   w  radioterapii   chorób   nowotworowych  w   ciąży   może 
prowadzić do małogłowia i upośledzenia umysłowego; ale  nie musi!  Przypadek: podczas 
nowotworu   mózgu   naświetlania,   rozwój   dziecka   był   prawidłowy.   Promieniowanie 
stosowane w diagnostyce np. RTG nie powinien teoretycznie źle działać na płód, chyba że 
RTG  miednicy czy kości udowej, niemniej nie wolno pod żadnym pozorem (prócz siły 
wyższej) zlecać zdjęć kobiety od momentu zajścia w ciążę. Jod radioaktywny gromadzony 
w tarczycy płodu od 13 tygodnia może być przyczyną kretynizmu.

–

Czynniki   środowiskowe   i   związki   chemiczne   w   miejscu   pracy.

 

   Metale   ciężkie  

są szczególnie niekorzystne, zwłaszcza ołów. Ołów może znaleźć się w mleku czy sałacie, 
może to prowadzić do uszkodzenia OUN u płodu. Czynniki środowiskowe:  hipertermia, 
temperatura   powyżej   40   stopni   Celsjusza  u   ciężarnej   może   powodować   działanie 
teratogenne, niekoniecznie od infekcji – od sauny w 105 stopniach też nie są korzystne.

–

Używki i narkotyki.

 

  Pierwsze miejsce należy do alkoholu: klasyczny zespół alkoholowy 

u nałogowych alkoholiczek, wystarczy 1,5 litra codziennie piwa, żeby u dziecka rozwinął 
się zespół alkoholowy. Albo „setka” codziennie. Objawy zespołu alkoholowego: niedobór 
wzrostu,   upośledzenie   umysłowe,   zaburzenia   zachowania,  charakterystyczne  cechy 
dymorficzne  twarzy:   krótkie  szpary  powiekowe,  niedorozwój  środkowej   części   twarzy, 
długa i płytka rynienka nosowo-wargowa, wąska czerwień wargi górnej; mogą występować 
zaburzenia w budowie mózgu czy wady serca. Okazjonalne spożywanie alkoholu też może 
być   szkodliwe,   dość   znacząco;   może   to   spowodować   obniżenie   wzrostu,   zdolności 
intelektualnych, zaburzenia zachowania. 

–

Używki i narkotyki

 

 . Często występuje wąchanie rozpuszczalników organicznych. Środki 

wziewne mają dobrą rozpuszczalność  w tłuszczach, przenikają do OUN, wywołując zmiany 
w mózgu. Matka w ciąży wdycha → uszkadza to oba mózgi.

–

Leki. 

 

 Nawet  w dawkach terapeutycznych mogą być przyczyną powstawania wad u dzieci. 

Afera  z Talidomidem.  Leki  cytotoksyczne  – np.  Metotreksat,  są  przeciwnowotworowe, 
działają na komórki szybko dzielące się, czyli często również komórki płodu.  Padaczka  
i leki przeciwdrgawkowe: mogą wystąpić wady wrodzone płodu, gdy kobieta stosuje nie 
jeden lecz kilka leków (co jest częste), wtedy znacznie ryzyko rośnie.  Witamina A  → 
wydaje się, że  skoro witamina, to jest  zdrowa, ale może prowadzić do zaburzeń rozwoju 
twarzoczaszki, mózgu, serca, i innych narządów. Antybiotyk uważany za bezpieczny (choć 
może uczulać), czyli najmniej szkodliwy – penicylina – może działać teratogennie. Czasem 
piszą, że nie przeprowadzono badań w zakresie ciężarnych.

Mutageny:

Uszkadzają DNA lub chromosomy, w przeciwieństwie do teratogenów działają przez całe życie, 
mogą   uszkadzać  pojedyncze   komórki  (zaś   teratogeny   całe   tkanki   i   narządy).   Jeśli   czynnik 
mutagenny zadziała na komórkę rozrodczą, zmiana zostanie przekazana do następnych pokoleń, 
jeżeli   mutacja   zachodzi   we   wczesnym   okresie   embrionalnym,   to   istniej   szansa   na   naprawę 
uszkodzenia.   Jeżeli   mutacja   wystąpi   w   pojedynczej   komórce,   to   zmutowane   będą   wszystkie 
komórki   pochodzące.  Przykłady   to  promieniowanie,   związki   chemiczne   (silnie   mutagenne   są 
związki ze spalarni medycznych, przede wszystkim  DIOKSYNY).  Mutacje mogą prowadzić do 
nowotworów.

