Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

MODELE USTROJOWE PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH

AUTOR: Krzysztof Niemczyk

I.

System rządów – określa strukturę organizacyjną najwyższych 

organów władzy państwowej oraz zachodzące między nimi relacje

II.

Ogólna klasyfikacja systemów rządów:

- system parlamentarny

- system prezydencki

- system mieszany 

III.

Szczegółowa charakterystyka systemów:

1. System parlamentarny (parlamentaryzm)

a) cechy systemu parlamentarnego:

–

istota systemu zawiera się w kształcie relacji parlamentu i 
rządu; głowa państwa jest niejako w ich cieniu 

–

występuje zasada współistnienia, współpracy i 
współzależności: parlament oddziałuje na władzę wykonawczą, 
ponieważ rząd może funkcjonować tylko wtedy, gdy uzyska 
wotum zaufania parlamentu; z drugiej strony, rząd ma prawo 
uczestniczenia w działalności ustawodawczej parlamentu 
poprzez udział w jego obradach; może także zgłaszać projekty 
ustawodawcze

b) kompetencje poszczególnych organów władzy 

wykonawczej i ustawodawczej:

Głowa państwa:

–

głównie funkcje reprezentacyjne, uczestnictwo w formalnych 
procedurach, takich jak zarządzanie wyborów;

- 1 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

–

nie ponosi odpowiedzialności politycznej – czyni to szef rządu 
lub odpowiedni minister poprzez instytucję kontrasygnaty 
(podpis pod wydawanymi przez głowę państwa aktami 
prawnymi – w Polsce przysługuje wyłącznie premierowi)

–

powołuje szefa rządu i na jego wniosek ministrów

–

prawo weta (możliwość odrzucenia przez parlament – w Polsce 
większością 3/5)

–

prawo do inicjatywy ustawodawczej

–

możliwość rozwiązania parlamentu (w ściśle określonych 
przypadkach zapisanych w konstytucji – np. w polskiej 
Konstytucji, rozdz. X, art. 225 „Jeżeli w ciągu 4 miesięcy od 
dnia przedłożenia Sejmowi projektu ustawy budżetowej nie 
zostanie ona przedstawiona prezydentowi do podpisu, 
Prezydent Rzeczypospolitej może w ciągu 14 dni zarządzić 
skrócenie kadencji Sejmu.”, czy Rozdz. VI, Art. 155,ust.2, „ W 
razie nieudzielania wotum zaufania w trybie określonym w 
ust.1, Prezydent Rzeczypospolitej skraca kadencję Sejmu i 
zarządza wybory”

Władza ustawodawcza(parlament):

–

należy do parlamentu

–

oddziałuje bezpośrednio na władze wykonawczą (egzekutywę) 
(w Polsce poprzez takie instrumenty jak wotum zaufania i 
wotum nieufności, a także zapytania, interpelacje oraz pytania 
poselskie)

–

rząd ponosi odpowiedzialność polityczną przed parlamentem, 
może funkcjonować tylko wówczas, gdy posiada odpowiednia 
większość parlamentarną

–

możliwość bieżących debat nad polityką rządu, powoływanie 
komisji poselskich do zbadania działań rządu budzących 
wątpliwości

- 2 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

Władza wykonawcza

–

występuje dualizm władzy wykonawczej – sprawują ją głowa 
państwa i rząd (gabinet)

–

odpowiedzialność rządu przed parlamentem (patrz wyżej)

–

prawo do inicjatywy ustawodawczej

–

rząd może się zwrócić do głowy państwa z wnioskiem o 
rozwiązanie parlamentu i natychmiastowe zarządzenie 
przedterminowych wyborów

c) warianty systemu parlamentarnego:

–

system parlamentarno- gabinetowy

–

system gabinetowo – parlamentarny

–

system kanclerski

–

parlamentarno- komitetowy

SYSTEM PARLAMENTARNO - GABINETOWY

–

przewaga parlamentu nad rządem (parlament ingeruje w 
bieżącą politykę rządu)

