Opiekunka_dziec_513[01]_Z1.02

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Osobowość dziecka

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Zasady i metody postępowania wychowawczego

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Oddziaływania wychowawcze w zakresie poszczególnych sfer rozwojowych

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Charakterystyka aktywności zabawowej małego dziecka

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten pomoże Ci w przyswojeniu wiedzy o osobowości dziecka, zasadach

i metodach postępowania wychowawczego, oddziaływaniach wychowawczych w zakresie
poszczególnych sfer rozwojowych oraz o aktywności zabawowej małego dziecka.

W poradniku zamieszczono:

1. Wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych umiejętności i wiedzy, które powinieneś

mieć opanowane, aby przystąpić do pracy z poradnikiem.

2. Cele kształcenia programu jednostki modułowej.
3. Materiał nauczania umożliwiający samodzielne przygotowanie się do wykonania ćwiczeń

i zaliczenia sprawdzianów. Obejmuje on również ćwiczenia, które zawierają:

−

opis działań, jakie powinieneś wykonać,

−

wykaz materiałów i narzędzi potrzebnych do ich wykonania ćwiczeń.

4. Zestaw

zadań

testowych

sprawdzający

poziom

przyswojonych

wiadomości

i ukształtowanych umiejętności.

5. Wykaz literatury, z jakiej możesz korzystać podczas nauki.

Jeżeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, to poproś nauczyciela lub

instruktora o wyjaśnienie.

Poradnik nie może być traktowany jako wyłączne źródło wiedzy. Wskazane zatem jest

korzystanie z innych dostępnych źródeł informacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

513[01].Z1.01

Rozpoznawanie osiągnięć

rozwojowych w poszczególnych

etapach życia dziecka

513[01].Z1.02

Stymulowanie rozwoju

psychomotorycznego i osobowości

dziecka

513[01].Z1.03

Opiekowanie się dziećmi

z trudnościami wychowawczymi

i zaburzeniami rozwoju

513[01].Z1

Rozwój psychomotoryczny

małego dziecka

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

–

korzystać z różnych źródeł informacji,

–

oceniać funkcjonowanie rodziny jako grupy społecznej i jej wpływ na rozwój osobowości
człowieka,

–

określać właściwości rozwoju psychomotorycznego dziecka w poszczególnych etapach
jego życia (od 0 do 4 roku życia),

–

określać wpływ warunków środowiskowych na rozwój i zachowanie jednostki,

–

posługiwać się inwentarzem i kartą rozwoju psychomotorycznego,

–

propagować zachowania służące zdrowiu psychicznemu,

–

rozpoznawać niedobory i odchylenia rozwojowe,

–

współpracować w grupie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku procesu kształcenia powinieneś umieć:

–

określić czynniki mające wpływ na kształtowanie osobowości dziecka,

–

określić potrzeby psychospołeczne małego dziecka,

–

określić zależności między prawidłowym rozwojem dziecka a zaspokajaniem potrzeb
psychospołecznych,

–

dobrać metody indywidualnych oddziaływań kształtujących osobowość dziecka,

–

nauczyć dzieci utrzymywania porządku w swoim otoczeniu,

–

nauczyć dziecko poprawnego posługiwania się przedmiotami i zabawkami,

–

przeprowadzić indywidualne zajęcia wyrównawcze z dzieckiem z zaburzeniami
w rozwoju i trudnościami wychowawczymi,

–

przeprowadzić zabawy indywidualne i w grupie dziecięcej,

–

rozwiązać problemy występujące w procesie wychowania dziecka,

–

skoordynować oddziaływania wychowawcze w celu stosowania jednolitych metod,

–

sporządzić dokumentację rozwojową dziecka,

–

wpłynąć na rozwój kontaktów społecznych i pozytywnych stanów emocjonalnych
dziecka,

–

wykorzystać sytuacje zabawowe i czynności dnia codziennego do wspomagania rozwoju
dziecka,

–

zapewnić bezpieczeństwo dziecku podczas realizacji zajęć,

–

zaspokoić potrzeby psychospołeczne niemowląt i dzieci w wieku poniemowlęcym,

–

zastosować zasady oddziaływań wychowawczych stymulujące rozwój dziecka.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Osobowość dziecka

4.1.1. Materiał nauczania

Zdarza się, że mówimy: "Jan to prawdziwa osobowość" albo: „Zbyszek nie ma żadnej

osobowości”. Używamy wówczas słowa osobowość w sensie wartościującym, by wyrazić
czyjąś wyjątkowość, siłę psychiczną, niepowtarzalność lub przeciwnie niejednoznaczność
psychiczną,

niespójność,

nijakość.

Słowa

„osobowość”

używamy

wtedy,

gdy

charakteryzujemy, opisujemy właściwości jakiejś osoby, podając to, co dla niej typowe, stałe,
a także to, co wyróżnia ją spośród innych.

Osobowość jest to charakterystyczny, względnie stały sposób reagowania jednostki na

środowisko  społeczno  –  przyrodnicze,  a  także  sposób  wchodzenia  z  nim  w  interakcje.
Akcentuje  się  zespół  mechanizmów  psychologicznych  takich  jak:  np.  tożsamość,  mentalność,
potrzeby,  postawy,  inteligencja,  uznawane  wartości,  które  powodują,  że człowiek  jest  zdolny
do  kierowania  własnym  życiem,  a  jego  zachowania  są  zorganizowane  i  względnie  stałe.
Wymienione elementy powinny być brane pod uwagę także w pracy z małym dzieckiem.

Tożsamość – jest przekonaniem o tym, kim jestem, co robię, myślę, czuję, do czego dążę,

na  którym  budowana  jest  tożsamość  osobista.  Uświadomienie  sobie  więzi  łączących
jednostkę  z  innymi  osobami,  dostrzeżenie  poczucia  przynależności  do  grupy  (np.:  rodziny,
grupy  rówieśniczej,  narodu)  i  jej  odrębności  od  innych  grup  stanowi  podstawę  formowania
tożsamości  społecznej.  Małe  dziecko  buduje  własną  tożsamość  w  oparciu  o  informacje,
dotyczące  posiadania  przez  nie  cech  specyficznych,  odrębnych  i  niepowtarzalnych  u  innych
ludzi, a dotyczących własnego wyglądu, sposobu myślenia, psychiki, zachowania itp.

Mentalność – to charakterystyczny sposób myślenia i odnoszenia się do rzeczywistości,

wynik przyjęcia określonych zasad i wartości, które wyznaczają sposób zachowania jednostki
lub grupy społecznej. Wyróżnia się dwa podstawowe typy mentalności:

1) mentalność indywidualistyczna – wynika z przekonania, że interesy i potrzeby

jednostki są nadrzędne wobec interesów i potrzeb zbiorowości, dlatego zadaniem państwa jest
tworzenie takich zasad, przepisów i norm prawnych, które przyczyniać się będą do
pomyślności i rozwoju każdego człowieka;

2) mentalność kolektywistyczna – jej podstawą jest założenie, że społeczność jest

autonomicznym  podmiotem,  jednostka  zaś  jego  częścią.  Zadaniem  państwa,  jako  wyraziciela
woli  grupy,  jest  więc  ochrona  interesu  zbiorowego.  W  tej  sytuacji  prawa  jednostki  są
podporządkowane woli większości.

Potrzeba – to odczuwany przez jednostkę brak czegoś, np.: człowiek potrzebuje pokarmu,

co  oznacza,  że  może  żyć  tylko  wtedy,  gdy  ma  co  jeść.  Liczba  potrzeb  człowieka  jest
nieograniczona,  stanowią  one  źródło  aktywności  każdej  jednostki,  która  dąży  do  ich
relatywnie  szerokiego  zaspokojenia.  Gdy  jednostka zaspokoi swoje podstawowe potrzeby, jej
motywacja  zostaje  ukierunkowana  na  samorealizację  –  potrzebę  rozwoju  własnego
potencjału, doskonalenia siebie (przeczytaj także punkt 4.9.1).

Postawa – to pojęcie wieloznaczne, stosowane w wielu dziedzinach nauki. W psychologii

postawą  nazywamy  konglomerat  składników  osobowości  wyrażających  się  w skłonności
do  specyficznych  albo  stereotypowych  sposobów  reagowania  na  określone  bodźce
w  określonych  sytuacjach.  Przyjmowanie  postaw  jest  związane  z  kształtowaniem  się różnych
ideologii,  uprzedzeń  i  przesądów,  powoduje  preferowanie  pewnych  celów,  wartości
i sposobów działania w odniesieniu do poszczególnych osób, grup, problemów, doktryn nauk.
Słownym wyrazem postaw są opinie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Inteligencja (z łacińskiego „intelligentia” – pojętność), to w psychologii – zespół

zdolności  umysłowych  umożliwiających  jednostce  korzystanie  z  nabytej  wiedzy  przy
rozwiązywaniu  nowych  problemów  i  racjonalnym  zachowaniu  w  różnych  sytuacjach
życiowych.  Wyróżnia  się  trzy  podstawowe  formy  inteligencji:  praktyczną  –  umiejętność
rozwiązywania  konkretnych  zagadnień;  abstrakcyjną  –  zdolność  operowania  symbolami
i pojęciami; społeczną – umiejętność zachowania się w grupie.

Inteligencję jaką posiada człowiek w wieku 17 lat (50%) osiąga przed 4 rokiem życia.

Dzieci uczą się każdego dnia i my je uczymy zdając sobie sprawę z tego czy nie. Problem
w tym, że źle jest uczyć nie wiedząc, że się uczy. Możemy je uczyć rzeczy wartościowych lub
mało przydatnych [4].

Wartość, jedna z podstawowych kategorii filozoficznych, istotna zwłaszcza w etyce,

estetyce,  antropologii,  a  poza  filozofią,  np.:  w  religii,  teologii,  psychologii,  socjologii,
etnologii,  teorii  kultury  i  prawa.  Stanowi  odrębny  przedmiot  badań  aksjologii  (nauki
o  wartościach).  Oznacza  coś,  co  jest  cenne  i  godne  pożądania i  co stanowi (winno stanowić)
przedmiot  szczególnej  troski  oraz  cel  ludzkich  dążeń,  a  także  kryterium  postępowania
człowieka.  W  zależności  od  dziedziny,  jakiej  dotyczą,  wartości  dzieli  się  na:  moralno  –
etyczne,  religijne,  estetyczne,  kulturowe  itd.  W  zależności  od  zasięgu  –  na  ogólnoludzkie
i  lokalne:  np.  narodowe,  osobiste.  Wspomina  się  też  o  wartościach  niższych  i  wyższych,
materialnych i duchowych, co zwykle łączy się z ich hierarchizowaniem.

Przyjmuje się, że na rozwój osobowości człowieka mają wpływ cztery grupy czynników,

które oddziałują na siebie wzajemnie:
1.  dziedziczenie cech (genotyp),
2.  środowisko,
3.  własna aktywność,
4.  system edukacji - system nauczania i wychowania.

Od kilku lat szczególnie cenioną koncepcją, wykorzystywaną do opisu osobowości jest

tzw. "Wielka Piątka". Osobowość wyznacza pięć czynników, są to: 1) neurotyczność,
2) ekstrawersja, 3) otwartość na doświadczenie, 4) ugodowość i 5) sumienność [21].

Wymienione wymiary można odnaleźć w każdej osobie, zaś o jednostkowej

niepowtarzalności  decyduje  ich  kompozycja.  Można  odnosić  wrażenie,  że  niektóre  z  tych
właściwości  są  dobre,  a  inne  gorsze.  Tak  naprawdę  każda  kompozycja  cech  ma  swoje  plusy
i możliwe słabości w zależności od sytuacji, w której człowiek się znajduje [26].

Neurotyczność decyduje o sprawności w radzeniu sobie z sytuacjami trudnymi,

o  podatności  na  doświadczanie  "trudnych"  emocji  takich  jak:  lęk,  smutek,  wrogość.  Wysoka
neurotyczność  sprzyja  trudnościom  adaptacyjnym,  utrudnia  radzenie  sobie  ze  stresem,
zwiększa  podatność  na  doświadczanie  lęku,  agresji,  depresji.  Niska  neurotyczność  sprzyja
zrównoważeniu, radzeniu ze stresem, stabilności samooceny.

Składnik ekstrawersji decyduje o jakości i intensywności relacji interpersonalnych

i  nastawieniu  do  innych  ludzi,  a  także  o  wigorze,  energii  życiowej,  zapotrzebowaniu  na
działanie  i  aktywność,  poszukiwanie  wrażeń.  Gdy  poziom  ekstrawersji  jest  niski,  oznacza  to
pojawienie  się  introwersji.  Introwertyk  przejawia  skłonność  do  unikania  licznych,  częstych
relacji społecznych, ma zapotrzebowanie na samotność (z wyboru), ogranicza stymulację.

Trzeci składnik to otwartość poznawcza decydująca o gotowości do przyjmowania

nowych doświadczeń, idei, wartości, koncepcji. Osoby o niskiej otwartości wolą trzymać się
znanych konwencjonalnych sposobów, zasad, pomysłów.

Czwarty składnik to ugodowość, wpływająca na przekonania, nastawienie i działania

w  relacjach  społecznych.  Wysoka  ugodowość  wyraża  się  zaufaniem  do  innych,
prostolinijnością,  skromnością,  czasami  skłonnością do ustępowania i poświęcania się. Osoby
takie  w  odbiorze  innych  są  jednoznaczne,  przewidywalne  i  życzliwe,  co  sprawia,  że

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wytwarzają  aurę  bezpieczeństwa.  W  ich  obecności  znika  obawa  przed  oszukaniem
i  wykorzystaniem.  Osoby  o  niskiej  ugodowości  nie  traktują  innych  ze  specjalnym
poważaniem,  chętnie  wykorzystują  ludzi,  bez  ich  wiedzy,  do  swoich  celów,  manipulują  i  też
zgodnie  z  własnym  postępowaniem  nie  ufają  innym.  Z  niezrozumieniem,  a  często  też  ze
zdziwieniem  mogą  śledzić  łatwe  wzruszanie  się  tych  pierwszych  w  kontakcie  z  kimś
doświadczonym przez los opuszczonym, zrozpaczonym.

Piąty wymiar to sumienność, pozwalająca prognozować aktywność zawodową i szkolną.

Wysoka  sumienność  rokuje  sukcesy  szkolne  i  zawodowe,  ponieważ  ujawnia  się  jako
odpowiedzialność,  wytrwałość  w  dążeniu  do  celu,  rozwaga  w  planowaniu  i  podejmowaniu
nowych  zadań,  a  także  uporządkowanie  czasami  przechodzące  w  perfekcjonizm.  Niska
sumienność  oznacza  przeciwieństwo  wymienionego  i  generalnie  skłonność  do  wygodnictwa
i lenistwa.

Osoba sumienna, ale równocześnie z wysoką neurotycznością będzie prawdopodobnie

ceniona  zawodowo  za  swój  profesjonalizm  i  niezawodność,  ale  jej  subiektywne  odczucie
ponoszonych  kosztów  (przeżywanie  lęków,  zamartwianie  się,  często  paraliżująca  obawa)
będą  tak  znaczne,  że  satysfakcja  z  osiągnięć  stanie  się  mieszanką  radości  i  żalu,  może
poczucia krzywdy.

Zdaniem R. R. Costy i P. T. McCrae (twórców koncepcji "Wielkiej Piątki") wszystkie

wyżej  wymienione  wymiary  są  przekazywane  genetycznie,  co  oznacza,  że  rodzimy  się
z  odmienną,  indywidualną  predyspozycją  do  neurotyczności,  otwartości  na  nowe
doświadczenia,  ekstrawertywnym  zapotrzebowaniem  na  kontakty  interpersonalne  lub
introwertywną potrzebą bycia w dystansie do ludzi. Także biologicznie i genetycznie jest nam
przekazana łatwość dostępu do odczuwania radości życia, zadowolenia i czerpania z zasobów
energetycznych,  jeżeli  „mieliśmy  szczęście"  urodzenia  się  ekstrawertykiem  lub  skłonności
rywalizacyjne,  obojętny  stosunek  do  ludzi  i  predyspozycje  do  ich  wykorzystywania,  jeżeli
urodziliśmy się wyposażeni w niską ugodowość [21].

Fakt, iż nasza osobowość w znacznym stopniu jest rezultatem „genetycznych układanek",

rodzi  różnorakie  odczucia  i  refleksje.  Wielu  rodziców,  spętanych  poczuciem  winy  z  racji
„wyskoków”  ich  dzieci,  oddycha  z ulgą tłumacząc: „taki się urodził". Część osób, którym nie
powiodło  się  w  życiu  mogłaby  z  rezygnacją  przyjąć  własną  bezradność,  a  ci,  którym  się
szczególnie  powiodło  mogliby  usłyszeć:  „to  nie  twoja  zasługa,  miałeś  genetyczne  szczęście”.
Oczywiście  taki  sposób  interpretacji  faktu  genetyczno  -  biologicznych  uwarunkowań
osobowości jest błędnym uproszczeniem.

Genetyczny przekaz najsilniej dotyczy neurotyczności, ekstrawersji (introwersji) oraz

otwartości  na  doświadczenia  poznawcze.  Pozostałe  dwa  czynniki  (ugodowość  i  sumienność)
zależą nie tylko  od  zapisu  genetycznego,  ale także od tego, czego nas uczono i czego od nas
oczekiwano w dzieciństwie.

Na kształtowanie się osobowości dziecka wpływ wywiera najbliższe dziecku środowisko

− rodzina, a przede wszystkim rodzice. Wpływ ten trwa przez wiele lat − mimo przeobrażeń
w  samej  rodzinie  w  miarę  przechodzenia  przez  różne  fazy  rozwoju  −  jest  ona  dla  dziecka
stałym  środowiskiem  wychowawczym.  Psychospołeczny  wpływ  rodziców  na  dzieci  ma
rozległy  zasięg  i  działa  m.  in.:  na  rozwój  funkcji  poznawczych  dziecka,  a  potem  na  jego
osiągnięcia  szkolne,  na  ustalanie  się  jego  równowagi  uczuciowej  i  dojrzałości  społecznej,  na
formowanie  obrazu  samego  siebie  oraz  na  stosunek  do  samego  siebie  i  rówieśników,  na
wywiązywanie  się  z  pełnienia  ról  rodzinnych,  w  tym  również  późniejszej  roli  matki,  czy  ojca
wobec własnych dzieci.

Oddziaływanie dorosłych (w tym rodziców) na osobowość dziecka odbywa się

w  pewnych  sytuacjach,  poprzez:  1)  stwarzanie  zdarzeń  i  zdarzenia  przypadkowe  zachodzące
w  najbliższym  środowisku  dziecka,  2)  stosunek  dorosłych  do  tych  zdarzeń,  3)  sposób
wzajemnego  odnoszenia  się  do  siebie  i  do  dziecka  członków  rodziny  oraz  opiekunów
(ich postawy).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Każda postawa zawiera trzy elementy: myślowy, uczuciowy i działania. Składnik

myślowy  może  być  wyrażony  słownie  w  formie  poglądu  na  przedmiot  postawy.  Przykładem
może  być  wypowiedź  o  dziecku  „to  taki  rozumny,  miły  chłopiec",  lub  też  „on  jest  taki
okropnie nieznośny".
Składnik  uczuciowy  to  swoistego  rodzaju  ekspresja  towarzysząca  zarówno  wypowiedziom,
jak i zachowaniu,
Składnik  o  charakterze  działania  przejawia  się  w  czynnym  zachowaniu  wobec  przedmiotu
postawy np.: gdy matka tuli dziecko albo je karci.

Zwykła obserwacja pokazuje, że nie wszyscy dorośli ustosunkowani są w ten sam sposób

do dzieci i nie każda postawa w stosunku do dziecka jest równie korzystna i wartościowa dla
jego  rozwoju.  Postawy  mogą  być  właściwe,  czyli  zdrowe,  stwarzające  odpowiednie  warunki
psychospołeczne dla prawidłowego rozwoju dziecka, ale bywają też niewłaściwe – toksyczne,
wpływające  ujemnie  na  kształtowanie  się  jego  osobowości,  a  czasem  nawet  rzeczywiście
wywołują chorobę, np. nerwice.

Szczególnie postawy rodzicielskie wywierają tak głęboki wpływ na dziecko, dlatego

że  emocjonalny  stosunek  rodziców  do  dziecka  wyraża  się  w  każdym  nieomal  słowie
skierowanym  do  niego,  w  każdej  czynności  związanej  z  jego  pielęgnacją  i  opieką  nad  nim.
Względnie  trwałe  nastawienie  emocjonalne,  którym  przepojone  jest  postępowanie  rodziców,
wywołuje  u  dziecka  reakcję  w  postaci  specyficznego  zachowania  się.  Więcej  dowiesz  się  na
ten  temat  z  książki  Marii  Ziemskiej:  Postawy  rodzicielskie.  Wiedza  Powszechna,  Warszawa
1973.

