Zagadnienie idealizmu metafizycznego

Metafizyczny idealizm obiektywny

i spór o uniwersalia

dr hab. Andrzej M. Łukasik

Instytut Filozofii UMCS

http://

bacon.umcs.lublin.pl

lukasik

lukasik@bacon.umcs.lublin.pl

Związek zagadnienia idealizmu metafizycznego

z problematyką epistemologiczną

Zagadnienie źródeł poznania

wersja psychologiczna (genetyczna):

Czy istnieje wiedza wrodzona czy

wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia?

Aprioryzm (natywizm)

istnieje wiedza wrodzona

[np. Platon, Descartes, Leibniz]

Empiryzm genetyczny

umysł jest

tabula rasa

nihil est in intellectu, qod non

prius fuerit in sensu

[np. Arystoteles, Locke, Hume,

Condillac]

Związek zagadnienia idealizmu metafizycznego

z problematyką epistemologiczną

zagadnienie źródeł poznania

wersja metodologiczna (epistemologiczna)

aprioryzm

metodologiczny

empiryzm

metodologiczny

skrajny

umiarkowany:

istnieją twierdzenia

syntetyczne a priori

skrajny

umiarkowany:

tylko twierdzenia

analityczne są

a priori

Problem:

zagadnienie przedmiotu wiedzy pojęciowej

„Według mojego zdania, należy wyróżnić następujące problemy:

czym jest to, co wiecznie trwa i nie zna urodzin; czym jest to, co się

zawsze rodzi i nigdy nie istnieje. Pierwszą rzecz może pojąć tylko

intelekt, bo istnieje zawsze jako ta sama (identyczna). Przeciwnie,

druga jest przedmiotem mniemania w połączeniu z nierozumowym

poznaniem zmysłowym, bo rodzi się i umiera, lecz nie istnieje nigdy

realnie” (

Platon,

Timajos

, 28 a).

Esencjalizm:

istnieją istoty i wiedza o nich jest możliwa

„Geniusz Platona kazał mu poszukiwać zrozumienia istoty w
najprostszych przypadkach. Nic dziwnego, że skierował go ku
geometrii (nie bez wpływów filozofii pitagorejskiej). Gdzie, na
przykład, szukać istoty kuli? Nie wśród rzeczy materialnych, bo w
dziedzinie materii można znaleźć tylko «podobieństwa kul», a nie
«kule idealne», o jakich mówi geometria. Mimo to idealne kule
geometryczne istnieją, wszak geometria wykrywa prawa ich
istnienia. Tu ma swe źródło Platońska doktryna o świecie idei, czyli
form” (M. Heller, Filozofia świata,

s. 20

21).

Platon w poznaniu wyróżnia:
1) nazwę przedmiotu (np. „koło”)
2) definicję
3) obraz
4) umysłową wiedzę o przedmiocie
5) ideę

„Każdy poszczególny przedmiot posiada trzy przedstawienia, na

których wiedza o nim bezwarunkowo opierać się musi; czwartym

jest właśnie ona — owa wiedza o przedmiocie. Jako coś piątego

należy przyjąć to, co jest samym przedmiotem poznania i

rzeczywistą istnością” (

Platon,

List VII

, 342 a)

Idealizm obiektywny (gr.

ίδέα

– kształt, postać)

Niezależnie od świata przedmiotów jednostkowych (samoistnie) i

niezależnie od ludzkiej świadomości (obiektywnie) istnieje świat

bytów ogólnych (uniwersaliów), niezmiennych i wiecznych

Idealny sposób istnienia:

aczasowy

nieprzestrzenny

Do świata bytów idealnych należą m.in. dobro samo w sobie, piękn

samo w sobie, człowiek w ogóle, przedmioty matematyki

Idee istnieją w sensie podstawowym

Idee są poznawalne wyłącznie rozumem

Przedmioty zmysłowe są jedynie „cieniami” świata idei

Spór o uniwersalia

zagadnienie istnienia uniwersaliów

(przedmiotów pojęć ogólnych)

nominalizm

realizm powszechnikowy

skrajny

istnieją tylko

nazwy ogólne

Berkeley, Kotarbbiński

umiarkowany

(konceptualizm)

istnieją pojęcia

ogólne

Locke, Kant

umiarkowany

powszechniki

istnieją

niesamoistnie

Arystoteles

skrajny

powszechniki

istnieją

samoistnie

Platon

Współczesna postać sporu o uniwersalia

ontologia matematyki

W jaki sposób istnieją przedmioty matematyczne?