–

występowanie w demokracjach charakteryzujących się dużą 
ilością partii politycznych, z proporcjonalną bądź mieszaną 
ordynacją wyborczą

–

tworzeniu rządu wiąże się zazwyczaj z koniecznością 
powstania koalicji partii; jest to sytuacja, która sprzyja 
podatności na kryzysy w przypadku częstych zmian koalicji 
partyjnych

–

występowanie: Włochy, kraje skandynawskie, Belgia, Holandia, 
Irlandia, Hiszpania

- 3 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

SYSTEM GABINETOWO- PARLAMENTARNY

–

przewaga rządu nad parlamentem

–

występuje w państwach o systemie dwupartyjnym, opartym na 
ordynacji większościowej, gdzie jedna partia w wyniku 
wyborów zdobywa bezwzględną większość w parlamencie i 
samodzielnie obejmuje władzę

–

parlament nie odgrywa większej roli politycznej, bowiem z 
reguły każda z ustaw proponowanych przez rząd zostaje 
uchwalona

–

bardzo silna pozycja premiera

–

występowanie: Wielka Brytania

SYSTEM KANCLERSKI

–

bardzo silna pozycja szefa rządu z racji istnienia tzw. 
konstruktywnego wotum nieufności (we wniosku o odwołanie 
kanclerza parlament musi jednocześnie powołać nowego 
kanclerza)

–

zwierzchnicze i kierownicze kompetencje kanclerza wobec 
pozostałych członków rządu

–

dominująca pozycja kanclerza, powołuje ministrów, a 
prezydent jedynie formalnie nominuje

–

indywidualna odpowiedzialność ministrów przed kanclerzem

–

za politykę rządu odpowiada jednoosobowo kanclerz 

–

decyzje kanclerza nie muszą być zatwierdzane przez 
parlament

- 4 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

–

kanclerz może zażądać od parlamentu uchwalenia wotum 
zaufania; w przypadku jego nieuchwalenia, prezydent na 
wniosek kanclerza rozwiązuje parlament

–

występowanie: Austria i Niemcy

SYSTEM PARLAMENTARNO- KOMITETOWY

(forma konwentów lub forma rządów zgromadzenia)

–

brak trójpodziału władz, zasada jednolitości władzy 
państwowej

–

połączenie demokracji przedstawicielskiej z bezpośrednią

–

całość władzy należy do parlamentu, który powołuje pozostałe 
organy, określa ich kompetencje oraz sprawuje nad nimi 
kontrolę

–

rząd jest wybierany przez parlament w sposób bezpośredni-
jest on komitetem wykonawczym parlamentu

–

rząd ma ograniczone uprawnienia ze względu na autonomię 
gmin i kantonów 

–

system kooperacji partii politycznych, po zakończeniu 
wyborów przy formowaniu rządu następuje zgodna współpraca 
partii

–

obecnie występuje tylko w Szwajcarii

2. System prezydencki (prezydencjalizm) : 

–

separacja władzy ustawodawczej i władzy wykonawczej: 
legislatywa ma całkowitą autonomię w zakresie stanowienia 
prawa, natomiast pozbawiona jest uprawnień wykonawczych 
(poza uchwalaniem budżetu); prezydent posiada całkowitą 
władzę wykonawczą, jednak nie ma narzędzi ustawodawczych

- 5 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

–

polityczna nieodpowiedzialność uosabianej jednoosobowo 
przez prezydenta władzy wykonawczej przed parlamentem; 
tylko konstytucyjna odpowiedzialność

–

prezydent jednocześnie głową państwa i szefem rządu

–

odpowiedzialność ministrów przed prezydentem, tylko on 
może ich odwołać, a więc całkowita kontrola rządu należy 
do prezydenta

–

rząd funkcjonuje niezależnie od większości parlamentarnej

–

zasada wzajemnej niezależności w działaniu organów: ani 
prezydent ani rząd nie mogą skrócić kadencji parlamentu ani 
go rozwiązać

–

występowanie: Stany Zjednoczone, Argentyna, Peru, Chile

3. System mieszany(połączenie elementów systemu 

parlamentarnego i prezydenckiego): 