Udział własny człowieka (aktywność własna) w swoim rozwoju zaczyna się z chwilą,

gdy jednostka ludzka zaczyna działać wybiórczo w stosunku do różnych wpływów otoczenia,
to  znaczy  jednym  podporządkowuje  się  dobrowolnie,  innym  się  przeciwstawia.  Problem
„wolności”  i  „woli”,  które  wyrażają  zdolność  człowieka  do  wolnego  wyboru  wśród
pojawiających  się  w  nim  chęci,  jak  i  wolnego  wyboru  wśród  posiadanych  sposobów
realizowania  wybranych  chęci  jest  tematem  wielu  rozważań  naukowych.  Wolność  wyboru
takiego  czy  innego  sposobu  zachowania  się  w  jakiejś  sytuacji  życiowej  nie  jest  człowiekowi
dana  w  gotowej  formie.  Musi  do  niej  dochodzić  z  czasem, jest „dziełem jego życia”. Dlatego
też osiąga się ją w różnym stopniu, a można jej w ogóle nie osiągnąć.

Wola to zdolność do władania zarówno sobą, jak i okolicznościami świata zewnętrznego.

Na  to,  co  nazywamy  wolą  składa  się  wiele  zdolności,  w  tym  zdolność  do  oceniania
pojawiających  się  pragnień,  do  decyzji,  czyli  wyboru  jednego  z  nich,  do  powściągu
potrzebnego  do  zrezygnowania  z  jakiejś  chęci  i  zdolność  do  zrealizowania  celu  wybranego,
co  łączy  się  nieraz  z  wielkim  wysiłkiem  i  wyrzeczeniem.  Dla  wykształcenia  silnej  woli  trzeba
przede  wszystkim  rozbudzić  w  danej  jednostce  upodobania  do  silnych  dążeń  i  opanowania,
a  także  zachęcać  do  podejmowania  zadań  możliwych  do  zrealizowania  i  do  doprowadzenia
ich  do  końca.  Niezrealizowanie  powziętych  zadań  osłabia  wolę  zamiast  ją  wzmocnić.
Wyrabia  fatalny  nawyk  do  łatwego  podejmowania  decyzji,  których  się  nie  realizuje.  Trzeba
ćwiczyć  się  w  ocenie swoich decyzji i ocenie rezultatów swych działań. Uczy to ostrożności
przy  podejmowaniu  postanowień  i  wyjawia  przyczyny  poniesionych  klęsk,  przy  ich
realizowaniu.  Trzeba  przede  wszystkim  wcześnie  zacząć  się  ćwiczyć  w  przezwyciężaniu
trudności, a nie uciekać przed nimi.

Ostatnim, czwartym, ale jakże ważnym czynnikiem w rozwoju osobowości dziecka jest

system  nauczania  i  wychowania,  jakiemu  jest  poddawane.  Od  momentu  przyjścia  na  świat,
aż  do  zgonu  każda  jednostka  jest  poddawana  różnym  zabiegom  wychowawczym.  Według
M.  Żebrowskiej  polega  to  na  takim  organizowaniu  trybu  życia  i  działalności  dziecka  (jego
zabawy  i  nauki),  by  kształtować  jego  poznanie,  formować  spostrzeżenia,  pojęcia  i  sądy,
wzbogacać  jego  wiedzę  o  świecie,  kształcić  myślenie,  a  jednocześnie  wyrabiać  odpowiednie
nawyki,  sprawności  i  umiejętności,  kształtować  postawy,  zainteresowania  i  zdolności,  a  więc

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

prowadzić  w  rezultacie  do  wychowania  jak  najwszechstronniej  rozwiniętej  osobowości
[28,  s.  172].  Początkowo  dziecko  jest  wychowywane  i  nauczane  w  domu  przez  rodziców.
Następnie  przez  innych,  ważnych  dla  dziecka  dorosłych  w  żłobku  i  przedszkolu  (poprzez
zabawy  i  codzienne  zajęcia).  Gdy  wkroczy  w  wiek  szkolny  odbywa  się  to  w  formie
planowego i systematycznego nauczania według programów szkolnych.

Wpływ środowiska rodzinnego, żłobkowego czy przedszkolnego na rozwój

i kształtowanie osobowości dziecka przebiega dwoma torami:
1.  jako świadoma praca wychowawcza (przeczytaj punkt 4.2.1),
2.  jako oddziaływanie niezamierzone (naśladownictwo, program ukryty).

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o tak zwanym „programie ukrytym” sięgnij

po książkę M McKaya, M. Davisa, P. Fanninga: Sztuka skutecznego porozumiewania się.
Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2002, rozdział 6 – Ukryte programy,
s. 76 – 83.

Kolejnym ważnym punktem rozważań są potrzeby psychospołeczne dziecka.

Podstawowymi  potrzebami  małego  dziecka  są  potrzeby  fizjologiczne,  bezpieczeństwa,
przynależności  i  miłości.  Ich  zaspokojenie  jest  niezbędne  do  tego,  aby  dziecko  zaczęło
odczuwać potrzeby wyższe, tj. poznawcze, estetyczne czy samorealizacji.

Do potrzeb fizjologicznych zaliczamy: potrzebę snu, zaspokojenia głodu, pragnienia,

wydalania,  oddychania  itp.  Bez  zaspokojenia  tych  potrzeb  człowiek  nie  może  żyć.  Brak  ich
zaspokojenia  (deprywacja)  doprowadza do  zredukowania innych potrzeb. Głodne dziecko nie
jest  ciekawe  świata  a  sfera  emocji,  myśli,  motywacji  nakierowania  jest  na  poszukiwania
pożywienia.

Z kolei zaspokojenie potrzeb bezpieczeństwa (potrzeba stabilizacji, opieki, uwolnienia od

strachu  i  lęku,  porządku,  oparcia  w  opiekunie)  warunkuje  prawidłowy  rozwój  dziecka.
W  sytuacji  braku  zaspokojenia  główną  siła  sprawczą  stają  się  działania  skierowane  na
poszukiwanie  bezpieczeństwa  i  obronę  przez  zagrożeniem.  Bliski  kontakt  rodziców
(opiekunów)  z  dzieckiem  i  opieka  w  połączeniu ze zrozumieniem  jego  zachowań  tę potrzebę
zaspokaja.  Dziecko  ujawnia  potrzebę  bezpieczeństwa  w  postaci  tulenia  się,  namawiania  do
zabaw,  czasem  w  formie  buntu  lub  grymaszenia.  Gdy  potrzeba  ta  nie  jest  zaspokajana
prowadzi  to  do  zakłócenia  równowagi  nerwowej  dziecka  w  postaci  tzw.  nerwowości
dziecięcej  lub  nerwicy  [22,  s.  15].  Jej  zaspokojenie  stwarza  warunki  do  budzenia  się  potrzeb
poznawczych, tak ważnych w rozwoju umysłowym.

Po zrealizowaniu potrzeb fizjologicznych i bezpieczeństwa budzą się potrzeby

z  następnego  poziomu:  przynależności  i  miłości.  Dziecko  odczuwa  „głód”  dobrych,
przyjaznych  kontaktów  z  innymi  osobami:  rodzicami,  dziadkami,  rodzeństwem,  innymi
dziećmi.  Miłość  na  tym  poziomie  to  przede  wszystkim  nastawienie  na  branie.  Gdy  dziecko
odczuwa  głód  stosunków  uczuciowych z innymi ludźmi,  za wszelką  cenę  chce  znaleźć swoje
miejsce  w  rodzinie  czy  grupie  rówieśniczej.  Czyni  to  po  to,  aby  pozbyć  się  uczucia
osamotnienia,  izolacji,  odrzucenia.  Podczas  zajęć  z  innymi  dziecko  powinno  czuć  się
akceptowane.  Kiedy  dziecko  nie  czuje  oparcia  we  własnej  rodzinie czy  grupie ma skłonności
do  łączenia  się  z  kimkolwiek  (dobrym,  czy  złym),  by  zaspokoić  głód  miłości.  Kiedy  osoby
znaczące  dla  dziecka  akceptują  jego  próby  samodzielności,  unikają  krytykowania  i  karania
przez  odsuwanie  dziecka  od  siebie („Idź sobie”, „Nie kocham cię”, „Nie przyjdę po ciebie do
żłobka  /  przedszkola”)  stwarzają  mu  atmosferę  bezpieczeństwa  i  pewności,  że  jest  kochane
i  akceptowane  [22,  s.15].  Brak  zaspokojenia  tej  potrzeby  może  być  przyczyną  trudności
w kontaktach z dziećmi i dorosłymi, rodzić poczucie osamotnienia, niepewność i nieśmiałość.

Małe dziecko przejawia potrzebę szacunku (własnej godności i wartości). Jak każdy

człowiek pragnie pozytywnej oceny samego siebie, szacunku i uznania ze strony innych ludzi.
Z jednej strony dziecko chce się przekonać, że jest w stanie sprostać powierzanym mu
zadaniom a z drugiej pragnie uwagi, dostrzeżenia jego osiągnięć przez innych ludzi

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

(szczególnie  tych  mu  bliskich).  Wielką  sztuką  jest  dostrzeganie  zwiastunów  zainteresowań,
uzdolnień  lub  dokonywanych  przez  dziecko  postępów.  Szczególnie  działania  wspierające
w  postaci  nagradzania  (słownego  i  materialnego)  będą  budować  poczucie  godności  i własnej
wartości.  Tu  możesz  wrócić  do  punktu  4.2.1  niniejszego  poradnika,  gdzie  opisano  metodę
nagradzania.

W rozwoju umysłowym małego dziecka istotną rolę odgrywa potrzeba poznania.

Potrzeba  ta  przejawia  się  w  uzyskiwaniu,  przechowywaniu  i  wykorzystywaniu  informacji  do
osiągania  celów.  Ma  ona  charakter  złożony.  W  jej  skład  wchodzą  takie  tendencje
szczegółowe  jak:  tendencja  (dążność)  do  zdobywania  informacji,  tendencja  do  zadawania
pytań,  skłonność  do  analizowania,  skłonność  do  wyprowadzania  wniosków,  skłonność  do
doświadczania,  skłonność  do  poprawiania,  skłonność  do  interesowania  się  naukami
abstrakcyjnymi,  skłonność  do  zajmowania  się  teoriami.  Poszczególne  tendencje  pojawiają  się
stopniowo  w  ontogenezie,  a  sposoby  ich  przejawiania  się  podlegają  modyfikacjom
rozwojowym.  W  wieku  poniemowlęcym  i  przedszkolnym  rozwija  się  wiele  potrzeb
poznawczych.  Wyznaczają  one  stosunek  dziecka  do  otaczającego  świata.  M.  Kielar  [14]
wyodrębniła  kilka  szczegółowych  potrzeb  poznawczych,  które  wyraźnie  ujawniają  się
w  zachowaniu  dzieci  i  których  uwzględnienie  w  procesie  edukacyjnym  sprawia,  że  przybiera
ona  (tj.  potrzeba  poznawcza)  określony  charakter.  Do  tych  szczegółowych  potrzeb  zalicza
ona:
1)  Potrzebę eksploratywności – uruchamiają ją nowe bodźce i nowe sytuacje.

W zachowaniu dziecka przejawia się ona jako nastawienie analizatorów (tzw. wyczulenie

na  głos,  zapach,  dźwięki),  zbliżanie  się  do  obiektu,  manipulowanie  nim,  stawianie  wobec
niego pytań i hipotez. Stanowi ona podstawę orientacji dziecka w świecie. Dzięki niej dziecko
zdobywa materiał do tworzenia wyobrażeń i pojęć. Przejawy tej potrzeby można obserwować
już  pod  koniec  1  roku  życia,  kiedy  dziecko  stosuje  wiele  schematów  czynnościowych  dla
jednego  przedmiotu  (potrząsa,  bierze  do  ust,  uderza,  rzuca,  zagląda  do  środka  itp.).  Nie
zawsze  pełne  i  jasne  informacje,  jakie  zdobywa  w  ten  sposób  pobudzają  je  i  ukierunkowują
jego aktywność badawczą.

Nasilenie potrzeby eksploratywności ma swoje uwarunkowania:

–

genetyczne − można wyróżnić dzieci o wysokim, średnim i niskim poziomie
eksploratywności,

–

społeczne  –  wpływa  modyfikująco na poziom eksploratywności (zachowania dorosłego –
milcząca  życzliwa  obecność  obniżająca  lęk  przed  nowością,  zadawanie  pytań
ukierunkowujących poszukiwania, postawa dorosłego wobec nowych obiektów i sytuacji,
która staje się dla dziecka wzorcem zachowania się w kontakcie z nowością).

Ogranicza,  a  nawet  tłumi  ją  lękliwość,  nieśmiałość  dziecka,  a  także  stosowanie  przez
dorosłego  niewłaściwych  strategii  w  kontakcie  z  dzieckiem,  takich  jak:  demonstrowanie,
nadmierne  pomaganie,  wyręczanie  dziecka  w  działaniu,  niedostosowanie  strategii  dorosłego
do  poziomu  eksploratywności  dziecka.  Badania  psychologów  rozwojowych  wskazują,  że
dzieci  o  niskim  poziomie  eksploratywności  wymagają  pomocy  dorosłego  tzn.  zaczynają
badać  po  zachęceniu  przez  dorosłego,  natomiast  dzieciom  o  wysokim  poziomie
eksploratywności  pomoc  dorosłego  przeszkadza  i  hamuje  ich  badawczy  stosunek  do  obiektu
czy sytuacji.

Aby podtrzymać tę potrzebę należy stwarzać sytuacje uruchamiające ją oraz przyjmować

przez dorosłego odpowiednie strategie w kontakcie z dzieckiem.

2) Potrzeba etykietowania – dziecko dąży do zaznaczenia, że już zetknęło się z danym

obiektem, że już go zna.
Celowi temu służą nazwy. O istnieniu potrzeby nadawania „etykiety” każdemu nowemu

obiektowi świadczą pytania „co to?”, zadawane już od 1,6 roku życia. Szybkość zadawanych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

pytań  świadczy  raczej  o  tym,  że  chodzi  dziecku  o  przekonanie  się,  że  każdy  przedmiot  ma
nazwę,  niż o poznanie tych nazw. Podobną rolę pełni zadawanie pytania „co to?” w stosunku
do znanych dziecku obiektów. W takim wypadku dziecko chce utrwalić się w przekonaniu, że
przedmioty  mają  rzeczywiście  stałe  nazwy.  Starsze  dzieci  nie  zawsze  pytają  o  nazwy,  ale
próbują  je  wymyślać.  Tworzenie  neologizmów  jest odpowiedzią  na  sytuację  braku  nazwy dla
określonego  przedmiotu.  Jeżeli  nie  zna  nazwy  lub ją  zapomniało  to  ją  tworzy  np.  flamaster −
malownik, stacja benzynowa – benzynacja, czynność filmowania kamerą – kamerowanie.

Podtrzymywanie i rozwijanie naturalnej potrzeby nazywania jest wynikiem tego, że

dorośli:
–

zachęcają dzieci do używania nazw, poprzez odpowiadanie na pytania dziecka,

–

sprawdzają opanowanie przez dziecko słów,

–

skłaniają do nadawania nazw i rzeczy przez podanie nazw,

–

proponują

stosowanie innych systemów symbolicznych (znaki piktograficzne,

informacyjne),

–

bawią się z dziećmi w wytwarzanie i stosowanie znaków i symboli; brak tego rodzaju
zabaw utrudnia opanowanie sztuki czytania i pisania, rozumienie symboli.

3) Potrzeba świeżości – już u niemowląt około 8 miesiąca życia można zaobserwować

zachowania, które służą wykryciu nowości.
Dziecko nie tyle chce poznać przedmiot, co stwierdzić, w czy jest on nowy, inny. Dąży

do  wykrycia  jak  spada  przedmiot,  a  nie  czy  w  ogóle  spada.  Dziecko  podejmuje  aktywne
poszukiwania  nowości  poprzez  wypróbowywanie  wszystkich  znanych  sobie  sposobów
działania.  Im  dziecko  dysponuje  większą  liczbą  sposobów  działania,  tym  ma  większe  szanse
w wykryciu nowości.

Podtrzymywaniu potrzeby świeżości służą działania dorosłego, które: ukazują rozmaite

sposoby  działania  oraz  pytania  wyzwalające  tego  rodzaju  aktywność  –  „do  czego  jest
podobny?”,  „do  czego  może  służyć?”,  „w  czym  różni  się  od  ...?”.  Zabawy  w  wykrywanie
podobieństwa  i  różnic  służą  podtrzymywaniu  tej  potrzeby.  Wśród  dorosłych  można  spotkać
ludzi o różnym stopniu nasilenia tej potrzeby, ale są i tacy, którzy ciągle szukają nowości i to
zarówno w wytworach, działaniach innych jak i własnych.
4)  Potrzeba  znanego  –  przejawem  tej  potrzeby  jest  tendencja  do  powtarzania,  zmierzająca

do utrwalania lub ponownego wywołania interesującego kogoś rezultatu.
Takie reakcje są zwykle reakcjami okrężnymi i pojawiają się ok. 2 miesiąca życia.

Najpierw  dotyczą  czynności  wykonywanych  na  własnym  ciele  (np.  ssanie  kciuka),  potem zaś
na przedmiotach. Powtarzanie prowadzi do wywołania określonych zjawisk, a rozpoznawanie
ich  jako  znanych  sprawia  dziecku  przyjemność.  W  wieku  przedszkolnym  ta  potrzeba  jest
nadal  żywa  i  przejawia  się  w  prośbach  dziecka  o  powtórzenie  znanej  bajki,  powtórzenie
zabawy,  piosenki,  wiersza.  Dziecku  chodzi  nie  o  poznanie  zjawiska,  lecz  o  to  by  stwierdzić,
że jest mu znane. Jest ona niezbędna przy tworzeniu obrazu świata.

Podtrzymywanie i rozwijanie zależy nie tylko od uwarunkowań biologicznych, ale i od

zachowania  dorosłego:  spełnianie  prośby dziecka o powtórzenie jakiejś czynności, zachęcanie
dziecka  do  powtórzenia  jakiejś  czynności  i  zachowanie  rytmu  występowania  pewnych
zjawisk  w  życiu  dziecka  (rytm  codziennych  zajęć  i  tradycji  –  Mikołajki,  imieniny,  święta).
Powtarzające  się  elementy  stają  się  dla  dziecka  punktami  odniesienia  w  zmieniającym  się
świecie.  Brak  takich  odniesień  utrudnia  budowanie  obrazu  świata,  zrozumienie  zasady
zachowania  stałości  (potem  przydatnych  w  pojęciu  np.  liczby,  długości).  Ponadto  znane
stanowi  podstawę  do  poszukiwania  nowości,  daje  poczucie  bezpieczeństwa,  czyni  świat
czytelnym.
5)  Potrzeba pytania – pierwszym przejawem nawiązania werbalnego kontaktu z otoczeniem

są pytania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pojawiają się w 2,5 roku życia dziecka. Najwięcej pytań dzieci jest związanych

z  obserwacją  świata  (61%;  o  przebieg  czynności,  o  wyjaśnianie  spostrzeżeń  dziecka,  o  kod
językowy).  Mniejszą  grupę  stanowią  pytania  synpraktyczne,  związane  z  aktualnym
działaniem  dziecka  (20%;  służą  orientacji  w  posługiwaniu  się  przedmiotami,  wyjaśnianiu
skutków  działań  oraz  ustalanie  warunków  dalszych  działań).  Pozostałe  pytania  związane  są
z  interpretacją  nowych  informacji.  Są  to  pytania  o  ustalenie  prawidłowości,  o  wyjaśnianie
zależności  przyczynowo-skutkowych.  Wraz  z  wiekiem  potrzeba  pytań  nie  zanika.  Później
część  pytań  realizowanych  jest  w  formie  wewnętrznej.  Jednostka  stawia sobie  pytanie  i sama
sobie na nie odpowiada [14].

Podtrzymywanie i rozwijanie potrzeby pytania służy postawa dorosłego akceptująca

pytania dziecka oraz stwarzanie sytuacji do zadawania pytań.
6) Potrzeba obrazu świata – zdobywane przez dziecko doświadczenia nie gromadzą się

w nim bezładnie.
O tym, że dziecko ma jakiś obraz świata można łatwo się przekonać zadając pytania

o  poszczególne  zjawiska.  Dziecko  rzadko  nie  udziela  odpowiedzi,  raczej  dąży  do
zaprezentowania  swojej  wiedzy  na  każdy  temat  interesujący  słuchacza.  Dziecko  nie  troszczy
się,  czy  informacje  są  prawdziwe,  pełne,  zgodne  z  innymi  –  informuje  o  takim  obrazie,  jaki
posiada.  Dziecko  samo  tworzy  świat  i  trudno  przyjmuje  modyfikacje.  Dlatego  najlepszym
sposobem jest budowanie świata wspólnie z dzieckiem.