Stanowiska w filozofii matematyki

Logicyzm

przedmioty matematyczne

istnieją obiektywnie

jako obiekty abstrakcyjne

[platonizm]

Frege, Russell, Penrose

Formalizm

przedmioty matematyczne

istnieją jako znaki

[nominalizm]

Hilbert

Intuicjonizm

przedmioty matematyczne

są konstrukcjami umysłu

[konceptualizm]

Brouwer

Platonizm w filozofii matematyki

Matematyka (czysta) bada byt w pełni rzeczywisty, całkowicie

niezależny od poznającego umysłu.

Przedmioty matematyczne istnieją obiektywnie i są w ludzkim

poznaniu odkrywane, a nie konstruowane. Zajmują one pozycję

pośrednią pomiędzy hierarchicznie uporządkowanym światem

inteligibilnym a światem doświadczenia zmysłowego.

Przedmioty matematyki różnią się od rzeczy zmysłowych „tym, że są

wieczne i niezmienne, a od Idei tym, że jest ich wiele podobnych,

podczas gdy każda Idea jest zawsze jedna” (

Arystoteles, Metafizyka,

I, 987 b)

I, 987 b).

Przedmioty matematyczne nie są idealizacjami przedmiotów świata

materialnego, lecz przedmioty świata materialnego są

aproksymacjami („cieniami”) przedmiotów matematycznych (o tyle,

o ile „uczestniczą w ideach”).

Współczesne postaci platonizmu

Trzy światy Karla R. Poppera

–

świat przedmiotów lub

stanów fizycznych

–

świat stanów

psychicznych (wiedzy

subiektywnej)

–

świat obiektywnej treści

myślenia (świat ducha

obiektywnego, świat wiedzy

obiektywnej)

Współczesne postaci platonizmu:

Trzy światy Karla R. Poppera

„

Wśród obiektów wypełniających mój „trzeci świat” są przede

wszystkim systemy teoretyczne; ale również ważnymi obiektami są

problemy i sytuacje problemowe. Będę starał się udowodnić, że

najistotniejszymi mieszkańcami tego świata są argumenty

krytyczne i to, co przez analogię do stanów faktycznych lub stan

ów

świadomości można nazwać stanami dyskusji lub stanami

krytycznej argumentacji; oraz oczywiście zawartość czasopism,

książek i bibliotek” (K. R.

Popper

Epistemologia bez podmiotu

poznającego

, [w:] idem

Wiedza obiektywna

, s. 149

150)

Wiedza w sensie subiektywnym

i wiedza w sensie obiektywnym

„

[…] (1) istnieje wiedza lub myśl w sensie subiektywnym,

składająca się ze stanów umysłu lub świadomości lub z dyspozycji

do działania czy reakcji, oraz (2) istnieje także wiedza lub myś

l w

sensie obiektywnym, składająca się z problemów, teorii i

argumentów jako takich. Wiedza w tym obiektywnym sensie jest

całkowicie niezależna od czyjejkolwiek wiedzy. Jest ona także

niezależna od czyjejkolwiek wiary, dyspozycji do stwierdzenia,

uznawania czy działania. Wiedza w sensie obiektywnym jest

wiedzą bez poznającej istoty: jest to wiedza bez podmiotu

poznającego” (K. R.

Popper

Epistemologia bez podmiotu

poznającego

, [w:] idem

Wiedza obiektywna

, s. 152).