–

dualizm władzy wykonawczej (prezydent i rząd), jednak to 
prezydent ma większą władzę

–

przewaga egzekutywy nad legislatywa

–

polityczna odpowiedzialność rządu przed parlamentem

–

prezydent posiada inicjatywę ustawodawczą

–

brak odpowiedzialności politycznej prezydenta (kontrasygnata)

–

prezydent ma prawo rozwiązania parlamentu

–

parlament może uchwalić wobec rządu i ministrów wotum 
nieufności

–

występowanie: Francja

- 6 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

FUNKCJONOWANIE POSZCZEGÓLNYCH SYSTEMÓW USTROJOWYCH 

NA PRZYKŁADZIE WYBRANYCH PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH 

SYSTEM PARLAMENTARNO- GABINETOWY

REPUBLIKA WŁOSKA

Ustrój polityczny Włoch określono w konstytucji z 1947 roku jako republikę 
parlamentarną,   państwo   unitarne   o   rozwiniętej   autonomii   lokalnej   i 
administracyjnej   decentralizacji.   Cechą   charakterystyczna   republiki   jest 
nadrzędna   rola   parlamentu   w   stosunku   do   rządu   sprawującego   władze 
wykonawczą. 

Głową   państwa  jest   prezydent   wybierany   na   7   lat   przez   wspólne 
posiedzenie   obu   izb   parlamentu   przy   udziale   przedstawicieli   rad 
regionalnych.   Członkowie   zgromadzenia   (w   liczbie   1003)   wybierającego 
głowę   państwa   nazwani   są   Wielkimi   Elektorami.   Kandydatem   na 
prezydenta może zostać każdy obywatel włoski, który ukończył 50 lat i nie 
jest pozbawiony praw politycznych. Zostaje wybrany ten, który otrzymał w 
trzech   pierwszych   turach   głosowania   2/3   głosów   elektorów.   Po   trzeciej 
turze   do   wyłonienia   prezydenta   potrzebna   jest   tylko   większość 
bezwzględna (absolutna). Prezydent Włoch ma typowe kompetencje głowy 
państwa w systemie parlamentarnym. Zgodnie z konstytucją:

–

mianuje osoby na określone stanowiska państwowe,

–

powołuje sędziów,

–

przyjmuje przedstawicieli dyplomatycznych,

–

ratyfikuje umowy międzynarodowe,

–

posiada prawo łaski

–

jest zwierzchnikiem sił zbrojnych.

- 7 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

 

Do uprawnień prezydenta wobec parlamentu należą m.in.:

–

kierowanie orędzia do parlamentu 

–

wyznaczenie   wyborów   parlamentarnych   i   zwoływanie   izb   na 
pierwsze posiedzenie

–

sankcjonowanie rządowych inicjatyw ustawodawczych,

–

promulgowanie ustaw,

–

przedterminowe rozwiązanie parlamentu po wysłuchaniu opinii 
przewodniczących obu izb.

Prezydent   również   wydaje   dekrety   z   mocą   ustawy,   wyznacza   termin 
referendum,   w   przypadkach   przewidzianych   konstytucją,   powołuje 
premiera i na jego wniosek ministrów, a także odgrywa znaczącą rolę przy 
formowaniu   rządu.   Prezydent   nie   ponosi   odpowiedzialności   politycznej, 
podlega jednak odpowiedzialności prawnej, jeżeli dopuści się zdrady stanu 
lub pogwałcenia konstytucji. Może być postawiony w stan oskarżenia przed 
parlamentem, a skargę rozpatruje Trybunał Konstytucyjny.

Parlament Republiki Włoskiej składa się z Izby Deputowanych i Senatu 
wybieranych   w   głosowaniu   powszechnym.   Czynne   prawo   wyborcze   w 
wyborach do izby niższej mają obywatele po ukończeniu 18 lat, a bierne 
po   ukończeniu   25   lat   życia,   natomiast   do   izby   wyższej   czynne   prawo 
wyborcze   przysługuje   obywatelom,   którzy   ukończyli   25   lat,   a   bierne   po 
ukończeniu   40   lat.   Wybory   przeprowadza   się   na   podstawie 
proporcjonalnego systemu wyborczego. 