Rola dorosłego w budowaniu obrazu świata sprowadza się do:

–

organizowania sytuacji zachęcających do poznawania,

–

służenia  dziecku  pomocą  w  porządkowaniu  doświadczeń.  Dorosły  sam  powinien
dysponować  wyraźnie  sprecyzowanym  poglądem  na  świat,  wiedzieć,  co  na  świecie  jest
ważne,  czym  warto  się  zajmować,  na  co  zwrócić  uwagę.  Powinien  też  przyjąć  jakieś
kategorie,  wokół  których  będzie  z  dzieckiem  gromadził  i  porządkował  doświadczenia.
Może  to  być:  dziedzina  wiedzy  o  sobie,  o  świecie,  o  relacjach  –  ja  –  świat.  Będzie  to
wiedza  o  własnej  osobie,  swoim  ciele,  umiejętnościach  i  sprawnościach,  o  obiektach
zapełniających  przestrzenie,  o  zależnościach  ja  -  świat,  o  tym  co  dobre,  ważne,  złe,
o zmienności i stałości, o przeszłości, o wartościach.
Zdrowe  i  prawidłowo  rozwijające  się  dziecko  jest  stale  aktywne  poznawczo  i  ruchowo.

Kiedy  jego  potrzeby  są  zaspokojone,  działa  w  poczucie  bezpieczeństwa  i  wiary  we  własne
możliwości.  Dorosłych  spostrzega  jako  osoby przyjazne  i niezagrażające, od których otrzyma
wsparcie.  Zaspokajanie  wymienionych  potrzeb  psychospołecznych  nie  wymaga  specjalnych
środków  czy  zabiegów.  Po  prostu trzeba z należytą uwagą i akceptacją obserwować rozwój
i  działania  dziecka,  starać  się  je  zrozumieć,  aby  w  odpowiednim  momencie  dostarczyć
bodźców, które daną potrzebę zaspokoją [22, s. 16].

1.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Co oznacza termin „osobowość”?
2. Jakie mechanizmy psychologiczne powodują, że człowiek jest zdolny do kierowania

własnym życiem, a jego zachowania są zorganizowane i względnie stałe?

3. Jakie cztery czynniki uważane są za najważniejsze dla stymulowania osobowości

dziecka?

4. Jakie wymiary opisane w koncepcji "Wielkiej Piątki" pomimo ich genetycznego przekazu

zależą od tego, czego nas uczono i czego od nas oczekiwano w dzieciństwie?

5.  Dlaczego największy wpływ na kształtowanie osobowości dziecka ma jego rodzina?
6.  Jakie potrzeby psychospołeczne posiada dziecko?
7.  Jakie znasz potrzeby fizjologiczne dziecka?
8.  Jak zaspakaja się potrzebę przynależności i miłości?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9.  Jak przejawia się brak zaspokojenia potrzeby bezpieczeństwa?
10.  Jak zaspokaja się potrzebę bezpieczeństwa?
11.  Na czym polega potrzeba szacunku?
12.  Jak przejawia się brak zaspokojenia potrzeby szacunku?
13.  Jak zaspakaja się potrzebę szacunku?
14.  Jakie są potrzeby poznawcze małego dziecka?
15.  Na czym polega potrzeba eksploratywności?
16.  Jakie czynności dorosłego podtrzymują a jakie hamują potrzebę eksploratywności?
17.  Na czym polega potrzeba etykietowania?
18.  Jakie czynności dorosłego podtrzymują potrzebę etykietowania?
19.  Co wiesz o potrzebie świeżości?
20.  Jakie czynności dorosłego podtrzymują potrzebę świeżości?
21.  Na czym polega potrzeba pytania?
22.  Jakie czynności dorosłego podtrzymują a jakie hamują potrzebę pytania?
23.  Na czym polega potrzeba obrazu świata?
24.  Jakie czynności dorosłego podtrzymują a jakie hamują potrzebę obrazu świata?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Oswój dziecko z wizerunkiem jego sylwetki.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) zawiesić na uprzednio umocowanym w ścianie haku duże lustro wtedy, kiedy w sali

przebywają dzieci. Ma w nim mieścić się cała sylwetka dziecka. Twoje działanie
zainteresuje dzieci,

2) klęknąć obok lustra i rozmawiać z zaciekawionymi dziećmi o tym, co w nim widać. Nie

zapomnij zachęcać te mniej odważne, aby podeszły do niego,

3) zapewnić bezpieczeństwo dzieciom, podczas wieszania lustra i dopilnować, aby hak do

jego zawieszenia był umocowany pod nieobecność dzieci.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

duże lustro do zawieszenia na ścianie sali.

Ćwiczenie 2

Zorganizuj dzieciom (6 – 8 osób) działanie pomagające w kształtowaniu świadomości

własnego ciała.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) poprosić dzieci, aby wzięły swoją zabawkę i usiadły na podłodze, sam również siadasz,
2) pokierować spostrzeżeniami dzieci przy pomocy poniższych zdań i wykonywać

czynności, o których mówisz dzieciom:

–

Lalka (miś) ma głowę. Pogłaszcz ją (go) … Czy ma włosy? Pokaż … Teraz czoło …
Oczy … Nos … Usta …

–

Lalka (miś) ma ręce (łapy). Pogłaszcz najpierw swoje ręce, potem ręce lalki (łapy misia)
… Podnieś swoje ręce do góry … klaśnij nad głową …

–

Lalka (miś) ma nogi. Pogłaszcz najpierw swoje nogi, potem nogi lalki (misia) … Wstań
i poskacz na swoich nogach … Teraz niech poskacze lalka (miś).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

lalka lub miś dla każdego dziecka,

–

lalka dla osoby prowadzącej ćwiczenie.

Ćwiczenie 3

Zidentyfikuj, nazwij i zaproponuj działania zaspokajające potrzeby dziecka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przygotować wg poniższego wzoru tabelkę,

Opis zachowania dziecka

Nazwa ujawnianej

w zachowaniu potrzeby

Proponowany sposób

jej zaspokojenia

2) przeczytać książę M. Karwowskiej – Struczyk i W. Hajnicz: Obserwacja w poznawaniu

dziecka.  WSiP,  Warszawa  1998.  Znajdziesz  tam  przykłady  obserwacji  prowadzonych
za  pomocą  różnych  technik  notowania.  Pomogą  Ci  one  w  poprawnym  notowaniu
spostrzeżeń.

3) wybrać dogodne dla prowadzenia obserwacji miejsce na sali. Powinieneś widzieć

i słyszeć jak najwięcej. Zapisuj zachowania dziecka wybranego przez Ciebie do
obserwacji.

4)  przedstawić wyniki własnej analizy na forum klasy,
5)  posłuchać analiz innych osób,
6)  odpowiedzieć na poniższe pytanie:

–

Jakie wnioski z dokonanych obserwacji wynikają dla twojej przyszłej pracy
z dziećmi?

7) wypisać wnioski na oddzielnej kartce i dołączyć do karty obserwacji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

kartka z przygotowana tabelką,

–

długopis.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować, co to jest „osobowość”?

2) wymienić cztery czynniki mające wpływ na kształtowanie

osobowości dziecka?

3) wymienić mechanizmy psychologiczne, które powodują, że człowiek

jest zdolny do kierowania własnym życiem, a jego zachowania są
zorganizowane i względnie stałe?

4) wymienić cztery czynniki, uważane za najważniejsze dla

stymulowania osobowości dziecka?

5) scharakteryzować wymiary opisane w koncepcji "Wielkiej Piątki"?

6) wskazać, które z wymiarów opisanych w koncepcji "Wielkiej Piątki”

zależą od tego, czego nas uczono i czego od nas oczekiwano
w dzieciństwie?

7) przeprowadzić zabawy indywidualne i w grupie dziecięcej?

8) skoordynować oddziaływania wychowawcze w celu zastosowania

przez rodziców i opiekunów jednolitych metod?

9) wykorzystać sytuacje zabawowe do wspomagania rozwoju osobowości

dziecka? zapewnić bezpieczeństwo dziecku podczas realizacji zajęć?

10) zapewnić bezpieczeństwo dziecku podczas realizacji zajęć?

11) wytłumaczyć, dlaczego największy wpływ na kształtowanie

osobowości dziecka ma jego rodzina?

12) podać przykłady sytuacji poprzez które dokonuje się oddziaływanie

dorosłych na osobowość dziecka?

13) zaspokoić potrzeby fizjologiczne dziecka?

14) sprawić, aby dziecko czuło się bezpiecznie?

15) zaspokoić potrzebę przynależności i miłości w trakcie pracy

z dzieckiem?

16) okazywać dziecku szacunek?

17) wymienić potrzeby poznawcze dziecka?

18) tak organizować własne działania, aby podtrzymać potrzebę

eksploratywności?

19) tak organizować własne działania, aby podtrzymać potrzebę

etykietowania?

20) tak organizować własne działania, aby podtrzymać potrzebę

świeżości?

21) tak organizować własne działania, aby podtrzymać potrzebę pytania?

22) zbudować obraz świata wspólnie z dzieckiem?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Zasady i metody postępowania wychowawczego

4.2.1. Materiał nauczania

Zasada to słowo oznaczające normę (sposób) postępowania uznaną przez kogoś za

obowiązującą.  Spośród  wielu  istniejących  klasyfikacji  zasad  do  celów  pracy  wychowawczej
z małym dzieckiem stosuje się następujące zasady wychowania [15, s. 58 - 60]:
1.  Zasada  zaspokajania  potrzeb  dziecka  –  mówi  ona  nam  o  tym,  że  rodzice  (opiekunowie)

dziecka  powinni  pamiętać  o  potrzebach  fizycznych,  psychicznych  oraz  społecznych
dziecka.  I  tak  w  zakresie  pierwszej  z  wymienionych  potrzeb  nie  można  zapominać
o  potrzebie  bezpieczeństwa,  ruchu  i  działania.  W  obszarze  potrzeb  psychicznych  dorośli
powinni uwzględnić potrzebę poznawania świata i wiążące się z nią potrzeby poznawcze.
Potrzeby społeczne zaspokoi poznanie i przestrzeganie norm społecznych.

2. Zasada aktywności – przypomina ona o tym, że aktywność, to cecha rozwojowa dzieci.

Aktywność  bierze  się  z  nie  dających  spokoju  człowiekowi  potrzeb.  Im  więcej  potrzeb
odczuwa  dziecko,  tym  większa  jest  jego  aktywność  w  celu  zapewnienia  sobie  komfortu
w  każdej  płaszczyźnie  życia.  Uaktywnienie  jednostki  jest  fundamentalnym  warunkiem
orientacji  w  otaczającym  świecie  i  zdobywania  doświadczenia  niezbędnego  do
codziennego życia. Sama aktywność może przebiegać w bardzo różny sposób i w bardzo
dużym stopniu zależy od stopnia samodzielności dziecka.

3. Zasada indywidualizacji – nakazuje nam nawiązywanie indywidualnych kontaktów

z  każdym  ze  znajdujących  się  pod  naszą  opieką  dzieci.  W  tych  interakcjach  i  ocenach
dziecka  należy  brać  pod  uwagę  cechy indywidualne  podopiecznego,  jego  tempo  rozwoju
umysłowego,  fizycznego,  społecznego.  Nie  można  stracić  z  pola  widzenia  potrzeby
rozwijania  zamiłowań  i  uzdolnień  właściwych  danemu  dziecku.  Przestrzega  się  zasady
nie  porównywania  dzieci  między  sobą  wychodząc  z  założenia,  że  każde  jest
niepowtarzalną indywidualnością.

4. Zasada organizacji życia społecznego – założeniem tej zasady jest fakt, iż rozwój

jednostki  przebiega  sprawniej,  szybciej  i  w  pełniejszym  stopniu,  im  bardziej  jest
nastawiona  na  współpracę  grupa,  w  której  funkcjonuje.  Dziecko  jako  istota  społeczna
rozwija  się  optymalnie  tylko  w  przypadku  kontaktów  z  otoczeniem.  W grupie  stwarzane
są  warunki  współdziałania,  które  powodują  pobudzenie  aktywności  i  szybszy  rozwój.
Opiekun i wychowankowie mogą stworzyć zwarty zespół, jeśli w ich opinii wychowawca
jest  autorytetem,  a  członkowie  grupy  darzą  go  szacunkiem  i  respektują  jego  zdanie.
Dzieci  jak  i  wychowawca  oczekują  względem  siebie  wyrozumiałości,  szacunku,
sprawiedliwej  oceny  i  zrozumienia,  czyli  właściwego  organizowania  i  funkcjonowania
życia  społecznego.  Kształtowanie  osobowości  dziecka  jest  tym  skuteczniejsze,  im
bardziej zgrany zespół tworzy dorosły i jego podopieczni.

5. Zasada integracji – sensem tej zasady jest uwzględnienie konieczności zintegrowania

wpływu  na  dziecko.  Postępowanie  zgodnie  z  tą  zasadą  opiera  się  na:  1)  integrowaniu
treści  z  różnych  dziedzin  wychowania  (wychowanie  zdrowotne,  umysłowe,  społeczno  –
moralne, estetyczne) oraz 2) współzależności rozwoju somatycznego i psychicznego.

Metody wychowania odgrywają znaczącą rolę w realizacji procesu wychowawczego.

Metoda wychowania to „świadomie i konsekwentnie stosowany sposób oddziaływania
pedagogicznego na jednostkę, grupę lub zbiorowość, dla osiągnięcia zamierzonego celu
wychowawczego” [19, s. 189].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

M. Herbert wymienia pewne przyczyny stosowania metod wychowania przez dorosłych

oraz powody stawiania wymagań dziecku poprzez określenie oczekiwań w stosunku do niego
[9, s. 73]:
–

zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa – dzieci kierowane wskazówkami dorosłych uczą
się unikać niebezpieczeństw,

–

utrzymanie  harmonii  rodzinnej  (grupowej)  –  agresywny,  buntowniczy  maluch  jest  często
przyczyną  zaburzeń  życia  rodzinnego  (grupowego)  i  dysharmonii  między  rodzicami
(opiekunem,  nauczycielem)  a  pozostałymi  dziećmi.  Prowadzenie  życia  towarzyskiego
rodziny  oraz  życia  społecznego  w  grupie  żłobkowej/przedszkolnej  –  dzieci
o  niekontrolowanych  i  destrukcyjnych  zachowaniach  nie  są  mile  widzianymi  gośćmi
i przyczyniają się do izolacji społecznej rodziców oraz ich samych.

K. Konarzewski proponuje następującą klasyfikacje metod wychowania [16, s. 24 - 276]:

1. Metody indywidualne (stosowane w trakcie interakcji dorosły – wychowanek), wśród

których wyróżnia następujące techniki (przez innych autorów nazywane metodami):

–

nagradzanie i karanie,

–

modelowanie,

–

perswazję,

–

technikę zadaniową.

2. Metody grupowe:
–

kształtowanie odniesienia porównawczego,

–

nacisku grupowego,

–

kształtowania systemu ról i norm grupowych,

–

kształtowania grupowych wzorów życia.

Nagradzanie polega na stwarzaniu atrakcyjnych następstw po zachowaniu. Czyni się to

w  celu  zachęcenia  dziecka  do  powtarzania  zachowań oczekiwanych  wychowawczo.  Nagroda
ma  być  więc  bodźcem  wzmacniającym  postępowanie  pozytywne,  zachęcającym  do  solidnej
pracy  lub  nauki,  do  zachowań  znajdujących  wysokie  uznanie  w  rodzinie  i  w  innych  grupach
społecznych. Nagroda – wyróżnienie spełnia następujące funkcje:
–

umacnia w dziecku wiarę we własne siły i wartości,

–

realizuje potrzebę uznania i sukcesu,

–

zachęca do podejmowania coraz trudniejszych zadań,

–

dostarcza dodatnich uczuć i radości oraz jest przyczyną dobrego samopoczucia,

–

wzmacnia więzi uczuciowe z osobami nagradzającymi,

–

działa dodatnio na tych, którzy są świadkami nagradzania.

Nagroda powinna być zastosowana natychmiast po wystąpieniu działania i dobrana

odpowiednio do dziecka (dla każdego, co innego może być nagrodą). Nagrody mogą mieć charakter
materialny lub pozamaterialny. Zazwyczaj korzysta się z następujących rodzajów nagród:
–

nagradzanie  pochwałą  i  uznaniem  –  najczęściej  stosowane,  werbalna  aprobata
postępowania  dziecka,  podziw,  że  potrafiło  wykonać  zadanie  w  sposób  wyjątkowo
udany,  uśmiech  i  radość  czy  przytulenie,  jeśli dziecko  lgnie do rodziców  i sprawia mu to
przyjemność.  Uznanie  i  pochwała  powinny  być  proporcjonalne  do  włożonego  wysiłku
i  chęci,  aby  na  nie  zasłużyć.  Wartość pochwały  zależy  od  tego,  kto jej  udziela  i  w  jakich
okolicznościach  (tym  większa  im  większy  w  oczach  dziecka  autorytet  osoby,  która
pochwaliła),

–

nagradzanie  przez  sprawianie  przyjemności  dziecku  –  może  to  być  wspólny  spacer
z  rodzicami,  wyjście  do  kina,  wyrażanie  zgody  na  spotkanie  z  kolegami,  wyjazd  na
wycieczkę, wspólna gra, itp.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

darzenie  zaufaniem  –  jest  bardzo  pożądane  przez  dzieci,  ma  wysokie  walory
wychowawcze. Odebranie zaufania jest poważną karą. Dziecko, które wie, że rodzice mu
ufają,  ma  dobre  samopoczucie,  odczuwa  swoją  wartość,  ma  przedsmak  upragnionej
samodzielności  i  dorosłości;  zaufanie  polega  również  na  zmniejszaniu  kontroli  nad
wszystkim, co dziecko robi, czym się zajmuje i z kim się bawi, itp.

–

wspólne atrakcyjne spędzanie wolnego czasu, np.: wycieczki; sposób jest bardzo dobry
lecz kosztowny i wymaga dużo wolnego czasu,

–

nagrody  rzeczowe  –  chętnie  i  z  wdzięcznością  przyjmowane  przez  dzieci,  zwłaszcza
przez  te,  których  rodziców  nie  na  wszystko  stać;  nagroda  rzeczowa  to  prezent  za
konkretną  działalność  lub  określone  postępowanie,  dar  zasłużony,  a  jego  posiadanie
kojarzy  się  z  tym,  za  co  był  otrzymany  (zabawka,  gra,  maskotka,  płyta,  książka,  sprzęt
sportowy, itp.),

–

pieniądze – kieszonkowe lub do skarbonki, którymi dziecko może samodzielnie
dysponować za zgodą rodziców.

Karanie polega na tworzeniu awersyjnych (nieprzyjemnych) dla wychowanka zdarzeń.

Pełni ona funkcję: a) odstraszającą oraz b) funkcję korekcyjną.

Ta pierwsza występuje, gdy karanie agresji hamuje jej pojawianie się u innych. Najsilniej

widać jej użyteczność w środowisku instytucjonalnym. Nieuchronne karanie dzieci za
niepożądane zachowanie powoduje, że innych podobnych zachowań nie podejmują, w obawie
przed konsekwencjami.

Nieco inaczej prezentuje się funkcja korekcyjna kary. Zakłada ona, że karanie agresji

hamuje  jej  pojawianie  się  u  osoby  ukaranej.  Doświadczenie  pokazuje  jednak,  że  pod
wpływem  kary,  dziecko  uczy  się  jedynie  hamować  reakcje  agresywne.  Agresja  tłumioną
np.: w  domu,  pojawia  się  w  innych  sytuacjach,  najczęściej  w  instytucji  wychowawczej.
Dzieci  silnie  frustrowane i surowo karane przez rodziców, przejawiają silniejszą niż pozostałe
agresję  w  grupach  rówieśniczych.  Ponadto  nigdy  nie  wiadomo  czy  ukarane  zachowanie  jest
przez  dziecko  wyeliminowane  z  repertuaru  zachowań  przejawianych  w  relacjach
z rówieśnikami.

Skuteczność kary zależy od:

–

akceptowania norm i zasad, za przekroczenie których dziecko jest karane,

–

istnienia pozytywnego związku uczuciowego między karanym dzieckiem a osobą
wymierzającą karę, powinna to być osoba znacząca dla niego,

–

zaistnienia kary natychmiast po wystąpieniu reakcji negatywnej,

–

odpowiedniość kary do przewinienia dziecka,

–

możliwości alternatywnej reakcji, innej niż agresywna.