Wady wrodzone

Wszelkie  odchylenia  od prawidłowej struktury bądź funkcji  narządu, które jest już obecne przy 
urodzeniu. Są bardzo częstą przyczyną  chorobowości  i  umieralności  we wczesnym dzieciństwie, 
choć nie muszę się ujawnić od razu: polidaktylię i rozszczep wargi/podniebienia widać, wady serca 
nie.
Wady   wrodzone   z   podobnymi   objawami,   ale  występujące  u  różnych  dzieci   mogą   mieć   różną 
przyczynę. Wtedy mowa o heterogenności etiologicznej. Przyczyna wady nie może być określona 
wyłącznie na podstawie samego faktu jej wystąpienia. Trzeba sprawdzić czy to wada izolowana, 
czy jest częścią zespołu wad. Izolowane wady są zazwyczaj wieloczynnikowe.
Wśród wad wrodzonych:

Malformacje

Wynikają z wewnątrzpochodnych nieprawidłowości embriogenezy, wczesny okres embriogenezy, 
np. polidaktylia, oligodaktylia, rozszczep podniebienia, kręgosłupa, warg; wady serca.

Dysrupcje

Przerwania.   Wynikają   z   przerwania   lub   zakłócenia   pierwotnie   prawidłowego   rozwoju.   Wynik 
działania czynnika teratogennego, mogą wystąpić w każdym okresie ciąży, np. jamistość mózgu.

Deformacje

Nieprawidłowości   kształtu   lub   proporcji   określonej   części   ciała   spowodowane   czynnikami 
mechanicznymi.   Wynikają   z   mechanicznego   zakłócenia   prawidłowego   wzrostu,   funkcji   lub 
położenia płodu w macicy. Są spowodowane czynnikami, które ograniczają przestrzeń rozwoju 
płodu, a czynniki te to np.:

–

niski wzrost matki,

–

pierwsza ciąża (trudna rozszerzalność macicy), 

–

mała lub zniekształcona macica, 

–

duże włókniaki/mięsaki, 

–

małe wymiary miednicy małej, 

–

wczesne przyparcie główki do wchodu miednicy, 

–

nieprawidłowa pozycja (ułożenie poprzeczne), 

–

małowodzie, 

–

duży płód, 

–

ciąża mnoga.

Deformacje   zwykle  nie   są   spowodowane   aberracjami   chromosomowymi   czy   chorobami 
jednogenowymi. Zazwyczaj rozwijają się w II połowie ciąży, gdy płód jest za duży w stosunku do 
macicy. Ponieważ są wywołane czynnikami mechanicznymi, w leczeniu też używa się czynników 
mechanicznych. Deformacja stóp → fizykoterapia.

Dysplazje

Spowodowane  nieprawidłowym   różnicowaniem   komórek  w   tkankę,   często   uwarunkowane 
zaburzeniami   jednogenowymi,   rozwijają   się   w   okresie   embriogenezy.   Przykład   to   naczyniaki.  
U osób z wieloma (dwie i więcej) dysplazjami konieczne jest szukanie zależności).

Typy zależności

Sekwencje

Wynikają   z   pojedynczego,   znanego   lub   przypuszczalnego   defektu   rozwojowego.  Kaskada 
nieprawidłowości, z których każda następna wynika z poprzedniej.
Różne przyczyny. Np:
Sekwencja  

 

 Pierre-Robin

 

   (szeroki   rozszczep   podniebienia   w   kształcie   litery   U,   mała   żuchwa  

i   tendencja   do   zapadania   się   języka   i   zamykania   dróg   oddechowych:   przeważnie   defektem 
pierwotnym jest mała szczęka, w efekcie język się nie mieści i powoduje rozszczep podniebienia.
Sekwencja   małowodzia:  zmniejszona  ilość   płynu   owodniowego  spowodowana   wyciekiem   lub 
zmniejszoną produkcją lub też małą produkcją moczu przez płód. Objawy to hipoplazja płuc → 
niedorozwój,   a   nawet   śmierć;   ułożeniowe  zniekształcenie   dłoni   i   stóp;   tzw.  twarz   Pottera 
wskazująca na ucisk twarzy i ciała.

Kompleksy (wady obszarów rozwojowych)

Skojarzone wady wynikające z z zakłócenia rozwoju tzw. obszaru rozwojowego, całego lub części. 
Traktowane jako rejony zarodka rozwijające się w sposób zależny od siebie, przy czym struktury te 
niekoniecznie muszą być rozmieszczone obok siebie. Przykład to holoprosencefalia – wada mózgu 
w linii pośrodkowej, której towarzyszy zbyt wąskie osadzenie gałek ocznych, hipoplazja nosa, 
rozszczep wargi i podniebienia w linii pośrodkowej.

Zespoły wad

Wszystkie nieprawidłowości są powiązane patogenetycznie, np. zespół Downa, zespół Marfana.

Asocjacje

Skojarzenie   wad   wrodzonych   występujących   częściej   niż   mogłyby   przypadkowo,   ale   nie 
należących do trzech poprzednich kategorii typów zależności. Jest to nieprzypadkowe zgrupowanie 
wad u jednej osoby. Przykłady:

–

nieprawidłowe małżowiny uszne + wady nerek,

–

wady kręgów + wady serca + wady nerek,

–

pojedyncza tętnica pępkowa + wady serca.