W Izbie Deputowanych zasiada 630 deputowanych wybieranych na 5 lat, a 
w   Senacie,   również   o   kadencji   pięcioletniej   315   senatorów.   Układ   sił 
politycznych w Senacie i Izbie Deputowanych jest zwykle podobny. W obu 
izbach parlamentarzyści są zorganizowani we frakcjach parlamentarnych. 
Minimum do utworzenia frakcji w niższej izbie wynosi 20 deputowanych, a 
w wyższej 10 senatorów. Poza tym w każdej izbie działają stałe komisje na 
podstawie   kryterium   branżowego.   W   posiedzeniach   Senatu   na   pełnych 
prawach mogą uczestniczyć również wszyscy byli prezydenci republiki. 

- 8 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

Obie izby parlamentu włoskiego urzeczywistniają funkcję ustawodawczą, 
zatwierdzają   przedstawiony   przez   rząd   budżet   oraz   sprawozdanie   o 
wydatkach,   ogłaszają   stan   wojny,   upoważniają   prezydenta   republiki   do 
ratyfikacji umów międzynarodowych  i do wydawania aktów o amnestii i 
prawie   łaski.   Mają   ponadto   prawo   do   kontroli   nad   działalnością   rządu   i 
administracji.   Prawo   inicjatywy   ustawodawczej   przysługuje   również 
pojedynczym parlamentarzystom, radom regionalnym, grupom wyborców 
liczących nie mniej niż 50 000 osób oraz rządowi. Podstawowym zadaniem 
parlamentu   jest   uchwalanie   ustaw.   Projekt   ustawy   musi   być   przyjęty   w 
identycznym brzmieniu przez obie izby. Jeżeli między izbami dochodzi do 
sprzeczności,   powołuje   się   komisje   wspólną,   która   ma   doprowadzić   do 
uzgodnienia   stanowisk.   Na   podstawie   decyzji   przewodniczącego   Izby 
możliwe   jest   uchwalenie   ustawy   przez   komisję   stałą   parlamentu   z 
pominięciem obrad plenarnych.

Rząd republiki włoskiej oficjalnie nazywa się Radą Ministrów. W jego skład 
wchodzą:

–

Przewodniczący Rady Ministrów (premier)

–

Zastępcy premiera

–

Ministrowie kierujący poszczególnymi resortami

–

Ministrowie bez teki.

Do zasadniczych funkcji rządu należą: 

–

Kierowanie polityką państwa

–

Udział w ustawodawstwie

–

Koordynowanie działalności resortów oraz innych organów 
administracji państwowej

–

Zabezpieczenie porządku publicznego. 

Prezydent w porozumieniu z większością parlamentarną mianuje premiera, 
a   na   jego   wniosek   pozostałych   ministrów.   Tak   utworzony   rząd   musi 
uzyskać  wotum  zaufania  w  obu  izbach.  Utrata  zaufania   jednej   z   izb 

- 9 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

powoduje  podanie się rządu do dymisji. Za swoją  działalność  ponosi on 
odpowiedzialność   przed   obiema   izbami   parlamentu.

 

Władza   sądownicza  należy   do   niezależnych   sądów.   Na   jej   czele   stoi 
Najwyższy   Sąd   Kasacyjny.   System   sądownictwa   uzupełniają   sądy 
apelacyjne,   okręgowe   i   sędziowie   pokoju.   Organem   sądownictwa 
konstytucyjnego jest Trybunał Konstytucyjny. Składa się on z 15 sędziów 
mianowanych   po   1/3   przez   prezydenta,   parlament   Włoszech   najwyższe 
organy   sądownictwa   powszechnego   i   administracyjnego.   Kadencja 
Trybunału Konstytucyjnego wynosi 9 lat. Trybunał :

–

orzeka Włoszech zgodności ustaw z konstytucją

–

dopuszczalności referendum

–

rozstrzyga   konflikty   kompetencyjne   pomiędzy   konstytucyjnymi 
organami państwa

–

orzeka   o   odpowiedzialności   prezydenta   za   zdradę   stanu   lub 
pogwałcenie konstytucji

Konstytucja przewiduje formy demokracji bezpośredniej:

–

referendum

–

ludowa inicjatywę ustawodawczą ( wniosek 50 tysięcy wyborców)

–

weto   ludowe-   głosowanie   nad   odrzuceniem   obowiązującej   ustawy 
( wniosek 500 tys. wyborców). 