Karanie może pociągać za sobą różne skutki, często wręcz nieoczekiwane, bo nasila

agresję, zamiast ją hamować. Zazwyczaj dorośli korzystają z następujących rodzajów kar
[12, s. 38]: nieskutecznych i skutecznych.

Rodzaje kar nieskutecznych:

–

Kary  cielesne  (kary  fizyczne)  –  mają  bardzo  wielu  zwolenników,  chociaż  teoretycznie
uznaje się ich szkodliwość.
Ten  rodzaj  reakcji  na  wykroczenie  dziecka  nie  wymaga  zastanowienia  się.  Im  cięższe

przewinienie  tym  silniejsze  razy.  Im  większy  wstyd  i  zdenerwowanie  rodzica,  tym  silniejsze
lanie otrzymuje dziecko. Zastanowienie się jak skutecznie ukarać dziecko, zastępuje pytanie –
czym  zbić?  Bijąc  dziecko  matka  czy  ojciec  uważają,  że  mają  nieograniczoną  władzę,
wyładowują własną agresję, zły humor, zawiedzione nadzieje.

Kary fizyczne stosują rodzice często pod wpływem tradycji – mnie bito i wyrosłem na

porządnego człowieka, musi swoją porcję otrzymać mój syn. Również dlatego, że istnieje
w społeczeństwie nieuzasadnione przekonanie o ich skuteczności. Dzieci boją się bicia, gdyż

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

powoduje  ból,  pozostawia  kompromitujące  ślady  na  ciele.  Bicie  poniża  godność  dzieci,
upokarza  je,  widzą  wtedy  swoją  niemoc  i  bezsilność.  Kary  fizyczne  wymierzane  przez
karzących  nie  mających  autorytetu  u  dziecka  wywołują  u  dzieci  nienawiść,  chęć  odwetu
i inne groźne w skutkach reakcje.

Kary fizyczne poniżają dziecko i osobę wymierzającą karę (silniejszy bije słabszego,

uzależnionego  od  siebie).  Kara  fizyczna  nie  tylko  zostawia  ślady  na  ciele,  ale  również  sieje
spustoszenie  w  psychice  dziecka.  Następstwem  bicia  są  różnego  rodzaju  nerwice  i  lęki
(fobie), dokuczanie zwierzętom, agresja zwłaszcza wobec słabszych.
–

Straszenie dziecka – jest zabiegiem mającym skłonić dziecko do posłuszeństwa, bardzo
często stosowanym. Powoduje urazy psychiczne: nerwice lękowe, fobie, objawy
somatyczne. Likwiduje małe zło a czyni duże tak jak bicie.

–

Wyzwiska – poniżają godność dziecka.

–

Krzyk – jest reakcją na wykroczenie dziecka, szkodliwa i nieskuteczna kara. Dziecko boi
się krzyku, a po jakimś czasie samo krzyczy do osób słabszych i tych, których się nie boi.

–

Izolacja dziecka – dziecko czuje się opuszczone, przeżywa lęk.

Powyższe kary są nie tylko szkodliwe, ale też nie wymagają namysłu, są łatwe w użyciu,

dlatego często się po nie sięga. Konsekwencją stosowania kar fizycznych w domu
są trudności wychowawcze na terenie instytucji wychowawczych.

Rodzaje kar skutecznych:

–

Kara  naturalna  –  dziecko  nie  posłuchało  rodzica  i  zrobiło  sobie  krzywdę,  np.:  biegało
mimo  upomnień  i  uderzyło  się,  niegrzecznie  odezwało  się  –  musi  przeprosić,  zniszczyło
komuś  zabawkę  –  musi  oddać  własną.  Kara  naturalna  ma  ograniczone  możliwości
stosowania, jest konsekwencją winy.

–

Ukazywanie  konsekwencji  niewłaściwego  zachowania,  np.:  dziecko  nie  posprzątało
zabawek,  to  nie  może  wyjść  na  podwórko  do  innych  dzieci  się  pobawić  -  zaniedbany
obowiązek – nie ma przyjemności.

–

Tłumaczenie  i  wyjaśnianie  –  skuteczne,  jeśli  są  umiejętnie  zastosowane,  skłaniają
winnego  do  autorefleksji,  do  zastanowienia  się  nad  skutkami  lekceważenia  zasad  życia
społecznego.

–

Odmawianie przyjemności.

–

Wyrażanie swego smutku i zawodu, dezaprobaty dla zachowania dziecka.

–

Ignorowanie przez rodziców czy opiekuna (nie obdarzanie uwagą).

–

Nagany słowne, pisemne w obecności karanego i wobec grupy.

–

Czasowe odebranie przyznanego przywileju.

O takie kary dziecko nie ma pretensji do rodziców, ponosi naturalne konsekwencje

własnych poczynań.  Dobór  kar  powinien  zależeć  od winy  dziecka,  okoliczności przewinienia,
psychiki  dziecka  i  jego  wieku.  Kary  należy  stosować  z  troską,  aby  osiągnęły  swój  cel  –
poprawiły  winnego.  Kochający  rodzic,  „mądry”  opiekun,  wychowawca zna dziecko  i  wie,  co
bardziej  w jego  wychowaniu  skutkuje  -  odpowiednio  dobrana  nagroda,  czy  w  przemyślany
sposób  dobrana  kara  nie  poniżająca  godności  dziecka.  Kary  i  nagrody  nie  są  najważniejszą
metodą oddziaływania na dziecko.

Modelowanie to metoda uważana za jedną z najbardziej skutecznych w procesie

wychowania. Jej efektywność uwarunkowana jest wrodzoną predyspozycją ludzi do
naśladowania. Podstawą jej siły są dwa sposoby uczenia się – naśladowanie i modelowanie
[19, s. 192].

Naśladowanie polega na dokładnym odtwarzaniu zachowań zaobserwowanych wcześniej

u  innych,  ważnych  (znaczących)  osób.  Już  poprzez  samo  patrzenie  dziecko  się  uczy  wielu
czynności  i  zachowań.  Jedne  z  nich  nie  wymagają  ćwiczenia,  inne  powinny  być  wsparte
działaniami  praktycznymi  i  uczestnictwem  w  sytuacjach  społecznych.  Nawet,  jeśli  dziecko

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jeszcze czegoś nie umie, to dzięki naśladownictwu już wie jak coś zrobić, czy jak się
zachować. Ten sposób uczenia się dotyczy przede wszystkim małych dzieci.

Modelowanie (imitacja) sprowadza się do nieświadomego przejęcia czyjegoś sposobu

zachowania.  Efektem  tej  opcji  uczenia  się  jest  pojawienie  się  zachowań  o  różnym  stopniu
podobieństwa do zachowań modela. Jeśli by je uporządkować na linii ciągłej, to na jednym jej
krańcu  znalazłyby  się  zachowania  bardzo  podobne  do  zachowań  modela,  „a  na  drugim
zachowania  całkowicie  różne  od  tych  zaobserwowanych  u  modela”  [19,  s.  192].  Te  bardzo
podobne zachowania nazywa się „bezpośrednimi wynikami modelowania”.

Natomiast zachowania odbiegające od zachowań modela, ale mieszczące się w określonej

kategorii

postępowania

nazywa

się

„generalizowanym

(uogólnionym)

efektem

modelowania”.  Ten  efekt  jest szczególnie przydatny w wychowaniu. Umożliwia on tworzenie
przez  dzieci  pewnych  ogólnych  kategorii  zachowań  na  podstawie  zaobserwowanych,
pojedynczych  zachowań  modela  (np.  dzielenie  się  z  kimś  owocem  uogólnione  zostaje  na
zachowania  wskazujące  na okazywanie komuś życzliwości, wsparcia, pomocy itp.). Dzieciom
demonstrowane  są  również  zachowania  niepożądane  wychowawczo.  One  również  stają  się
dla nich wzorem zachowań.

Aby skutecznie posługiwać się ta metodą należy uwzględnić następujące czynniki:

–

Wiek osób, na które oddziałujemy – w przypadku małych dzieci metoda uznawana jest za
mniej  efektywną  z  powodu  braku  u  nich umiejętności  generalizowania zaobserwowanych
zachowań.  Powoduje  to  konieczność  „pokazywania”  im  wielu  pojedynczych  zachowań
w konkretnych sytuacjach. U dzieci starszych i młodzieży zaobserwowane zachowania są
uogólniane i przenoszone na inne kategorie zachowań.

–

Płeć  –  osoby,  na  które  oddziałujemy  chętniej  identyfikują  się  z  osobami  tej  samej  płci.
Dziewczęta  chętniej  przejmują  zachowania  zaobserwowane  u  kobiet,  chłopcy  zaś
u mężczyzn.

–

Cechy  modela  –  osoba,  aby  stać  się  modelem  musi:  a)  reprezentować  sobą  pewne
wysokie,  z  punktu  osoby  modelowanej  kompetencje,  b)  posiadać  szerszy  zakres
„władzy”  i  związanymi  z  nią  możliwościami  zaspokojenia  potrzeb,  np.:  materialnych
i  psychicznych,  c)  być  podobna  do  osoby  modelowanej  na  tyle,  aby  mogła  ona
identyfikować  się  z  modelem  dzięki  zaobserwowanemu  podobieństwu  pod  względem
wyglądu,  zainteresowań,  umiejętności  itp.,  d)  przejawiać  entuzjazm  dla  swoich
altruistycznych zachowań [19, s. 196].

Perswazja to metoda polegająca na tym, że przekazuje się wychowankowi poprzez słowo

wskazówki,  własne  oczekiwania  i  prośby, komentuje zachowania.  Jest  mało  skuteczna,  kiedy
stosuje  się  ją  pojedynczo.  Skuteczność  wzrasta  z  chwilą  połączenia  jej  z  innymi  metodami
wychowawczymi np. zadaniową, nagradzaniem czy karaniem.

Technika (metoda) zadaniowa polega na stawianiu wychowankowi zadań do wykonania.

Zadania  te  maja  związek  z  codziennym  rytmem  życia  rodzinnego  i  potrzebami  jej  członków
(np.  porządki,  przygotowywanie  posiłków),  życiem  społecznym  prowadzonym  w  grupie
dziecięcej lub klasie szkolnej (np. prace porządkowe, a w tym dyżury, pomoc innym w nauce,
pomoc  w  organizacji  imprez  typu:  Choinka,  Bal  Noworoczny)  oraz  z  czynnościami
wykonywanymi  na  rzecz  innych  (np.  zakupy,  czytanie  starszej  osobie,  rozmawianie  z  osobą
tego potrzebującą, samotną).

Do bodźców sprzyjających pozytywnemu nastawieniu wychowanków do powierzanych

zadań i zapewniających skuteczność wychowawczą rodziców zalicza się m.in. [10, s. 70]:
–

stosowanie zasady stopniowania trudności, a więc powierzanie zadań łatwych
i stopniowe zwiększanie trudności,

–

możliwość podjęcia się wykonywania zadania w sytuacji wyboru jego rodzaju i wariantu,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

akceptowanie poziomu wykonania zadania właściwego do wieku i umiejętności osoby
wykonującej zadania,

–

dostarczanie „wzoru” wykonania przez osoby znaczące dla wykonawcy zadania,

–

przewagę postawy rodzicielskiej (opiekuna) kreatora nad kontrolerem,

–

zagwarantowanie przeżycia zadowolenia z możliwości „bycia użytecznym, potrzebnym.”

Metody grupowe to oddziaływanie kilku osób na jednostkę w celu zmodyfikowania

postaw  bądź  zachowań.  Powodują  zmiany  w  zachowaniu  wychowanka  poprzez  bycie
i  działanie  z  innymi  osobami.  W  tej  grupie  dorosły  w  swoich  działaniach  wychowawczych
korzysta z wsparcia zespołu.

Więcej na ten temat przeczytasz w książce M. Łobockiego: Teoria wychowania

w zarysie. Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2003.

Warto stosować niekiedy pewne strategie dyscyplinowania (metody behawioralne)

w odniesieniu  do  dzieci.  Pomagają one w ustalaniu jasnych granic oraz umożliwiają dorosłym
dawanie  dobrego  przykładu  dzieciom.  Jednak  przypomnę,  że  proces  wychowania  nie
sprowadza się jedynie do behawioralnych formuły: S (bodziec) -----> R (reakcja)!

M. Herbert rekomenduje postępowania wychowawcze przydatne w okazywaniu pomocy

dzieciom  w  pozbywaniu  się  niepożądanych  zachowań  i  uczeniu  się  zachowań  oczekiwanych.
Są  to:  pozytywne  wzmacnianie,  pochwałę  –  ignorowanie,  izolowanie  od  wzmocnień
pozytywnych  (wykluczenie),  koszt  zachowania,  uczenie  się  przez  obserwację  (modelowanie)
oraz naturalne konsekwencje [9, s. 74 – 78].

Metoda 1. Pozytywne wzmacniane – kierujmy się hasłem „Przyłapuj dziecko na dobrym,

a  nie  na  złym  zachowaniu”.  W  takiej  sytuacji  nagradzamy  naszą  uwagą  dobre  zachowania.
W  celu  osiągnięcia  jak  najlepszego  efektu  wzmocnienia  (pochwały,  słodycze,  ulubione
zajęcia) powinny nastąpić bezpośrednio po wystąpieniu oczekiwanego zachowania.

Powszechnie dorośli nagradzają własną uwagą (gniewem) złe zachowania dziecka,

a w większości ignorują zachowania dobre.

Metoda 2. Pochwała – wykorzystujmy mechanizm polegający na tym, że dziecko robi

wszystko, aby skupić na sobie uwagę innych (zwłaszcza rodziców i innych dorosłych). Oto
zasada, która sprawdza się zawsze:

dobre zachowanie + wzmocnienie (nagroda)

= jeszcze lepsze zachowanie

dobre zachowanie + brak wzmocnienia

= pogorszenie zachowania

złe zachowanie + wzmocnienie (nagroda)

= jeszcze gorsze zachowanie

złe zachowanie+ brak wzmocnienia

= poprawa zachowania

Metoda 3. Izolowanie od wzmocnień pozytywnych – wykluczenie jest skuteczną karą.

Jej  celem  jest  zmniejszenie  częstotliwości  niepożądanego  zachowania  poprzez  ograniczenie
możliwości  uzyskania  wzmocnień  lub  nagród.  M.  Herbert  zaleca  zdecydowanie  się  na  jedną
z dwóch niżej opisanych form:
–

wykluczenie z jakiegoś działania (np. wykluczenie z zabawy). W takim przypadku
dziecku wolno obserwować działanie, ale nie może w nim uczestniczyć.

–

izolację – dziecko siada na krześle w najodleglejszym kącie pokoju czy korytarza
(miejsce izolacji nie powinno być dla dziecka atrakcyjne, ani zatrważające).

Wykluczenie może trwać od trzech do pięciu minut. Wykluczenie z działania i izolację

powinno  stosować  się  częściej  niż  izolację  w samotności (dziecko jest odsyłane na jakiś czas
do  innego  pomieszczenia).  Metodę  tę  należy  równoważyć  pozytywną  wagą  (zabawą,
pochwałą, dodatkowym kontaktem).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Metoda 4. Koszt zachowania – koszt to kara za niewykonanie poleconego działania –

może polegać na odebraniu dostępnych w danej chwili przywilejów, np.: dziecko nie może
oglądać bajki.

Metoda 5. Modelowanie (uczenie się przez obserwację) – na szczególną uwagę dorosłych

zasługuje metoda modelowania, zwana także metodą przykładu.

Warto dostrzec bezpośredni związek między własnym zachowaniem a zachowaniem

dzieci znajdujących się pod naszą opieką. Jako osoby ważne dla dzieci (znaczące) jesteśmy
„modelami” wszelakich zachowań i sposobów reakcji w sytuacjach miłych i trudnych dla
dzieci, a także w sytuacjach kontaktów z osobami starszymi.

Metoda 6. Naturalne konsekwencje – stwarzajmy warunki do tego, by dziecko odczuwało

konsekwencje własnych zachowań (bez naruszania granic bezpieczeństwa!).

Jeśli nieostrożnie obchodzi się z kubkiem i wyleje zawartość, niech to wytrze

(w atmosferze zachęty do tej czynności i spokoju), to nauczy je ostrożności; jeśli będzie jadło
na  obrusie  lub  serwetce,  wraz  z  upływem  czasu  będzie  to  czynić  estetyczniej  (bez  kruszenia
na  stół,  rozlewania)  niż  wtedy,  gdy  spożywa  posiłki  na  laminowanym  stole,  łatwym  do
uprzątnięcia.

Właściwości rozwojowe dzieci we wczesnym wieku życia oraz metody wychowawcze,

w tym behawioralne powinny mieć swoje stałe miejsce w procesie socjalizacji dziecka.
Stosowane

poprawnie

zwiększają

prawdopodobieństwo

sukcesu

wychowawczego

rozumianego jako postępowanie wychowanka, już jako osoby dorosłej, zgodnie z systemem
wartości, światopoglądem i stylem życia, jaki przekazano mu w trakcie wychowania
rodzinnego i instytucjonalnego.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co oznacza słowo „zasada”?
2.  Jakie zasady wychowania stosowane są w pracy z małym dzieckiem?
3.  Co oznacza wyrażenie „metoda wychowania”?
4.  Jakie metody wychowania proponuje K. Konarzewski?
5.  Jakie metody zaliczysz do metod indywidualnych?
6.  Jakie metody zaliczysz do metod grupowych?
7.  Jak należy nagradzać dzieci?
8.  Na czym polega karanie dzieci?
9.  Na czym polega modelowanie zachowań dzieci?
10.  W jaki sposób zlecamy dzieciom zadania do wykonania?
11.  Które metody karania używane przez dorosłych uznawane są za bezskuteczne?
12.  Jakie są skuteczne metody karania używane przez dorosłych?
13.  Jakie czynniki w metodzie modelowania wzmacniają oddziaływania wychowawcze?
14.  Które  postępowania  wychowawcze  oparte  na  metodach  behawioralnych  są  pomocne

w pozbywaniu się niepożądanych dziecięcych zachowań?

15.  Na czym polega pozytywne wzmacnianie?
16.  Na czym polega chwalenie?
17.  Na czym polega izolowanie od wzmocnień pozytywnych?
18.  Na czym polega ponoszenie kosztów zachowań?
19.  Na czym polegają naturalne konsekwencje?
20.  Na czym polega „sukces wychowawczy” w odniesieniu do osoby, która jest już dorosła?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaobserwuj zachowania dziecka i zaproponuj działania interwencyjne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) poprosić opiekunkę, aby dyskretnie wskazała dziecko, które jej zdaniem sprawia jej

i innym dzieciom trudności swoim zachowaniem. To dziecko będzie obiektem Twojej
obserwacji,

2) przygotować Kartę Obserwacji ABC wg poniższego wzoru:

Karta Obserwacji A B C [9, s. 68]

Imię dziecka:
Wiek dziecka:
Imię i nazwisko opiekuna:
Data obserwacji:

Dzień

godzina

Wydarzenia
poprzedzające:

co się stało przed
zaobserwowanym
zachowaniem?

Zachowanie

Konsekwencje:

jaki był

rezultat zachowania?
(1) Reakcja dorosłego (opiekuna)
(zignorowanie go, spieranie się
z dzieckiem, krzyk itp.)
(2) Reakcja dziecka na wynik
własnego zachowania

Opisz swoje
uczucia

(smutek, radość,
zadowolenie,
zdziwienie,
zaskoczenie itp.)

3) wybrać dogodne dla prowadzenia obserwacji miejsce w sali.
4) zapamiętać, że zapisujesz zdarzenia w formie bezosobowej, bez przypuszczeń, co do

powodów  reakcji  dziecka  i  tylko  to,  co  widzisz,  np.:  Karol  zabrał  zabawkę  Joli.  Ucieka
z  lalką  pod  okno.  Kiedy  Jola  podbiega  do  niego  chowa  jedną  rękę  z  zabawką  za  siebie,
a drugą odpycha dziewczynkę od siebie,

5) zapisywać dobre i złe zachowania dziecka w czasie 1,5 godziny ze szczególnym

uwzględnieniem sekwencji:

A – Co doprowadziło do napadu złości?
B – Jakie to było zachowanie?
C – Co się stało tuż po nim?
6)  po  zakończeniu  obserwacji  razem  z  opiekunem  (nauczycielem)  dziecka  odpowiedzieć  na

pytania:
–

Czy napady złości dziecka i ich liczba układa się w jakąś ogólniejsza
prawidłowość? (czy czynniki poprzedzające złość są podobne?)

–

Czy możemy stwierdzić, że napady złości zdarzają się częściej:

a)  w określonym czasie?
b)  w określonych miejscach?
c)  w obecności określonych osób?
d)  w określonych sytuacjach?

7) zastanowić się wspólnie z opiekunem (nauczycielem) dziecka:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

Czy nie sądzi on, że dziecko i on wpadli w pewnego rodzaju nawyk powtarzania
poleceń i reakcji, niczym „zdarta płyta”?