Frege

: myśl = obiektywna treść

Wiedza w sensie subiektywnym

i wiedza w sensie obiektywnym

W3 jest produktem człowieka

W3 jest w znacznej mierze autonomiczny

W3 i W2 oddziałują na siebie

„[…] istnieje coś w rodzaju Platońskiego (lub

Bolzanowskiego

)

trzeciego świata ksiąg samych w sobie, teorii samych w sobie,

problemów samych w sobie, sytuacji problemowych samych w

sobie, argumentów samych w sobie i tak dalej. Twierdzę, że nawet

chociaż ten trzeci świat jest wytworem ludzkim, istnieje wiele t

eorii

samych w sobie i argumentów samych w sobie, które nigdy nie

zostały stworzone czy zrozumiane i być może nie zostaną

stworzone czy zrozumiane przez człowieka” (K. R.

Popper

Epistemologia bez podmiotu poznającego

, [w:] idem

Wiedza

obiektywna

, s. 162).

„

[…] cały świat fizyczny jest rządzony prawami matematycznymi.

[…] cały fizyczny wszechświat podlega w najdrobniejszych

szczegółach regułom matematycznym, być może wyrażonym w

formie równań […] a może w formie jakichś przyszłych pojęć

matematycznych fundamentalnie różnych od tych, którym dzisiaj

przypisujemy nazwę „równań”. Jeśli mam rację, to nawet nasze

własne działania fizyczne winny podlegać regułom matematyki, prz

czym, oczywiście, rozumiemy dopuszczalność zdarzeń losowych

rządzonych ściśle probabilistycznymi zasadami” (R.

Penrose

Droga

do rzeczywistości

, s. 18).

Platonizm we współczesnej filozofii przyrody

Wprawdzie w czasach Platona nie było teoretycznej fizyki, ale to

, o

czym Platon mówi w

Timajosie

, możemy traktować jako

odpowiednik dzisiejszej fizyki teoretycznej. Tak na przykład

współczesna fizyka mówi o atomie wodoru. Co się za tym atomem

kryje? Matematyczna forma, tak jak w przypadku okręgu

Carl

F. von

Weizsäcker

Mechanika kwantowa […] zmieniła cały system pojęć, jakich

używamy do opisu przyrody: zamiast mówić o cząstkach z dobrze

określonym położeniem i prędkością, mówimy teraz o funkcjach

falowych i prawdopodobieństwach. Synteza teorii względności z

mechaniką kwantową doprowadziła do powstania nowego obrazu

świata, w którym materia nie odgrywa już głównej roli. Jej miejs

zajęły zasady symetrii, choć niektóre z nich w obecnym stanie

wszechświata pozostają ukryte

Steven

Weinberg

Jedną z zadziwiających cech zachowania świata stanowi jego

nadzwyczajna zgodność z prawami matematycznymi. Im lepiej

rozumiemy świat fizyczny, im głębiej poznajemy prawa natury, tym

bardziej wydaje się nam, że świat fizyczny gdzieś wyparowuje i

pozostaje nam tylko matematyka. Im głębiej rozumiemy prawa

fizyki, tym dalej wkraczamy w świat matematyki i matematycznych

pojęć

Roger

Penrose

Załóżmy, że istnieje

—

w sensie Platońskim

—

pewna abstrakcyjna

struktura, do której nie mamy bezpośredniego dostępu poznawczego

Możemy jedynie konstruować matematyczne struktury, które są

„cieniami”, lub

—

używając mniej poetyckiego języka

—

reprezentacjami tamtej Platońskiej struktury.

Michał

Heller

Pojęcie materii we współczesnej fizyce zdecydowanie przestało

odpowiadać filozoficznemu lub potocznemu pojęciu materii. […]

Okazuje się więc, że określenie fizyki jako „nauki o materialnym

świecie”, lub krócej jako „nauki o materii”, jest niczym innym,

jak

tylko nawykiem myślowym, który utracił obecnie jakiekolwiek

uzasadnienie. Termin „materia” nie występuje w słowniku fizyki.

[…]

Znacznie bardziej zgodnym z „danymi” współczesnej fizyki byłoby

wyobrażenie sobie nie materii, lecz czystej formy jako tworzywa

świata. […] Jeśli nawet rzeczywisty świat zawiera coś oprócz for

my,

to metoda dzisiejszej fizyki nie jest w stanie sięgnąć do tego c

zegoś;

to coś niezauważalnie przepływa przez oka sieci

matematyczno

empirycznej metody. W tym sensie świat fizyki jest

czystą formą.

Michał

Heller

Document Outline