Włochy mają bardzo rozwiniętą autonomię lokalną. Kraj podzielony jest na 
20   regionów   autonomicznych(   w   tym   5   autonomicznych   o   specjalnym 
statusie). Każdy z nich ma własne organy prawodawcze- rady regionalne 
oraz  organy  wykonawcze-  komitety  wykonawcze. Komitety  są  powołane 
przez rady regionalne i są przed nimi odpowiedzialne. 

We   Włoszech   istnieje   system   wielopartyjny,   będący   następstwem 
podziałów ideologicznych, sprzeczności społecznych, ordynacji wyborczej 
opartej   na   systemie   proporcjonalnym   oraz   specyfice   społeczeństwa 
włoskiego.   Włoski   system   partyjny   charakteryzuje   się   trwałymi 
strukturami. Można by go przedstawić modelowo  jako  dwubiegowy  układ 

- 10 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

sił. Największą i pozostającą nieustannie partią, zdobywającą w kolejnych 
wyborach   od   ponad   dwudziestu   do   czterdziestu   procent   głosów   jest 
Chrześcijańska   Demokracja.   Na   drugim   miejscu   pod   względem   sił 
politycznych   plasują   się   komuniści,   zdobywający   od   kilku   do   kilkunastu 
procent głosów mniej. Zarówno rządząca chadecja jak i socjaliści nie są w 
stanie samodzielnie utworzyć rządu, co blokuje demokrację włoską i jest 
powodem niskiej sprawności instytucji politycznych w tym kraju. Ani rząd 
ani   parlament   nie   mogą   w   tym   systemie   w   pełni   skutecznie.  

SYSTEM GABINETOWO- PARLAMENTARNY 

ZJEDNOCZONE KRÓLESTWO WIELKIEJ BRYTANII 

I IRLANDII PÓŁNOCNEJ

Dziedziczna monarchia o systemie parlamentarno-gabinetowym, państwo 
unitarne. Wielka Brytania nie ma konstytucji pisanej; podstawy ustroju i 
zasady   działania   władz   państw.   regulują   normy   prawa   pisanego   (akty 
parlamentu),   zwyczajowe   prawo   konstytucyjne   oraz   tzw.   konwenanse 
konstytucyjne   (stanowią   powszechnie   uznany   sposób   zachowania   się 
władz w określonych sytuacjach); do podstawowych aktów prawa pisanego 
należą:  Wielka  Karta  Swobód  z  1215,  Deklaracja  praw (Bill  of  Rights)  z 
1689, Akt o sukcesji (Act of Settlement) z 1701, ustawy o parlamencie z 
1911 i 1949, ustawy o ministrach Korony z 1937, 1964 i 1975; zwyczajowe 
prawo   konstytucyjne   jest   częścią   powszechnego   prawa   zwyczajowego 
common law (anglosaskie prawo). 

Głową państwa jest dziedziczny monarcha, który jest też głową Kościoła 
anglikańskiego, Kościoła prezbiteriańskiego w Szkocji i niektórych państw 
wchodzących w skład brytyjskiej Wspólnoty Narodów, jest nietykalny(brak 
odpowiedzialności   zarówno   politycznej   jak   i   konstytucyjnej),   a   za   jego 
działania odpowiadają ministrowie(kontrasygnata).