–

Czy można (bazując na notatkach) zauważyć powtarzające się konsekwencje
konfrontacji z dzieckiem (ustępowanie)?

8) określić dokładnie cel działań interwencyjnych (np. Chcę, żeby mnie słuchało, kiedy

kieruje pod jego adresem prośbę albo polecenie”). Pomoże Ci w tym książka: M. Herbert,
Krnąbrne zachowanie. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005, rozdział
4, s. 42 – 49.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

Karta Obserwacji ABC,

–

długopis,

–

książka M. Herberta: Krnąbrne zachowanie. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne,
Gdańsk 2005.

Ćwiczenie 2

Zastosuj metodę nagradzania - zaprojektuj i wykonaj dowody uznania, aby uhonorować

osiągnięcia dziecka [3, s. 127].

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) zaprojektować dyplomy, kartki – pochwałki, transparenty, dekorację sali wykorzystując

odpowiednie programy komputerowe oraz własną pomysłowość,

2) nie zapomnieć wręczyć dziecku dyplomu, kartki – pochwałki kiedy odniesie sukces lub

przy specjalnej okazji udekorować na jego cześć salę (powrót po długiej nieobecności,
urodziny).

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

graficzny program komputerowy: np. Painter, GIMP, Adobe Photoshop, Corel Photo
Point,

–

kartki papieru w formacie wybranym przez Ciebie,

–

mazaki,

–

kolorowy papier,

–

klej, nożyczki,

–

taśma samoprzylepna.

Ćwiczenie 3

Zastosuj metodę perswazji wraz z zadaniową - wytłumacz dziecku efekty jego

pozytywnych zachowań.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) wyrażać swoje uznanie zawsze wtedy, kiedy dziecko zrobi coś, co zasługuje na nagrodę,
2) wytłumaczyć dziecku pozytywne następstwa jego dobrych uczynków, które zauważysz

np.  pomogło  nakrywać  do  stołu  –  wyjaśnij  mu,  dlaczego  doceniasz  jego  starania  (nie
musiałem  tyle  razy  podchodzić  do  stolika  z  kubkami,  bo  ty  mi  je  przyniosłeś.  Dzięki
temu nie zmęczyłem się tak bardzo przy nakrywaniu do stołu),

3) wzmocnić zachowanie nagrodą materialną kolorowa kartka, nalepka.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

kartka w kształcie kwiatka,

–

kartka w kształcie misia,

–

kolorowa nalepka.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wytłumaczyć, co to znaczy słowo „zasada”?

2) wymienić zasady wychowania małego dziecka?

3) wytłumaczyć znaczenie słowa „metoda”?

4) wymienić metody wychowania ?

5) scharakteryzować metody wychowania?

6) wymienić indywidualne metody wychowania?

7) wymienić grupowe metody wychowania?

8) wymienić nieskuteczne rodzaje kar?

9) wymienić skuteczne rodzaje kar?

10) wytłumaczyć, na czym polega modelowanie zachowań dzieci?

11) wymienić metody behawioralne?

12) zastosować Kartę Obserwacji ABC i zaproponować w oparciu o nią

działania interwencyjne?

13) zastosować metodę nagradzania w pracy z dziećmi?

14) zastosować metodę perswazji?

15) zastosować metodę perswazji w połączeniu z innymi metodami

wychowawczymi?

16) zachować konsekwencję i zastosować metodę kosztu zachowań?

17) w razie konieczności zdecydować się na zastosowanie wykluczenia?

18) tworzyć bezpieczne dla dziecka sytuacje, w których ponosi ono

naturalne konsekwencje własnych zachowań?

19) wytłumaczyć, w jaki sposób chwalimy dzieci?

20) zastosować więcej nagród niż kar?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Oddziaływania wychowawcze w zakresie poszczególnych sfer

rozwojowych

4.3.1. Materiał nauczania

„Argumentacja naukowa stwierdza ponad wszelką wątpliwość, że okres wczesnego

dzieciństwa  zasadniczo  waży  na  tym,  kim  się  dziecko  stanie,  jak  przebiegać  będzie  jego
dalsze życie. Oznacza to, że lata dorosłości, kształt społeczeństwa i system wartości uznanych
przez  nie  zależą  w  znacznym  stopniu  od  jakości  wychowania  najmłodszych  dzieci.  Nigdy  już
w  wieku  dojrzałym  nie  przeżywamy  tak  intensywnie  i  nie  przyswajamy  sobie  tak  szybko
nowych  doświadczeń,  wiadomości  i  obrazów.  Jest  to,  więc  wielka  szansa  wychowania,
a  należy  uświadomić  ją  sobie  już  w  momencie,  kiedy  człowiek  pojawia  się  na  świecie
i zaczyna życie” [13, s. 600].

Okres do 7 roku życia nazwany jest z racji pewnych charakterystycznych cech dzieci

wiekiem: naśladownictwa, zabawy, fantazjowania i wiekiem pytań. Takie czynniki, jak:
zadatki wrodzone, aktywność własna jednostki, środowisko i działalność wychowawcza
pomagają gromadzić doświadczenia i wpływają na rozwój.

Rozwój to proces, w trakcie którego dziecko wzrasta fizycznie – rośnie, przybiera na

wadze,  opanowuje  i  doskonali  umiejętność  chodzenia,  chwytania,  patrzenia,  słuchania  oraz
dojrzewa  psychicznie  –  przyswaja  wiadomości  o  sobie,  o  swoim  najbliższym  otoczeniu,
następnie  o  świecie,  nabywa  umiejętności  zdobywania  wiedzy,  korzystania  z  niej,
rozwiązywania problemów – kształtuje swój światopogląd.

Rozwój człowieka składa się z wielu sfer. Ma charakter wieloprofilowy. To wszystko,

co  się  na  niego  składa  jest  ze  sobą  ściśle  powiązane,  to  znaczy,  że  jedna  część  wpływa
znacząca  na  drugą  i  odwrotnie.  Oddziałując  wychowawczo  na  rozwój  dziecka  musimy  mieć
na uwadze jego:
1.  rozwój  fizyczny  i  motoryczny  (duża  i  mała  motoryka):  zwracamy  uwagę  na  kontrolę

napięcia  mięśniowego,  które  ma  wpływ  na  umiejętność  trzymywania  odpowiedniej
pozycji,  przemieszczania  się  (pełzanie  –  siadanie  –  czworakowanie  –  wstawanie,
chodzenie  itd.),  chwytania,  itp.,  rozwój  zmysłowy,  czyli  zdolność  widzenia,  słyszenia,
czucia, smaku, węchu,

2. rozwój intelektualny: umiejętność korzystania ze zmysłów, spostrzeganie otoczenia,

przyswajanie wiedzy o nim oraz zdolność interpretowania, oceniania wydarzeń i zjawisk
w których człowiek uczestniczy,

3. rozwój emocjonalny i zachowania: zdolność wyrażania radości, zadowolenia, smutku,

żalu,  złości  odpowiednio  do  sytuacji,  to  umiejętność  panowania  nad  emocjami,  to  także
nasza  aktywność  –  duża  mobilizacja  w  działaniu  (szybko,  dynamicznie,  „wszędzie  nas
pełno” i spokój, spowolnienie, bierność),

4. rozwój komunikacji: rozumienie i nadawanie (mówienie), przy czym rozumienie rozwija

się szybciej niż zdolność wypowiadania się.

5. rozwój społeczny: nawiązywanie i utrzymywanie kontaktów, to także samoobsługa

i praca na rzecz innych, to również zainteresowania i rozwój predyspozycji, które
umożliwią osiągnąć dorosłość, a w niej niezależność od najbliższych.

Osiągnięcia rozwojowe, to etapy w poszczególnych sferach, jakie zdobywa organizm

w  trakcie  całego  życie.  To  małe  kroki  w  osiąganiu  dojrzałości.  W  rozwoju  są  okresy
ogromnego  dynamizmu  tak  zwane  „złote  okresy”,  jak  i  okresy  zastoju  lub  nawet  rzekomej
regresji.  Przykładem  może  być  dziecko,  które  zaczyna  chodzić,  które  jest  zaaferowane
przemieszczaniem  się,  samą  w  sobie  aktywnością  ruchową,  zaś  w  jego  rozwoju  następuje

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

tymczasem spowolnienie rozwoju mowy. Tak się dzieje w przypadku dzieci sprawnych, jak
i również z niepełnosprawnością.

Istotnym wydaje się uchwycenie odpowiedniego momentu w rozwoju dziecka, w celu

kształtowania w nim pewnych pożądanych umiejętności i zachowań. Uczenie i wychowanie
w takim okresie przynosi korzystne efekty.

Nauki i stymulacji danej czynności nie należy rozpoczynać zbyt wcześnie. Przedwczesne

uczenie  się  i  ćwiczenie  na  ogół  powoduje  więcej  szkody  niż  pożytku,  gdyż  trafia  na
niedojrzały  jeszcze  organizm  oraz  na  brak  zainteresowania  daną  czynnością  wskutek
niedostatku uprzedniego doświadczenia.

Natomiast zbyt późne rozpoczęcie ćwiczenia określonych umiejętności i zachowań

w  stosunku  do  możliwości  rozwojowych  dziecka  może  utrwalić  infantylne  nawyki,  które
dziecko  niechętnie  przełamuje  na  korzyść  nowych  form  zachowania.  To  może  spowodować
wiele zakłóceń w prawidłowym rozwoju dziecka.

Dzięki oddziaływaniom wychowawczym w dzieciństwie dzieci mogą wiele zyskać/

stracić rozwojowo. Rozpatrzmy następujące sytuacje:

A) Naśladownictwo a moralne efekty wrażeń z dzieciństwa, naśladowanie wszystkiego,

co dzieje się wokół nich.

W przypadku okresu wczesnego dzieciństwa słowa (nakazy, napomnienia, wyjaśnienia

i  inne  przekazy  do  intelektu  dziecka)  odgrywają nikłą rolę lub są bez znaczenia wobec świata
otaczających  przedmiotów  oraz  rzeczywistych  zachowań  i  czynów  ludzi.  Najistotniejsze  jest
to,  że  przez  sam  intelekt  dziecko  nie  jest  w  stanie  pojąć,  co  dobre,  a  co  złe.  Ogromne
znaczenie ma wpływ środowiska (rodziców, osób wychowujących, język gestów, który dzieci
odczytują).  Dzieci  naśladując  dorosłych  imitują  ich  gesty,  mimikę,  reakcje.  Początkowo
odbywa  się  to  nieświadomie,  następnie  poprzez  bardziej  świadome  działania  –  w  zabawie
tzw. tematycznej. Potrzeba naśladowania jest zakorzeniona niezwykle głęboko. Zaburzenie jej
przez  ignorancję  dorosłego  może  mieć  groźne  konsekwencje  dla  późniejszego  rozwoju
dziecka.  Dzięki  naśladownictwu:  następuje  identyfikacja  z  płcią,  opanowywane  są  role
społeczne,  wbudowywane  są  szczegółowe  skrypty  zachowań,  jak  np.:  zachować  się  przy
posiłku,  w  teatrze,  przy  pożegnaniu  itp.  Zaburzenia  powstają  często  dlatego,  że  dzieci
naśladują  zły  przykład  osób  dla  nich  znaczących.  Aroganccy  wychowawcy  (rodzice)
wychowują aroganckie dzieci [2, s. 27].

Nawet jeśli wiemy o fundamentalnym znaczeniu naśladowania w rozwoju małego

dziecka,  to  w  praktyce  często  brakuje  nam  odwagi,  by  na  tej  zasadzie  oprzeć  wychowanie.
Zamiast  tego  próbujemy  ingerować  w  rozwój  dziecka  za  pomocą  zupełnie  innych  metod
i sposobów.

B)  Niepotrzebne ingerencje

Wiele przyjemnych rzeczy i zabaw, którymi chcemy zająć dziecko, zmierza świadomie

lub  nieświadomie  do  wywarcia  określonego  wpływu,  ukierunkowania  procesu  uczenia  się
malucha.  Nasze  wyciągnięte  ręce  mogą  stać  się  dla  niego  pomocą  w  nauce  chodzenia
i  stawania.  Gdy  tak  się  dzieje  zanim  jego  kościec  i  mięśnie  dorosną  do  takich  wysiłków,
to następstwem mogą być uszkodzenia kości czy mięśni.

Można też zaobserwować, że ludzie kupują dziecku ich zdaniem odpowiednie książki

i  zabawki, aby  dziecko  nauczyło  się  w jak najszybszym  czasie  wielu  pojęć  w jak najkrótszym
czasie.  Ci  sami  dorośli  jednocześnie  w  innej  chwili  chcą  gaworzyć  z  dzieckiem  w  jego
dziecinnej  mowie.  To  jednak  spowalnia  rozwój  dziecka.  Słysząc  infantylny  szczebiot,  dzieci
nie  są zadowolone.  Chcą one kierować się w rozwoju wzorcami prawdziwej mowy. „Pewna,
mająca  jak  najlepsze  zamiary  ciocia  w  zabawie  z  trzyletnim  dzieckiem  kilkakrotnie  użyła  dla
określenia  psa  wyrażenia  „hau  –  hau”.  Po  długim,  ponurym  milczeniu  chłopczyk  stwierdził

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

sucho: „To przecież nazywa się pies”. Ze względu na „naśladownictwo” dorosłemu nie wolno
gaworzyć [2, s. 36].

Zakazy - czy można ich uniknąć? Istnieje wiele powodów, z racji których bezmyślnie

ingeruje  się  w  rozwój  małego  dziecka.  Np.:  w  otoczeniu  jest  wiele  przedmiotów  łatwych
do zniszczenia lub niebezpiecznych. Aktywność poznawcza dzieci powoduje, że chcą dotykać
i  takich  przedmiotów.  Wiadomo,  że  ciągłe  zakazy  typu  „nie  rusz”,  „nie  wolno”  doprowadza
do  przytłumienia  inicjatywy  dziecka  a  w  skrajnych  przypadkach  do  sparaliżowania
ciekawości poznawczej na całe życie.

Jak sobie poradzić? – Poprzez przewidywanie i zapobieganie (gniazdka elektryczne

zabezpieczyć  specjalnymi  nakładkami,  pochować  szkło z półek,  do  których  dosięga  dziecko),
ale  tyle  niebezpieczeństw  czyha  dookoła,  że  nie  da  się  wszystkich  wyeliminować.
Tu przychodzi w sukurs naśladowanie i zabawy prewencyjne.

Oto przykład: na kilka tygodni przed rozpaleniem pieca dorosły zbliżał rękę do pieca,

cofał  ją  gwałtownie  z  oznakami  przestrachu,  nie  dotknąwszy  pieca.  Ojej!  Jakie  to  gorące.
Dziecko  za  każdym  razem  naśladowało  go.  Stało  się  to  nawykiem.  Takie  zabawy  można
wymyślać,  ale  czy  mamy  dostatecznie  dużo  czasu?  Kluczem  wydaje  się  umiejętność
organizowania  środowiska  i  przeciwdziałanie.  Obserwowane  u  dziecka  braki  w  dziedzinie
nawyków  ruchowych  są  więc  przejawem  niewłaściwej  pracy  dorosłego z  dzieckiem.  Poprzez
trening  następuje  doskonalenie  sposobu  działania  i  zautomatyzowanie  czynności.
Wykonywane  automatycznie  czynności  nie  angażują  procesów  poznawczych,  a  jednocześnie
zapewniają realizację określonych działań [2, s. 36].

C)  Ludzka  miłość  jako  wytwór  uczuciowych  więzi  wewnątrzrodzinnych  właściwych

człowiekowi.
Dziecko może się prawidłowo rozwijać tylko w środowisku ludzi. Od pierwszych chwil

swojego  życia  nawiązuje  różnorodne  kontakty,  początkowo  z  inicjatywy  osób  starszych,  ale
już  w  drugim  półroczu  życia  pojawiają  się  pierwsze  oznaki  jego  własnej  aktywności.
Wszystkie  procesy  psychiczne  zdaniem  L.  S.  Wygotskiego  mają  najpierw  charakter
społeczny,  a  następnie  stają  się  indywidualnymi  procesami  jednostki.  W  kontakcie  z  ludźmi
człowiek uczy się spostrzegać, rozwiązywać problemy, mówić.

Jednym z pionierów psychiatrii dziecięcej był J. Bowlby. „Na zlecenie światowej

Organizacji  Zdrowia  badał  on  relacje  między  warunkami  życiowymi dziecka z jego rozwojem
psychicznym.  Stwierdził,  że  „najczęściej  przyczyn  zaniedbania  rozwoju  psychicznego
dziecka  nie  należy  się  doszukiwać,  jak  dotychczas  sądzono,  w  złych  warunkach  materialnych
i  mieszkaniowych  rodziny,  pracy  zawodowej  matki  czy  innych  podobnych  czynnikach
zewnętrznych,  lecz  w  określonej  postawie  wewnętrznej  rodziców”  [2,  s.  28].  Dziś  każdy
nauczyciel  wie,  iż  zaniedbania  rozwoju  psychicznego  dziecka  występują  często  właśnie
w rodzinach dobrze usytuowanych.

Rezultaty badań psychiatrycznych potwierdzają znaczenie matki dla dalszego życia

jednostki  (przy  czym  osoba  opiekująca  się  stale  dzieckiem  nie  musi  być  matką  biologiczną).
Przy  braku  takiej  osoby  (ciągle  ktoś  inny,  nieznany  opiekuje  się  dzieckiem;  rodzice
patologiczni,  chłód  uczuciowy)  pojawiają  się  stany  chorobowe  wynikające  z  braku  więzi
uczuciowej  i  przywiązania  (choroba  sieroca,  chorobliwe  stany  wynikłe  z  braku  przywiązania
i więzi uczuciowej).

Zdaniem S. Fraiberg [2] właściwości psychiczne nazywane przez nas ludzkimi, nie są

częścią  danego  dziecku  „wyekwipowania”.  Nie  są  one  instynktowne,  nie  nabywa  się  ich  po
prostu  w  trakcie  dojrzewania.  Człowiek  wiele  zawdzięcza  „ludzkiej  miłości” rozumianej jako
wytwór więzi uczuciowych, wewnątrz rodzinnych, właściwych człowiekowi:
a)  Mowa  nie  jest  jedynie  produktem  funkcjonowania  mózgu  i  organów  mowy,  ale

umiejętność jej stosowania jest nabywana przez kontakt emocjonalny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

b) Świadomość człowieka, spostrzeganie samego siebie jako indywidualności, pojęcie „JA”,

autonomiczna  tożsamość  powstają  w  uczuciowym  kontakcie  dzieci  i  rodziców.
W  procesie  budowania  własnego  „JA”  znaczenie  ma  oprócz  aktywności  własnej
jednostki,  jego  kontakt  z  rówieśnikami,  porównywanie  się  z  innymi,  opinie  dorosłych
o dziecku. Zadanie dorosłego polega na organizowaniu sytuacji, w których dziecko może
poznać  swoje  możliwości  i  umiejętności;  dawanie  okazji  do  kontaktów  z  rówieśnikami;
możliwość  wyrażania  własnych  opinii  dotyczących  umiejętności,  sprawności,  wiedzy  czy
wyglądu  dziecka.  Opinie  -  zachęty  w  formie:  „możesz  spróbować  jeszcze  raz”,  będą
stymulować  działanie  dziecka;  opinie  typu:  „zrobiłeś  to  źle”  mogą  sprzyjać  stagnacji  lub
nawet wystąpieniu regresu w rozwoju.

c) Opanowanie pierwotnych instynktów, poskramianie popędów i ujmowania ich w ryzy,

a nawet działania wbrew nim w przypadku konfliktu z wyższymi celami i ideami –
to wszystko nie jest człowiekowi dane, trzeba się tego dopiero nauczyć. Tylko atmosfera
miłości, otaczająca dziecko w pierwszych latach życia umożliwi to.

d) Sumienie, najwyższe osiągnięcie rozwoju kulturowego ludzkości (w sensie postępu

świadomości) nie stanowi „danego” wyposażenia człowieka, lecz jest wytworem
rodzicielskiej miłości i wychowania.

e) Inicjatywa – w wieku przedszkolnym (od 3 roku życia) powinna u dzieci rozwinąć się

inicjatywa  –  poczucie, że  ma ono pomysły, które mogą być akceptowane i podejmowane
przez  innych,  także  przez  dorosłych  –  by  w  kolejnym  okresie,  szkolnym,  rozwinęła  się
w przedsiębiorczość,  a  więc  w  podejmowanie zadań  i  poczucie  odpowiedzialności  za ich
wykonanie.

D) Fantazjowanie ( rozwój wyobraźni)

W okresie przedszkolnym obserwujemy intensywny rozwój wyobraźni. Dziecko nie

tylko  naśladuje,  odtwarza  wcześniej  zaobserwowane  czynności  i  sytuacje,  ale  tworzy  nowe,
wymyślone  przez  siebie.  Fantazjowanie,  to  jedna  z  najważniejszych  zdolności  wewnętrznych
człowieka  dorosłego.  Opracowano  wiele  testów  na  potrzeby  firm,  bo  potrzebny  jest
pracownik z fantazją. Bez fantazjowania człowiek nigdy nie jest wolny.

Twórcza fantazja pozwala spojrzeć na to, co dopiero ma się stać (przyszłość). Dzięki niej

dostosowujemy  się  do  istniejącej  rzeczywistości,  ale  i  zarazem  czynimy  plany,  aby  ją
zmienić.  Podstawy  jej  budowania  sięgają  wczesnego  dzieciństwa.  Najczęściej  posiadają  ją
dzieci  i  artyści.  Oto  przykładowe  działania,  aby  w  dalszych  latach  życia  nie  zniszczyć  tej
umiejętności:  a)  rysowanie  –  nie  wolno  uczyć  rysowania  stereotypowych  ludzi,  zwierząt,
domków...,  b)  śpiewanie  –  zachęcanie  do  śpiewania  własnych  melodii  i  np.  akompaniament
dorosłego,  c)  taniec,  d)  czytanie  i  układnie  wierszy,  baśni,  d)  zabawy,  e)  opowiadania
twórcze.

Zabija fantazjowanie m.in.: a) zbyt wiele przedmiotów w otoczeniu, b) zbyt duża dawka

telewizji,  c)  brak  możliwości  uczestniczenia  w  twórczych  działaniach  plastycznych,
muzycznych  czy  słownych,  d)  podawanie  przez  dorosłych  „gotowych”  wzorów  rozwiązań,
e)  brak  możliwości  rozwiązywania  problemów  tzw.  otwartych,  o  wielu  możliwych
rozwiązaniach.

E) Pytania

Z fantazjowaniem ściśle łączy się ciekawość poznawcza i dziecięce pytania. Jednym

z  najważniejszych  warunków  twórczej  aktywności  jest  ciekawość  poznawcza.  Zdaniem
psychologów,  na  podstawie  tego,  jak  bardzo  ciekawe  świata  są  nasze  dzieci,  możemy
przewidzieć,  czy  będą  uzdolnione  intelektualnie  w  wieku  dojrzałym  [11,  s.  36].  Brak  wiedzy
na  temat  przejawów  ciekawości  poznawczej  i  praktycznego  jej  stymulowania  może

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przyczyniać się do niszczenia lub hamowania przez nauczycieli i rodziców przejawów
twórczości u naszych dzieci (w dorosłym życiu, jako przełożeni, u podwładnych).

Rozwój fizyczny, stawianie pytań, eksplorowanie otoczenia uzależnione jest od spełnienia

kilku podstawowych warunków. Warunki wewnętrzne zależą od samego dziecka (jego naturalnej
potrzeby aktywności, motywacji, potrzeby odczuwania pozytywnych uczuć itp.).

Zdecydowana większość czynników stymulujących rozwój leży po stronie środowiska,

w  tym  rodziców  i  nauczycieli  (zaspokojenie  podstawowych  potrzeb  egzystencjalnych,
zagwarantowanie  poczucia  bezpieczeństwa,  dobra  znajomość  wychowanków,  oddanie
dzieciom  inicjatywy  w  tworzeniu,  zapewnienie  dzieciom  warunków  materialnych,
zdrowotnych,  społecznych,  zapewnienie  wystarczającej  ilości  czasu,  organizowanie
inspirujących  ciekawość  dziecka  kącików  zainteresowań,  umiejętne,  aktywne  słuchanie
i rozumienie dziecka).

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak rozumiane jest słowo „rozwój”?
2.  O jakich sferach rozwoju należy pamiętać pracując z dzieckiem?
3.  Jakie umiejętności wchodzą w skład sfery rozwoju fizycznego i motorycznego?
4.  Jakie umiejętności wchodzą w skład sfery rozwoju intelektualnego?
5.  Jakie umiejętności wchodzą w skład sfery rozwoju emocjonalnego?
6.  Jakie umiejętności wchodzą w skład sfery rozwoju umiejętności komunikacji?
7.  Jakie umiejętności wchodzą w skład sfery rozwoju społecznego?
8.  Dlaczego  ważną  sprawą  jest  uchwycenie  odpowiedniego  momentu  w  rozwoju  dziecka

w celu kształtowania w nim pewnych pożądanych umiejętności i zachowań?

9.  Czym grozi przedwczesne uczenie się i ćwiczenie przez dziecko danej czynności?
10.  Czym grozi zbyt późne uczenie się i ćwiczenie przez dziecko danej czynności?
11.  Jakie znasz przykłady niepotrzebnych ingerencji dorosłych w rozwój dziecka?
12.  W jaki sposób ludzka miłość wpływa na rozwój dziecka w różnych sferach jego rozwoju?
13.  Co dzieci, a później dorośli zawdzięczają posiadaniu fantazji?
14.  Co można zrobić, aby w dalszych latach życia nie zniszczyć fantazji?
15.  Czego unikać, aby nie doprowadzić do zniszczenia fantazji?
16.  Jak pytania otwarte wpływają na rozwój ciekawości poznawczej dziecka?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Stwórz warunki do realizacji zadania rozwojowego - uczenie się kontroli nad własnym

ciałem.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) sięgnąć do literatury, której treść pomoże ci w zorganizowaniu otoczenia stymulującego

rozwój dziecka,

2) przeanalizować problematykę przyuczania dzieci do korzystania z nocnika lub toalety,

a w tym sposoby motywowania pozytywnego dziecka, aby skojarzyć wizytę w toalecie
z czymś przyjemnym,

3)  przygotować niezbędne do tego celu pomoce,
4)  opracować listę czynności, które pozwolą Ci zrealizować ćwiczenie,
5)  skonsultować swój plan działania z opiekunem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

książka S. Ellison, S. Ferdinand: 365 dni z kochanym maleństwem. Zabawa
i poznawanie świata z dziećmi od noworodka do dwulatka. Wydawnictwo W.A.B.,
Warszawa 2002,

–

czasopisma dotyczące opieki i wychowania małego dziecka (Mama i Ja, Twoje Dziecko),

–

pomoce do motywowania pozytywnego dziecka (papierowe kwiatki, kolorowy papier).

Ćwiczenie 2

Opracuj i przeprowadź cykl działań (grupa 6 – 8 osobowa) oddziałujących na różnorodne

sfery rozwoju dziecka. Tam, gdzie jest to potrzebne dobierz pomoce i zabawki, odpowiednie
do działań i wieku dzieci.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przeczytać książki, których treść pomoże ci w doborze działań z dziećmi (zob. listę

w wyposażeniu stanowiska pracy),

2) notować pomysły, które uznasz za odpowiednie,
3) pamiętać o wieku dzieci z którymi będziesz pracować oraz o sferach, których dotyczy

wybrane działanie,

4) pamiętać, że jedno działanie może stymulować kilka sfer!
5) sporządzić listę działań wg poniższego wzoru:

6) zamieścić w uwagach organizacyjnych informacje o potrzebnych zabawkach,

rekwizytach,  muzyce  itp.  To  jest  miejsce, w którym zapisujesz także jak poradzisz sobie,
np.:  z  zachęceniem  do  uczestnictwa (jak skierujesz uwagę dzieci  na Twoją propozycję?),
ze  zrobieniem  koła  przez  dzieci,  rozłożeniem  i  zebraniem  potrzebnych  do  działań
pomocy czy zabawek, z uruchomieniem magnetofonu.

7) przeanalizować swoje propozycje wg następujących wytycznych:

–

Czy są one dobrane odpowiednio do wieku dzieci?

–

Czy zachowałaś proporcje w stymulowaniu każdej ze sfer rozwoju dziecka?

–

Czy uwzględniłaś wszystkie przewidywalne sprawy organizacyjne?

8)  skonsultować powstałą listę ze swoim nauczycielem i opiekunem dzieci,
9)  przeprowadzić swój projekt po zaakceptowaniu go przez nich,
10)  „odczytywać”  w  trakcie  wykonywania  ćwiczenia  2  informacje  zwrotne,  jakie  przesyłają

Ci  dzieci  (czy  są  zainteresowane,  zmęczone,  senne)  i  od  nich  uzależniać  przystąpienie
do  wykonania  działania,  kolejność  proponowanych  dzieciom  działań,  czas  trwania  oraz
moment jego zakończenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

rekomendowane książki:

1. S. Ellison, S. Ferdinandi: 365 dni z kochanym maleństwem. Zabawa i poznawanie świata

z dziećmi od noworodka do dwulatka. Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2002

2. K. Rojkowska: Naucz małe dziecko myśleć i czuć. Wydawnictwo „Ravi”, Łódź 2003

Sfera(y), na którą(e)
oddziałujesz
Nazwa działania

Opis działania

Uwagi organizacyjne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3.  P. Schiller.: Mądre dziecko. Libra, Poznań, 2005
4.  J. Silberg: Zabawy umysłowe dla niemowląt. Wydawnictwo K.E. Liber, Warszawa 2004
5.  A. Erkert: Zabawy rozwijające zmysły. Jedność, Kielce 2002
6.  A.  Erkert:  Dzieci  potrzebują  ciszy.  Zabawy  relaksacyjne  na  wiosnę,  lato,  jesień  i  zimę.

Jedność, Kielce 1999

7.  M. Jąder: Krok... w kierunku kreatywności. Impuls, Kraków 2005
8.  H. Baum: Małe dzieci - duże uczucia. Jedność, Kielce 2002
9.  M.  Bogdanowicz,  B.  Kisiel,  M.  Przasnyska:  Metoda  Weroniki  Sherborne  w  terapii

i wspomaganiu rozwoju dziecka. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Spółka Akcyjna,
Warszawa 2005

–

zabawki,

–

pomoce do zabaw,

–

kredki,

–

kartki,

–

nagrania z muzyką,

–

magnetofon lub odtwarzacz CD.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wytłumaczyć znaczenie pojęcia „rozwój”?

2) wymienić sfery rozwoju, o których należy pamiętać pracując

wychowawczo z dzieckiem?

3) wymienić umiejętności wchodzące w skład sfery rozwoju fizycznego

i motorycznego?

4) wymienić umiejętności wchodzące w skład sfery rozwoju

intelektualnego ?

5) wymienić umiejętności wchodzące w skład sfery rozwoju

emocjonalnego?

6) wymienić umiejętności wchodzące w skład sfery rozwoju umiejętności

komunikacji?

7) wymienić umiejętności wchodzące w skład sfery rozwoju

społecznego?

8) wytłumaczyć, dlaczego ważną sprawą jest uchwycenie odpowiedniego

momentu w rozwoju dziecka w celu kształtowania w nim pewnych
pożądanych umiejętności i zachowań?

9) wymienić to, czego należy unikać aby nie niszczyć fantazji dziecka?

10) stworzyć warunki do realizacji zadań rozwojowych?

11) opracować na piśmie cykl działań oddziałujących na różnorodne sfery

rozwoju dziecka?

12) przeprowadzić cykl działań (w grupie 6 – 8 osobowej) oddziałujących

na różnorodne sfery rozwoju dziecka?

13) dobrać sprzęt, zabawki i pomoce do zabaw?

14) uwzględnić w planach działań wszystkie przewidywalne sprawy

organizacyjne?

15) wykorzystać czynności dnia codziennego do wspomagania rozwoju

dziecka?

16) zapewnić dziecku bezpieczeństwo podczas realizacji zajęć?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Charakterystyka aktywności zabawowej małego dziecka

4.4.1. Materiał nauczania

W stymulowaniu rozwoju psychomotorycznego i osobowości dziecka podstawową formą

pracy  jest  zabawa.  „Jako  ważna  forma  działalności  rozwijającego  się  człowieka  podlega
zasadzie  ciągłego  ruchu  i  ciągłych  zmian.  Na  ogół  każda  odmiana  zabawy  naprawdę  wtedy
zajmuje  bawiących  się,  gdy  wymaga  od  nich  doskonalenia  możliwości  rozwojowych,  gdy nie
wystarczają  jej  wciąż  te  same  osiągnięcia,  gdy  stwarza  ciągle  nowe  trudności  i  podniety  do
ich pokonywania” [22, s. 220].

Zmiany w dziecku, jakie dokonują się dzięki zabawie i w zabawie w dużym stopniu

zależą  od  różnorodnych  zjawisk  środowiska  społecznego  –  wychowania  oraz  mimowolnych
oddziaływań  środowiska  (status  ekonomiczny,  społeczny  i  wpływy  kulturowe).  Wewnętrzne
przeobrażenia  jednostki  oraz  wpływy  i  oddziaływania  środowiska  wywołują  w  postępowaniu
dziecka  skłonność  do  zmieniania  własnych  sposobów  bawienia  się.  Objawia  się  to
w poświęcaniu  coraz  większej  ilości  czasu na dany rodzaj zabawy, na wprowadzaniu nowych
rekwizytów,  na  zwiększaniu  się  liczby  osób  biorących  udział  we  wspólnej  zabawie,  na
wzrastaniu  stopnia  trudności  (a  więc  i  wymagań  stawianych  uczestnikom  zabawy),
porzucaniu  jednych  odmian  zabawy  i  przechodzenia  do  innych.  Ogólna  linia  przeobrażania
się polega na przechodzeniu od form prostych do bardziej złożonych.

Analiza zabaw wskazuje na ich dużą rolę we wszechstronnym rozwoju dziecka. Będą one

oddziaływać  na  nie  wówczas,  gdy  opiekunka  po  pierwsze  uświadomi  sobie  wartości
poznawcze,  społeczno  –  moralne,  estetyczne  i  zdrowotne  każdego  rodzaju  zabawy,  a  po
drugie  uwzględni  i  wykorzysta  w  swojej  pracy  wszystkie  ich  rodzaje.  Ponadto  powinna  stać
się dorosłym oddziałującym pozytywnie na zabawę.

Obserwacje zabaw dziecka umożliwiają wyodrębnienie różnych ich rodzajów,

w zależności od występujących w nich cech charakterystycznych. Najczęściej powtarzające
się w literaturze poświęconej zabawom rodzaje to:
–

zabawy manipulacyjne,

–

zabawy konstrukcyjne,

–

zabawy tematyczne,

–

zabawy dydaktyczne,

–

zabawy ruchowe.

Zabawy manipulacyjne pojawiają się najwcześniej. Polegają na manipulowaniu

przedmiotami  w  różny  sposób.  Dzieci,  aby  poznać  przedmiot  stosują  szeroką  gamę
manipulacji.  Oglądają  go,  liżą,  przekładają  z  ręki  do  ręki,  rzucają,  wkładają  i  wyjmują,
zbierają  i  rozrzucają,  turlają,  dopasowują  jeden  do  drugiego,  potrząsają  itp.  Już  4  –  5
miesięczne  dziecko,  kiedy  w  zasięgu  jego  pola  widzenia  i  działania  znajdzie  się  przedmiot,
chwyta  go  rączkami  i  „bada”  jego  własności:  ciężar,  kształt,  barwę,  trwałość,  chropowatość,
temperaturę.  Organizując  zabawy  manipulacyjne  należy  stosować  następujące  zasady
postępowania:
–

Udostępnienie dzieciom bogatego materiału w postaci gotowych zabawek czy
przedmiotów, które będzie „badało”. Muszą one nadawać się do manipulacji i być na tyle
duże, aby dziecko ich nie połknęło.

–

Przy stwierdzeniu trudności „nie do pokonania” przez dziecko, pomaganie
w odkrywaniu, np.: poprzez przesuniecie dłoni dziecka po przedmiocie, nazywające jego
cechy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

Roztoczenie  przez  opiekuna  w  czasie  zabawy  manipulacyjnej  szczególnej  ochrony  nad
zabawą  indywidualną,  bycie  obserwatorem  podczas  jej  trwania  z  jednoczesnym
nazywaniem  czynności  i  materiałów.  Powinna  to  być  zachęta  do  poznawania  a  nie
wykonywanie za nie czynności.

Przykłady zabaw znajdziesz w książce: R. Seitz.: Chcę tego dotknąć! Zabawy rozwijające

zmysł dotyku. Jedność, Kielce 2002.

Zabawy konstrukcyjne są naturalnym następstwem zabaw manipulacyjnych. Istotą takich

zabaw  jest  tworzenie  „dzieła”  z  dowolnego  materiału.  Z  manipulacji,  która  jest  tylko
kształtowaniem  funkcji,  dziecko  przechodzi  w  fazę  tworzenia  przedmiotów (np. buduje  dom,
wieżę). Około drugiego roku życia dziecko zaczyna spostrzegać własny wytwór i ten moment
można  nazwać  narodzinami  zabawy  konstrukcyjnej.  W  trzecim  roku  życia  wszystkie  dzieci
odkrywają  stworzone  przez  siebie  „dzieła”.  Czynności  manipulacyjne  nie  znikają  jednak
z  działalności  dziecka.  Nadal  towarzyszą  zabawom  konstrukcyjnym  dzieci  młodszych,  które
często  nie  doprowadzają  do  końca  swoich  wytworów,  a  ich  projekty  ulegają  zmianom
w  trakcie  trwania  realizacji  konstrukcji.  Istnieją  najróżnorodniejsze  rodzaje  zabaw
konstrukcyjnych [5, s. 18 – 19]:
–

budownictwo z klocków różnego typu, wielkości i kształtów,

–

konstruowanie z zestawów elementów przystosowanych do łączenia,

–

budownictwo z piasku i śniegu,

–

tworzenie i konstruowanie z różnorodnych przedmiotów i zabawek do zabaw
tematycznych,

–

budowanie na wolnym powietrzu z większych elementów, jak deseczki, patyki, paliki,
daszki.
Organizując zabawy konstrukcyjne należy stosować następującą zasadę postępowania:

–

Zainteresowanie się tym, co dzieci robią, i udzielanie im pomocy bez narzucania
własnego sposobu wykonania. A szczegółowiej:

a) W zabawach małych dzieci opiekun powinien być bardzo aktywny. W trakcie jej trwania

ma  okazywać  pomoc  w  dostępie  do  i  w  wybraniu  materiału  konstrukcyjnego,  stawiać
pytania  dotyczące  celu  (co  będziesz  budować?)  i  planu  budowy  (co  ci  będzie  potrzebne
najpierw?),  czasami  włączać  się  do  działań  dziecka  dodając  jakiś  element,  niekiedy
podsuwać pomysł.

b) Opiekun powinien demonstrować poważny stosunek do wytworów dzieci. Ponieważ

dzieci  młodsze  mają  tendencję  do  burzenia  wytworów  własnych  i  cudzych,  poprzez
okazywanie  szacunku  wdraża  dzieci  do  szacunku  dla  prac  własnych  i  innych  dzieci.  Jest
to  konieczne  działanie  i  pomoc  dzieciom  w  osiągnięciu  tego  wyższego  stopnia  rozwoju
zabaw konstrukcyjnych.
Zabawy  tematyczne  nazywane  bywają  także  fikcyjnymi,  zabawami  w  role,

inscenizowanymi,  udawanymi,  naśladowczymi.  Każe  z  przytoczonych  określeń  oddaje
w pewnym  stopniu  jej  cechy  charakterystyczne.  Dziecko  podczas  jej  trwania  naśladuje
czynności  i  odtwarza  sytuacje  zaobserwowane  w  swoim  otoczeniu.  W  czasie  tych  zabaw
podejmuje  jakąś  rolę,  kogoś  odgrywa.  Jednocześnie  w  swoisty  dla  siebie  sposób  modyfikuje
działania  i  zachowania  osoby  będącej  pierwowzorem.  Złożoność  i  bogactwo  treściowe
uzależnione  jest  od  doświadczeń  dziecka,  a  więc  od  jego  wieku.  U  dzieci  młodszych  często
temat  ogranicza  się  do  jednego  elementu,  np.  „karmi  dziecko”,  „gotuje  obiad”,  czyli
manipuluje  garnuszkami,  talerzami,  łyżką.  U  dzieci  starszych  zabawa  rozwija  się  w  ciąg
czynności.  Ważnym  składnikiem  zabawy  tematycznej  są  wypowiedzi  dzieci.  Występują  one
zarówno  w  zabawie  indywidualnej  (dziecko  bawi  się  samo)  jak  i  w  zabawach  grupowych.
Zdarza się, że dziecko podejmuje dialog, „grając” dwie role równocześnie.

Istotną rzeczą w zabawach tematycznych jest to, że dziecko naśladuje wszystko, co dzieje

się w jego środowisku nie dokonując oceny tego, co odtwarza (co jest dobre a co złe). Treść

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zabaw  tematycznych  bywa  „niewłaściwa”,  gdyż  zależy  w  dużej  mierze  od  zaobserwowanych
przez  dziecko  sytuacji  (np.  bicie  psa  kijem,  picie  alkoholu  na  przyjęciu  imieninowym).
W  obrębie  zabawy  tematycznej  można  odnaleźć  elementy  zabaw  konstrukcyjnych,
ruchowych i dydaktycznych.

Zabawa dydaktyczna rzadko pojawiają się u dzieci w sposób samorzutny. Najczęściej są

specjalną  formą  organizowania  działalności  dziecięcej  przez  dorosłego.  Mogą  być  stosowane
w  pracy  indywidualnej,  w  pracy  z  zespołem  i  z  całą  grupą  dzieci. Im młodsze  dziecko  – tym
potrzebuje  więcej  pracy  indywidualnej.  W  trakcie  trwania  zabawy  dydaktycznej  najbardziej
czynny  jest  umysł  dziecka  stąd  nazywane  bywają  zabawami  nauczającymi.  Wprowadza  się  je
w  drugiej  połowie  trzeciego  roku  życia  [23,  s.  114].  Są  to  najczęściej  proste  układanki,
loteryjki,  klasyfikacje  przedmiotów.  Ogólnie  przyjęty  dobór  zabaw  [1,  s.  3]  dydaktycznych
opiera się na dwóch kryteriach:
1.  materiał, który stosujemy w zabawach i grach dydaktycznych:

−

zabawy z pomocami gotowymi,

−

zabawy typu „czarodziejski worek”, „zgadnij, czego brak na stole”, w których
stosujemy drobne przedmioty codziennego użytku,

−

produkowane układanki, łamigłówki, zagadki obrazkowe, gry stolikowe,

−

zabawy słowne, jak zagadki, niedokończone rymy i inne.

2. cel występujący w zabawie:

−

określanie cech przedmiotów i ich położenia,

−

utrwalanie pojęć matematycznych,

−

utrwalanie wiadomości o otoczeniu społecznym i przyrodniczym,

−

ćwiczenie poprawności wymowy.

Organizując

zabawy

dydaktyczne

dorosłego

obowiązują

następujące

zasady

[5, s. 46 - 47]:
–

Zasada  systematyczności  –  stawia  wymóg  stałego  uwzględniania  zabaw  dydaktycznych
w  pracy  wychowawczej  (treść  zabaw  może  się  wiązać  ze  zrealizowaną  tematyką)  oraz
uporządkowania  materiału  rzeczowego,  który  jest  treścią  zabawy  (należy  uwzględniać
stopniowanie trudności).

–

Zasada  znajomości  przez  dzieci  materiału dydaktycznego będącego  przedmiotem  zabawy
– wskazuje na konieczność zapewnienia warunków do opanowania przez dzieci pewnego
zakresu  wiedzy  przed  przystąpieniem  do  zabawy  np.  wybrać  spośród  wielu  rzeczy
narzędzia  potrzebne  do  pracy  w  ogrodzie  może  tylko  to  dziecko,  które  ma  wiadomości
z tego zakresu.

–

Zasada utrudniania zadań – stawia wymóg wprowadzania do zabawy pewnych utrudnień,
które  spowodują  zwiększenie  zainteresowania  dzieci.  Można  to  robić  poprzez
np. zwiększane  liczby  przedmiotów,  spośród których dziecko ma wybrać te odpowiednie
lub dobierania przedmiotów coraz bardziej złożonych.

–

Zasada  atrakcyjności  przypomina,  że  powinna  mieć  obok  elementów  nauczania  cechy
przyjemnej  zabawy,  w  której  występuje  radość  i  oczekiwanie.  Atrakcyjność  osiągamy
dzięki  użyciu  interesujących  dla  dzieci  pomocy  raz  stosowanie  krótkiej,  zrozumiałej,
a jednocześnie nieco tajemniczej aury.
Obok  wyuczonych  zabaw  i  gier  dydaktycznych  dzieci  spontanicznie  podejmują  pewne

czynności, które mają charakter zabawy dydaktycznej. W tych czynnościach same ustalają
sobie regułę zabawy, np. omijanie co drugiej płyty chodnikowej, chodzenie po krawężniku,
rzucanie patyka, kamyka do wyznaczonego celu.

Zabawy ruchowe rozpoczynają się wtedy, gdy dziecko opanowało poruszanie się w takim

stopniu,  że  swobodnie  może  nie  tylko  chodzić,  ale  także  biegać,  podskakiwać,  popychać
wózeczek  [23,  s.  31].  Początkowo  mają  one  charakter  ćwiczenia  prostych  ruchów:
wchodzenie  i  schodzenie  ze  schodów,  przekraczanie  przeszkody,  a  później  przeskakiwanie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

niskiej przeszkody, rzucanie piłką przed siebie i gonienie jej itp. W trzecim roku życia
wszystkie te osiągnięcia zostają wykorzystane w prostych grach ruchowych.

Organizując zabawy i gry ruchowe mamy do wyboru następujące ich rodzaje:

−

Zabawy  ze  śpiewem  –  korzystnie  wpływają  na  umuzykalnienie,  poczucie  rytmu
i  koordynacji  ruchowej, kształtują estetykę ruchu, piękna i harmonii, doskonale wpływają
na kształtowanie prawidłowej postawy, sprzyjają dobremu nastrojowi.

−

Zabawy  orientacyjno  –  porządkowe  –  pozwalają  na  naukę  i  ćwiczenie  umiejętności
skupienia  uwagi,  dają  możliwość  opanowywania  przez  dzieci  określonych  znaków
i sygnałów  pomocnych,  np.:  w  szybkim  i  skrótowym  porozumiewaniu  się  opiekuna
z grupą,  sprzyjają  kształtowaniu  szybkiej  i  celowej  reakcji  na  postawione  zadanie,
niekiedy  wprowadzają  w  niesfornej  grupie  niekontrolowane  przez  nich  zachowanie  ładu
i porządku.

−

Zabawy  na  czworakach  –  stosowane  są  głównie  w  wieku  przedszkolnym
i  wczesnoszkolnym,  mają  niewątpliwie  znaczenie  w  ogólnym  usprawnianiu  młodego
organizmu  i  wzmacnianiu  aparatu  kostno  –  stawowo  -  więzadłowego,  sprzyjają
w  kształtowaniu  fizjologicznych  krzywizn  kręgosłupa  w  okresie  wzrostu,  sprzyjają
psychicznemu odprężeniu i dobremu nastrojowi.

−

Zabawy  i  gry bieżne – stanowią najczęstszą postać aktywności ruchowej dzieci, stanowią
jeden  z  głównych  środków  pobudzania  ustroju,  wywołują  korzystne  zmiany  w  aparacie
ruchowym,  układach  fizjologicznych  dziecka,  przeciwdziałając  bezruchowi,  wpływają  na
kształtowanie  cech  motorycznych,  są  formą  wyżycia  się,  wywołują  dobry  nastrój
psychiczny  i  odprężenie,  w  dużym stopniu  kształtują  też cechy charakteru: ambicję, wolę
walki,  umiejętność  współdziałania  w  zespole,  są  najczęściej  stosowane  na  zajęciach
wychowania fizycznego na każdym poziomie edukacyjnym.

−

Zabawy  i  gry  rzutne  –  są  bardzo  atrakcyjnymi  formami  ruchu  wykorzystywanymi
zarówno  w  życiu  żłobkowym,  przedszkolnym,  szkolnym  jak  i  dorosłym,  uczą  celności
i  dokładności,  pozwalają  kształtować  takie  cechy  motoryki  jak  siła  i  szybkość,  sprzyjają
wszechstronnemu  usprawnieniu,  odprężeniu  nerwowemu  i  psychicznemu,  powodują
kształtowanie koordynacji wzrokowo – ruchowej.

−

Zabawy i gry skoczne – cieszą się dużym zainteresowaniem wśród dzieci, zwłaszcza, gdy
opierają  się  na  coraz  trudniejszych  i  bardziej  złożonych  zadaniach  ruchowych,  rozwijają
cechy  charakteru:  pewność  siebie,  odwagę,  wiarę  we  własne  siły,  ale  też  cechy
motoryczne:  zręczność,  zwinność,  moc  i  siłę,  zabawy  te  wzmacniają  stawy  kończyn
dolnych, sprzyjają zachowaniu równowagi i odpowiedniej postawy w czasie fazy lotu.

−

Zabawy  i  gry  kopne  –  stanowią  szczególne  zainteresowanie  dzieci,  umożliwiają
wykazanie  się  zręcznością,  siłą,  wytrzymałością  i  szybkością,  rozwijają  głównie  aparat
kończyn  dolnych,  organizowane  w  zespołach  mają  wpływ  na  rozwijanie  umiejętności
współpracy  w  zespole  i  współdziałania  oraz  karności  i  świadomej  dyscypliny,  sprzyjają
dokładności, szybkiej reakcji i koncentracji uwagi.

−

Zabawy ruchowe małych dzieci powinny byś organizowane przez dorosłych. Pierwszym
powodem

jest

zapewnienie

dziecku

bezpieczeństwa,

drugim

przeciwdziałanie

chaotycznemu

„ganianiu”,

które

powoduje

niepotrzebne

pobudzenie

dziecka.

Jednocześnie

należy

uwzględnić

zasadę

możliwości

swobodnego

biegania

z równoczesnym proponowaniem urozmaiconych zadań ruchowych. Zapewni to
wszechstronne ćwiczenie ruchów całego ciała.
Zasady kierowania zabawami ruchowymi:

–

Wybór  zabawy  ruchowej  zależy  od  rodzaju  zajęć  w  ciągu  dnia  (zbieżność  tematyczna)
oraz  od  wieku  dzieci.  Dla  dzieci  młodszych  zabawy  będą  wymagały  prostszych  treści
i mniejszej sprawności ruchowej, bez elementów współzawodnictwa!

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

Wybór zabawy zależy od pory roku i temperatury dnia. W zimowe dni – zabawy
o większej intensywności ruchu, w upalne – ruch mniej intensywny.

–

Udział opiekuna w zabawie powinien być aktywny. Po przekazaniu prawideł dorosły
bierze w zabawie czynny udział (bawi się z dziećmi), przyjmując role trudniejszą.

–

Elementami dyscyplinującymi dzieci w zabawie są sygnały dźwiękowe i ruchowe.
Po ustaleniu znaczeń tych sygnałów można doprowadzić do tego, że na określony sygnał
automatycznie zatrzymują się czy tworzą rząd (dziecko za dzieckiem).

–

Obowiązkowo  po  zakończeniu  zabawy  należy  uporządkować  pomoce  i  umieścić  je
w  ustalonym  miejscu.  Ma  to  duże  znaczenie  w  przyzwyczajaniu  dzieci  do  ładu
i porządku [5, s. 51].

Przykładów zabaw ruchowych dla małych dzieci szukaj, np.:

–

na płycie „Teletubisie: Na miejsca, gotowi, start”. Płyta DVD. BBC 2005.

–

W książkach:

–

H. Trawińska: Zabawy rozwijające dla małych dzieci. Państwowy. Zakład Wydawnictw
Lekarskich, Warszawa 1981,

–

K. W. Vopel: Witajcie uszy. Jedność, Kielce 1999,

–

A. Donelly: Gry i zabawy dla najmłodszych – dla dzieci w wieku 0 – 4 lat. Libera,
Warszawa 2003,

–

J. Silberg: Gry i zabawy dla niemowlaka. Libera, Warszaw 2004.

Zabawy wpływają na wszechstronny rozwój dziecka. Każdy z rodzajów stymuluje inne

sfery rozwojowe.

Dzięki zabawom manipulacyjnym dziecko zdobywa wiadomości o właściwościach

przedmiotów  (wielkość,  barwa,  kształt,  ciężar,  materiał,  przydatność).  Już  więc  bardzo
wcześnie  ma  możliwość  rozwijania  swojej  spostrzegawczości,  umiejętności  technicznego
i  praktycznego  obchodzenia  się  z  zabawkami  oraz  przedmiotami  codziennego  użytku.
Czynności  manipulacyjne  stają  się  stopniowo  działaniem  kierowanym  i  kontrolowanym  przez
umysł  dziecka.  W  tego  typu  zabawach  występują  elementy  wychowania  umysłowego  oraz
wychowania  fizycznego  -  kształtowanie  sprawności  manualnych.  W  dalszym  rozwoju  tego
typu  zabaw  dziecko  dąży  do  działań  o charakterze  twórczym, co przejawia się w działalności
konstrukcyjnej.  Dziecko  buduje,  konstruuje  i  tworzy  obiekty  z  dostępnych  mu  materiałów.
W  ten  sposób  rozwija  wyobraźnię  przestrzenną,  uczy  się  planowania  czynności  w  myśli
[5, s. 26].

Intelekt dziecka rozwija się dzięki rozwiązywaniu problemów, na jakie napotyka

w  zabawach.  Umiejętne  korzystanie  ze  zmysłów,  spostrzeganie  otoczenia,  przyswajanie
wiedzy  o  nim  oraz  zdolność  interpretowania  (granie  ról),  oceniania  wydarzeń  i  zjawisk,
w  których  uczestniczy,  to  czynniki  stymulujące  tę  sferę  rozwojową.  Szczególnej  pielęgnacji
wymaga  zabawa  tematyczna.  Dziecko  z  dużym  zaciekawieniem  przygląda  się  zachowaniom
dorosłych.  Każde  spostrzeżenie  gromadzone  jest  w  umyśle,  by  po  pewnym  czasie,  już
z  pamięci  i  wyobraźni,  odtwarzać  te  sytuacje  w  zabawie.  W  toku  gromadzenia  treści  do
zabawy udział  biorą  niemal  wszystkie  funkcje  poznawcze  dziecka (spostrzegawczość, uwaga,
pamięć,  wyobraźnia,  myślenie).  Również  zabawy  dydaktyczne,  których  istotą  jest  dominacja
elementu umysłowego przyczyniają się do rozwoju intelektu.

W rozwoju emocjonalnym dzięki zabawom dziecko osiąga sprawność w wyrażaniu

radości,  zadowolenia,  smutku,  żalu,  złości  odpowiednio  do  sytuacji.  Umiejętność  panowania
nad emocjami, to także zasługa uczestniczenia dziecka w zabawach. Pojawiają się przy okazji
pozytywne  cechy  charakteru,  takie  jak  odwaga,  opanowanie  lęków,  panowanie  nad  sobą
i chęć pokonywania trudności.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Potrzeba bycia zrozumianym w zabawie stymuluje rozwój umiejętności porozumiewania

się  z  otoczeniem.  Dziecko  mówi  do  innych  i  słucha  ich,  przy  czym  rozumienie  rozwija  się
szybciej  niż  zdolność  wypowiadania  się.  Przy  okazji  poszerza  swój  słownik  bierny  (zna  dane
słowo) i czynny (używa tego słowa).

Rozwojowi społecznemu sprzyjają wszystkie zabawy. W zabawach zespołowych dzieci

uczą się zachowań społecznych. W ich trakcie nawiązywane są i utrzymywane kontakty
interpersonalne. Dzieci uczą się wspólnego, zgodnego korzystania z dostępnych materiałów
(np.

przy

konstruowaniu),

dzielenia

się

rolami

zabawie

tematycznej

czy

podporządkowywania się przepisom (w zabawach ruchowych).

We wszystkich zabawach występują też elementy wychowania estetycznego.

Przebywanie w ładnym, estetycznym otoczeniu, z dostępem do ładnych pomocy, zabawek,
pomieszczeń kształtuje poczucie estetyki.

Rozważając rolę i wpływ zabawy na wszechstronny rozwój dziecka opiekunka powinna

pamiętać  o  tzw.  punktach  krytycznych,  które  będą  jej  pomocne  w  ocenie  tego
wszechstronnego  rozwoju.  W  trakcie  bawienia  się  u  dziecka  pojawiają  się  pewne
charakterystyczne  punkty  przełomowe.  Takim  momentem  będzie,  np.:  sytuacja,  w  której
dotychczasowa  odmiana  zabawy  przestaje  wystarczać  bawiącemu  się  podmiotowi.  Dziecko
zaczyna zmieniać jej strukturę i treść, a więc jej jakość.

Momentem przełomowym dla wszechstronnego rozwoju dziecka jest przyjęcie przez

dziecko  roli  osoby  dorosłej.  Jest  to  wyraźne  przejście  od  zabaw  funkcjonalnych  do  zabaw
w  granie  roli  (tematycznych).  Jako  przykład  tego  typu  przeobrażeń  niech  posłuży  opis
zachowania półtorarocznego chłopca, który pozostawiany w samotności stawał przed lustrem,
a  następnie  kucał,  aby  zaobserwować  znikanie  i  pojawianie  się  swego  odbicia,
symbolizującego  wychodzenie matki z domu i jej tak oczekiwany powrót [22, s. 222]. Jest to
również  moment,  w  którym  przedmiot  użyty  w  zabawie  –  ćwiczeniu  staje  się  dla  dziecka
symbolem  (np.  pudełko  po  zapałkach  pełni  rolę  samochodu).  W  takich  wypadkach
przyjemność płynąca z opanowania funkcji przechodzi w zadowolenie z opanowania roli osób
dorosłych. Dzięki temu dziecko staje się człowiekiem.

Kolejnym znaczącym momentem w rozwoju dziecka i jego zabawy jest pojawienie się

pierwszych  konstrukcji.  W  trakcie  działań  funkcjonalnych  dziecko  pewnego  dnia  odkrywa
swoje  „dzieło”.  Jest  to  informacja,  że  dostrzega  ono  istotne  lub  nieistotne  podobieństwo
swoich  przypadkowo  ułożonych  klocków  do  rzeczy  z  otoczenia.  Podobny  mechanizm
funkcjonuje  w  przypadku  dziecięcych  rysunków.  W  tym  przypadku  dziecko  dostrzega
podobieństwo swoich „bazgrot” do obiektów z najbliższego otoczenia.

Ważnym momentem zwrotnym w rozwoju dziecka jest pojawienie się chęci zajmowania

się  grami,  które  wymagają  przestrzegania  uprzednio  przyjętych  reguł.  Wprawdzie  reguły
obowiązują  i  w  zabawach,  ale  mają  tam  charakter  bardziej  elastyczny  (jeśli  dziecko  nie  wie,
jakimi  regułami  kieruje  się  astronauta,  to  nie  będzie  grać  jego  roli,  chętnie  wcieli  się
w  postacie,  których  zasady  działania  zna  z  obserwacji).  W  przypadku  reguł  w grach  dziecko
nie  odkrywa  ich  ani  samo  nie  tworzy.  Obserwując  zmagania  innych  dzieci,  samo  w  końcu
pragnie  spróbować  sił  i  poddać  się  rygorom  gry.  Poczynając  od  czwartego  –  piątego  roku
życia  są  to  najpierw  gry  ruchowe,  w  których  biorą  udział  dwie  walczące  ze  sobą  drużyny
(„Dwa  ognie”),  a  następnie  gry  ruchowe  bardziej  złożone  realizowane  w  okresie  pierwszych
lat nauki szkolnej.

Zabawa zostaje zahamowana w sytuacji, gdy: uczestnik stawia sobie zbyt wysokie

wymagania, otoczenie oddziałuje na zabawę negatywnie, od zabawy odrywa uczestników
jakaś inna zabawa, uczestników pochłania zajmująca praca.

Zabawka to przedmiot do zabawy, który daje możliwość zdobywania wiedzy

i doświadczenia, kształtuje umiejętności i sprawności, pobudza aktywność poznawczą,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

twórczą,  ruchową,  wspomagając  społeczny  i  emocjonalny  rozwój  dziecka.  Zdaniem
M.  Kielar  –  Turskiej  właściwie  dobierane zabawki  i sposób  zabawy  we  wczesnym dzieciństw
mogą zaowocować dobrym, szczęśliwym rozwojem w późniejszym życiu.

Pod słowem „zabawki” kryją się tak zwane „środki do zabawy”, a więc [22, s. 245]:

1. Zabawki zarówno gotowe (piłka, lalka, samochód) jak i zabawki – instalacje (tor

wyścigów samochodowych, garaż, sklep).

2. Gry z regułami (strategiczne, zręcznościowe, w karty, stolikowe).
3. Materiały zabawowe do samodzielnego wytwarzania przedmiotów zabawy: a) materiały

naturalne  i  sztuczne  (piasek,  woda,  kamienie,  kawałki  drewna,  papier),  b)  seryjne
produkowane  elementy  materialne  (klocki  i  systemy  budowlane,  klocki  „Lego”),
c)  materiały  uzupełniające  (urządzenia  i  stroje  niezbędne  do  zabaw  konstrukcyjnych
i tematycznych).

4. Materiały do zajęć z pogranicza zabawy i zajęć amatorskich (hobby), np.: materiały do

sortowania, do majsterkowania, do eksperymentowania, do pobudzania procesów
poznawczych (książki z obrazkami).

5. Przyrządy do zabawy i pojazdy (tor saneczkowy, hulajnoga, sanki, piłki, drabinki).

Zabawki odgrywają dużą w psychicznym i fizycznym rozwoju dziecka. Ich rolą jest:

a)  rozbudzanie aktywność intelektualnej i zainteresowań,
b)  pobudzanie rozwoju mowy, motoryki, manipulacji,
c)  kształtowanie emocji,
d)  rozwijanie wyobraźni i poczucia estetyki,
e)  wyrabianie samodzielności i wytrwałości w przezwyciężaniu trudności,
f)  rozwijanie  koordynacji  wzrokowo  –  ruchowej,  wspomagając  tym  samym  społeczny

i emocjonalny rozwój dziecka.
Z tego względu zabawka powinna być dostosowana do wieku i rodzaju zabawy, miejsca

zabawy  oraz  właściwości  psychofizycznych  dziecka.  Prawidłowo  dobrana  zabawka  pozwala
dziecku  rozwijać  te  zdolności,  które  na  danym  etapie  jego  rozwoju  są  najważniejsze  -
zaczynając  od  odkrywania  własnego  ciała,  postrzegania  tego,  co  je  otacza,  rozróżniania
głosów  innych  niż  głos  mamy,  aż  do  naśladowania  czynności  dorosłych  i  pierwszych  zabaw
ćwiczących umysł i doskonalących ruch.

Aby więcej dowiedzieć się o zabawkach i ich doborze zapoznaj się z treścią książek:

–

F. Jaffke: Zabawki z naturalnych materiałów. Wydawnictwo” GENEZIS”, Gdynia 1995,

–

H. Nartowska: Małe dziecko chce się bawić. Nasza Księgarnia, Warszawa 1986.
Placówka, do której uczęszczają dzieci powinna zapewnić im, pracownikom oraz innym

osobom  przebywającym  na  jej  terenie  zdrowe,  bezpieczne  i  higieniczne  warunki.  Obiekty,
pomieszczenia  i  wyposażenie  placówki  oraz  organizacja  zajęć  powinny  odpowiadać
wymogom bezpieczeństwa i higieny pracy. To znaczy, że:
–

rozpoznawane są potencjalne zagrożenia bezpieczeństwa oraz podejmowane są działania
zapewniające bezpieczeństwo i higienę pracy,

–

podczas zajęć dzieci mają zapewnioną odpowiednią opiekę,

–

pracownicy są przeszkoleni w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy,

–

dzieci są zapoznawane z zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy obowiązującymi
w placówce,

–

przestrzegane są przepisy dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy.
Tak sformułowane wskaźniki bezpiecznej placówki uzupełniane są dość szczegółowymi

wskazówkami odnoszącymi się do bezpieczeństwa i higieny pracy podczas zajęć z dziećmi.

Mówiąc o bezpieczeństwie i higienie pracy z dzieckiem należy pamiętać o następujących

rzeczach:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. Jeśli jesteśmy na powietrzu, to dzieci powinny być ubrane odpowiednio do warunków

panujących  za  zewnątrz,  trzeba  je  się  chronić  przed  zbyt  silną  operacją  słoneczną
(czapeczki  na  głowie,  pobyt  w  miejscach zacienionych itp.)  lub  przed  zimnem,  korzystać
tylko  z  bezpiecznych,  sprawnych  sprzętów  ogrodowych  (huśtawki,  tunele,  przelotnie,
pociągi,  altanki)  i  czystej  piaskownicy  (piasek  corocznie  wymieniany,  zabezpieczany
przez zwierzętami plandeką lub siatką), podłoże trawiaste lub piaszczyste.

2. O ile pogoda na to pozwala, dzieci powinny codziennie przebywać na powietrzu. Sprzyja

to ich hartowaniu i obniża zachorowalność szczególnie w okresie jesienno – zimowym.

3. Jeśli jesteśmy w budynku, w sali to pamiętajmy o stałym dopływie świeżego powietrza

lub  wietrzeniu  jej  przez  sąsiednie  pomieszczenie  (łazienka),  bowiem  przebywanie
w  pomieszczeniu  z  niedostateczną  ilością  tlenu  sprzyja  zmniejszeniu  odporności,
infekowaniu się chorobami, wywołuje ospałość i zmęczenie.

4. Dla zapewnienia odprężenia fizycznego i psychicznego uwzględniajmy czas na

swobodne zabawy dzieci. To podstawowa forma aktywności i nie można z niej
rezygnować na rzecz zajęć kierowanych przez dorosłego.

5. Zajęcia kierowane przez dorosłego (np. zabawa tematyczna, ruchowa, działania

plastyczne) powinny być przeplatane zajęciami dowolnymi (dziecko wybiera rodzaj
działania, np. ogląda książeczkę, manipuluje przedmiotem, rysuje).

6. Należy dzieciom zapewnić czas na sen, a zasypianie powinno odbywać się w miłej,

pogodnej atmosferze (z ulubioną zabawką, przy opowiadanej bajce, przy dźwiękach
muzyki). Podobnie wybudzanie dzieci ze snu – w atmosferze spokoju i miłego nastroju.

7. Mówiąc o higienie nie można pominąć takiej sprawy jak oświetlenie sali i stanowiska

pracy dzieci. Powinny one przebywać w pomieszczeniu dobrze oświetlonym, ale nie
w zbyt naświetlonym słońcem lub sztucznym oświetleniem.

8. Zachowanie higieny to przestrzeganie zasad higieny przez dorosłego oraz kształtowanie

nawyków higienicznych u dzieci (np. mycie rąk, podmywanie po załatwieniu potrzeby
fizjologicznej).

9. Dobierajmy zabawki z uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa (np. odpowiedni kształt,

wielkość, materiał dobrej jakości) oraz ustawianie je w taki sposób, aby sięgnięcie po
nie było dla dziecka bezpieczne.

10. Zapewnienie możliwości ruchu na bezpiecznych dla dzieci przestrzeniach (usunięcie

potencjalnych przeszkód, o które mogłyby się zaczepić).

11. Wdrażanie dzieci do spokojnego zachowania podczas działań, unikania hałasu

wywołanego głośną rozmową w trakcie posługiwania się zabawkami.

12. Unikanie wieszania na ścianach kwietników, aby zażegnać niebezpieczeństwo ich

ewentualnego upadku na podłogę.

13. Jeśli dziecko zdradza symptomy choroby, powiadamiajmy o tym rodziców i prośmy, aby

zabrali dziecko z placówki. Takie dziecko może zarazić inne dzieci.
Uważa się, że aby proponowana opieka i zajęcia przynosiły efekty powinny przebiegać

w warunkach odpowiadających wymaganiom higieny (w sensie medycznym) jak
i psychicznym.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń

1. Podaj nazwę podstawowej formy stymulowania rozwoju psychomotorycznego

i osobowości dziecka.

2. Co wywołuje i jak się objawia skłonność do zmieniania własnych sposobów bawienia

się?

3. Jak zabawy wpływają na wszechstronny rozwój dziecka?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.  Co oznacza wyrażenie „punkt krytyczny” (przełomowy) w zabawie dziecka?
5.  W jakich okolicznościach jest hamowana zabawa?
6.  Na jakie rodzaje są dzielone dziecięce zabawy?
7.  Na czym polegają zabawy manipulacyjne?
8.  Jak przebiegają zabawy konstrukcyjne?
9.  Jak dzieci bawią się w zabawy tematyczne?
10.  Na czym polegają zabawy dydaktyczne?
11.  Na czym polegają zabawy ruchowe?
12.  Jakie są zasady prowadzenia zabaw manipulacyjnych?
13.  Jakie są zasady prowadzenia zabaw konstrukcyjnych?
14.  Jakie są zasady prowadzenia zabaw tematycznych?
15.  Jakie są zasady prowadzenia zabaw dydaktycznych?
16.  Jakie są zasady prowadzenia zabaw ruchowych?
17.  Jakie są kryteria doboru zabaw dydaktycznych?
18.  Jakie są kryteria doboru zabaw ruchowych?
19.  Dlaczego zabawy ruchowe małych dzieci powinny być organizowane przez dorosłych?
20.  Czym jest zabawka?
21.  Jakie znasz rodzaje „środków do zabaw”?
22.  Jaką rolę pełnią zabawki w rozwoju dziecka?
23.  Dlaczego

zabawki

pomagają

wyrabianiu

samodzielności

wytrwałości

w przezwyciężaniu trudności?

24.  O czym powinna pamiętać opiekunka wychodząc z dziećmi na podwórko?
25.  Co powinna brać pod uwagę opiekunka, aby zapewnić dzieciom bezpieczeństwo w sali?
26.  Jakie działania dorosłego sprzyjają higienie psychicznej dziecka?
27.  Jakie działania dorosłego sprzyjają higienie dziecka?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeprowadź zabawę stymulującą wybrany obszar rozwoju dziecka (ruchowy, społeczny,

intelektualny, estetyczny).

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przeczytać książkę: H. Nartowska: Małe dziecko chce się bawić. Nasza Księgarnia,

Warszawa 1986 i wybrać rodzaj zabawy,

2)  przygotować na piśmie opis jej przebiegu i potrzebne do niej pomoce,
3)  przeprowadzić ją z jednym lub kilkorgiem dzieci,
4)  wypisać, co dziecko zyskało rozwojowo dzięki uczestniczeniu w niej.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

kartka,

–

długopis,

–

książka: H. Nartowskiej: Małe dziecko chce się bawić. Nasza Księgarnia, Warszawa
1986,

–

pomoce do zabawy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Przeprowadź z dziećmi poznane rodzaje zabaw (tematyczną, dydaktyczną, ruchową,

konstrukcyjną) - indywidualnie i w grupie, z uwzględnieniem ich możliwości intelektualnych
i ruchowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) opracować konspekt zabaw, w którym zamieścisz opisy zabaw, potrzebne do ich

przeprowadzenia pomoce, rekwizyty, instrumenty perkusyjne oraz ewentualne tytuły
utworów muzycznych pomocnych w ich przeprowadzeniu.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

książka R. C. Paciotti, L. Cima: Eksperymenty i zabawy. Mnóstwo pomysłów, jak zrobić
coś samemu. Wydawnictwo „Jedność”, Kielce, 2001,

–

potrzebne do zabaw pomoce i rekwizyty,

–

nagranie muzyczne,

–

instrumenty perkusyjne,

–

kartki, długopis.

Ćwiczenie 3

Dokonaj analizy wyposażenia sali w „środki do zabaw” i dokonaj jego oceny pod kątem

potrzeb dzieci w tej sali przebywających.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) obejrzeć w żłobku salę i zabawki,
2) sporządzić ich spis posługując się pięciopunktowym podziałem „środków do zabaw”

przedstawionym w punkcie 4.4.1.,

3)  wskazać zabawki odpowiednie do 1) wieku, 2) rodzajów zabaw i 3) miejsca zabawy,
4)  napisać listę „środków do zabaw”, których brakuje Twoim zdaniem w sali,
5)  uzasadnić na piśmie potrzebę uzupełnienia o nie wyposażenia sali.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

kartki,

–

długopis.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) podać nazwę podstawowej formy stymulowania rozwoju

psychomotorycznego i osobowości dziecka?

2) opisać, jak zabawy wpływają na wszechstronny rozwój dziecka?

3) wytłumaczyć co to jest „punkt krytyczny” w zabawie?

4) omówić, jak zabawy wpływają na wszechstronny rozwój dziecka?

5) wymienić rodzaje dziecięcych zabaw?

6) wskazać sytuacje, w których zabawa dziecka jest hamowana przez

dorosłego?

7) wyjaśniać na czym polegają zabawy manipulacyjne?

8) wytłumaczyć na czym polegają zabawy konstrukcyjne?

9) opowiedzieć na czym polegają zabawy tematyczne?

10) opowiedzieć na czym polegają zabawy dydaktyczne?

11) scharakteryzować zabawy ruchowe?

12) zastosować zasady prowadzenia zabaw?

13) zorganizować zabawę manipulacyjną?

14) przeprowadzić zabawę ruchową?

15) przeprowadzić zabawę ruchową?

16) przeprowadzić zabawę dydaktyczną?

17) opracować projekt pomocy do zbaw?

18) wytłumaczyć, czym jest zabawka?

19) wskazać, jakie przedmioty mogą pełnić funkcje zabawki?

20) wytłumaczyć, jaka rolę w rozwoju dziecka pełnią zabawki?

21) dokonać analizy wyposażenia sali w „środki do zabaw” i ocenić jej

urządzenie pod kątem „zabawowych potrzeb” dzieci w tej sali
przebywających?

22) wytłumaczyć, dlaczego zabawki są pomocne w wyrabianiu

samodzielności i wytrwałości w przezwyciężaniu trudności?

23) wymienić sprawy, o których trzeba pamiętać wychodząc z dziećmi na

podwórko?

24) wymienić działania dorosłego zapewniające zachowanie

bezpieczeństwa zabawy w sali?

25) wymienić działania dorosłego sprzyjające higienie układu nerwowego

dziecka?

26) przewidzieć kwestie związane z bezpieczeństwem i higieną zajęć

z dziećmi, o których trzeba pamiętać podczas pobytu w placówce?

27) zorganizować i przeprowadzić z dziećmi zabawy na podwórku?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań  dotyczących  problemów  omawianych  podczas  realizacji  całego

modułu.
–

Zadania od 1 do 10 i od 13 do 20 są zadaniami otwartymi i należy udzielić krótkiej
odpowiedzi.

–

Zadania 11 i 12 to zdania z luką.

5. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi:

–

w zadaniach z krótką odpowiedzią wpisz treść odpowiedzi,

–

w zadaniach do uzupełnienia wpisz brakujące wyrazy w wyznaczone pole.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego
rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. Trudności mogą
przysporzyć Ci zadania 14 - 20, gdyż są one na poziomie trudniejszym niż pozostałe.

7. Na rozwiązanie testu masz 90 minut.

Powodzenia !

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH ]

1.  Wymień potrzeby poznawcze małego dziecka.

2.  Wymień działania dorosłego sprzyjające higienie psychicznej dziecka.

3.  Wymień kryteria doboru zabaw ruchowych.

4.  Wymień kwestie, o których należy pamiętać wychodząc z dzieckiem na podwórko.

5.  Określ, na czym polegają zabawy konstrukcyjne.

6.  Wymień działania dorosłego sprzeczne z higieną psychiczną dziecka.

7.  Wymień działania dorosłego sprzyjają higienie (w sensie medycznym).

8.  Opisz, na czym polegają zabawy tematyczne.

9.  Wymień rodzaje zabaw konstrukcyjnych.

10.  Uzasadnij, że rodzina ma największy wpływ na kształtowanie osobowości dziecka.

11.  Uzupełnij  zasady,  które  sprawdzają  się  zawsze,  kiedy  bierzesz  pod  uwagę  mechanizm

polegający na tym, że dziecko robi wszystko, aby skupić na sobie uwagę innych.
a)  dobre zachowanie + …………………….   = jeszcze lepsze zachowanie
b)  dobre zachowanie + …………………… .  = pogorszenie zachowania
c)  ………………. + wzmocnienie (nagroda)   = jeszcze gorsze zachowanie
d)  złe zachowanie + …………………………  = poprawa zachowania

12. Uzupełnij nazwy rodzajów „środków do zabaw”.

a)  Przyrządy do ............ (tor saneczkowy, piłki, drabinki ) i …........ (hulajnoga, sanki),
b)  materiały naturalne i ………………(np. piasek, woda, kamienie, drewienka, papier),
c)  seryjne produkowane elementy …..… (klocki i systemy budowlane, klocki „Lego”),
d)  ..................... z regułami (strategiczne, zręcznościowe, w karty, stolikowe).

13.  Opisz zasady prowadzenia zabaw konstrukcyjnych.

14.  Podaj przykłady „punktu krytycznego” w zabawie dziecka.

15.  Wymień sposoby pozytywnego nastawiania wychowanków do powierzanych zadań.

16.  Wymień zasady postępowania dorosłego organizującego zabawy manipulacyjne.

17.  Wymień czynniki powodujące skuteczniejsze oddziaływania metody naśladownictwa.

18.  Zaprojektuj zabawę dydaktyczną.

19.  Wymień kryteria doboru zabaw dydaktycznych.

20. Podaj charakterystyczne zachowania dziecka, które odczuwa brak przynależności

i miłości.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Stymulowanie rozwoju psychomotorycznego i osobowości dziecka

Wpisz odpowiedź lub brakujące części zdania

zadania

Odpowiedź

Punkty

10.

11.

a) ...................................... c) ...........................................
b) ..................................... d) ...........................................

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

12.

a) ...................................... c) ...........................................
b) ..................................... d) ...........................................

13.

14.

15.

16.

17.

18.

20.

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Bogdanowicz Z.: Zabawy dydaktyczne dla przedszkoli. WSiP, Warszawa 2005
2. Carlgren F.: Wychowanie do wolności. Pedagogika Rudolfa Steinera. Obrazy i relacje

z międzynarodowego ruchu szkół steinerowskich. „Genesis”, Gdynia, 1994

3. Chapman Weston D., Weston M. S.: Co dzień mądrzejsze. 365 gier i zabaw

kształtujących charakter, wrażliwość i inteligencję emocjonalną dziecka. Wydawnictwo
„Pruszyński i S – ka S. A”, Warszawa, 2002

4. Doman, G., J.Doman, J. Aisen S.: (1983) How to give. Your baby encyklopedig

knowledge. Filadelfia 1983

5. Dudzińska I, Lipina S, Wlaźnik K.: Metodyka wychowania przedszkolnego. Cz 1. WSiP,

Warszawa 1978

6. Grondas M.: Rozwijanie umiejętności wychowawczych. STO, Kraków 2004
7. Gruszczyk – Kolczyńska E., Zielińska E.: Wspomaganie rozwoju umysłowego cztero

i pięciolatków. WSiP, Warszawa 2004

8. Gruszczyk – Kolczyńska E.: Wspomaganie rozwoju dzieci trzyletnich. „Wychowanie

w Przedszkolu” nr 1, 1998

9. Herbert M.: Krnąbrne zachowanie. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005
10. Jaszczyszyn E.: Wspieranie funkcji socjalizacyjnej rodziny jako działanie przedszkola na

rzecz podnoszenia jakości edukacji [w:] J. Wilk (red.) W służbie dziecku. KUL, Lublin 2003

11. Jąder M.: Dać dzieciom szansę, czyli krok w kierunku kreatywności. „Wychowanie

w Przedszkolu” 1999, nr 1

12. Jundziłł I.: Nagrody i kary w wychowaniu. NK, Warszawa 1986
13. Kasprzak - Kazubowska U.: O znaczeniu okresu wczesnego dzieciństwa. „Wychowanie

w Przedszkolu” 1993, nr 10

14.  Kielar – Turska M.: Potrzeby poznawcze dziecka. „Wychowanie w Przedszkolu” 1990, nr 9
15.  Kohnstamm R.: Praktyczna psychologia dziecka. WSiP, Warszawa, 1984
16.  Konarzewski K.: Podstawy teorii oddziaływań wychowawczych. PWN, Warszawa, 1987
17.  Krajewska J.: Psychologiczne ujęcie szczęścia. www.studia.fuw.pl
18.  Kwiatowska M.: Podstawy pedagogiki przedszkolnej. WSiP, Warszawa 1985
19.  Łobocki M., Teoria wychowania w zarysie. Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2003
20.  Łukaszewski W.: Szanse rozwoju osobowości. Książka i Wiedza, Warszawa 1984
21.  McCrae,  R.  R.,  Costa  P.  T.:  Osobowość  dorosłego  człowieka.  Perspektywa  pięciu  teorii

pięcioczynnikowej. WAM, Warszawa 2005

22.  Milerski B., Śliwerski B. (red.): Pedagogika. PWN, Warszawa 2000
23.  Nartowska H.: Małe dziecko chce się bawić. Nasza Księgarnia, Warszawa 1986
24.  Okoń W.: Zabawa a rzeczywistość. WSiP, Warszawa 1987
25.  Piotrowicz R. J.: Rozwój i praca niepełnosprawnego ucznia. www.sonia.low.pl
26.  Singh J. A L.: Wilcze dzieci z Midnapore. Heidelberg, 1964
27.  Stadtmüller  E.  H.,  Smolski  R,  Smolski  M.:  Słownik  Encyklopedyczny.  Edukacja

Obywatelska. Polska i świat współczesny, Wydawnictwo Europa, Wrocław, 2001

28. Żebrowska M. (red.): Psychologia rozwojowa. PWN, Warszawa, 1979

Czasopisma
–

Mama i Ja

–

Twoje Dziecko

–

Wychowanie w Przedszkolu

Adresy internetowe aktualne na dzień 30 maja 2006:
–

www.sonia.low.pl

–