Formalnie jest szefem władzy wykonawczej i do niego należą kompetencje 
nie zastrzeżone dla parlamentu lub sądów; do tzw. prerogatyw królewskich 
zalicza   się   m.in.:   prawo   rozwiązania   parlamentu,   powoływanie   i 
odwoływanie   premiera   i   członków   rządu,   sankcjonowanie   ustaw, 
nadawanie   tytułów   szlacheckich,   prawo   łaski,   ratyfikowanie   umów 
międzynarodowych.   Faktycznie   monarcha   pełni   głównie   funkcje 
reprezentacyjne.

- 11 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

Władza ustawodawcza należy do króla i 2-izbowego parlamentu, 
złożonego z Izby Lordów i Izby Gmin.

Izba Lordów — wyższa izba parlamentu, nie jest organem kadencyjnym.; w 
jej skład wchodzą członkowie arystokracji brytyjskiej: parowie dziedziczni 
(stanowią większość Izby) i mianowani dożywotnio (od 1958) oraz parowie 
duchowni (biskupi Kościoła anglik.) i parowie prawa; do kompetencji Izby 
należą jedynie uprawnienia sądowe i bardzo ograniczone ustawodawcze. 

Izba Gmin — niższa izba parlamentu (właściwe ciało ustawodawcze) liczy 
659   (od   1997)   posłów,   pochodzących   z   wyborów   bezpośrednich   i 
powszechnych;   posłowie   są   wybierani   w   okręgach   1-mandatowych,   wg 
systemu   większościowego;   organizacja   i   zasady   działania   Izby   są 
dostosowane do systemu 2-partyjnego i podziału na rządzącą większość i 
opozycję;   czynne   prawo   wyborcze   mają   osoby,   które   ukończyły   18   lat, 
bierne — 21 lat; Izba nie ma określonej kadencji, jest wybierana na okres 
nie dłuższy niż 5 lat; obraduje na sesjach (1 sesja w roku, trwająca ok. 9 
mies.);   jej   pracami   kieruje   spiker;   organami   wewnętrznymi   są:   Komisja 
Całej   Izby,   komisje   stałe,   komisje   nadzwyczajne   stałe   i   doraźne, 
wyspecjalizowane   komisje   problemowe;   do   kompetencji   Izby   należy: 
uchwalanie ustaw, budżetu, kontrola działalności rządu. 

Władza   wykonawcza  należy   do   monarchy   i   rządu,   który   tworzy   lider 
zwycięskiej partii(premier).  Rząd liczy  około  100,  w jego skład wchodzą 
ministrowie,   ministrowie   niższej   rangi,   ministrowie   stanu,   podsekretarze 
stanu, sekretarze parlamentarni. 

Premier,   ministrowie   resortów   gospodarczych,   Kanclerz   Skarbu,   Lord 
Kanclerz, Lord Strażnik Tajnej Pieczęci(przewodniczący frakcji rządowej w 
Izbie   Lordów),   minister   spraw   wewnętrznych   oraz   minister   spraw 
zagranicznych   tworzą  Gabinet,   który   stanowi   ścisłe   kierownictwo 
polityczne.

Funkcje Gabinetu:

–

określa podstawowe kierunki polityki państwa

–

sprawuje kontrolę nad administracją

–

prowadzi politykę zagraniczną

- 12 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

–

koordynuje pracę poszczególnych ministrów

Premier   steruje   oraz   określa   tryb   pracy   Gabinetu,   ponadto   mianuje 
urzędników na najwyższe stanowiska państwowe, kościelne i gospodarcze, 
a   także   dokonuje   samodzielnych   zmian   w   rządzie.   Jest   najważniejszym 
doradcą   monarchy   i   na   wniosek   premiera   monarcha   może   rozwiązać 
parlament.

Rząd ponosi odpowiedzialność polityczną i konstytucyjną przed Izbą Gmin. 
W razie utraty zaufania Izby Gmin, rząd podaje się do dymisji albo zwraca 
się z prośbą o rozwiązanie Izby Gmin.

Wymiar   sprawiedliwości  należy   do   sądów,   których   struktura   jest 
złożona i zróżnicowana; nacz. organem sądownictwa jest Sąd Najwyższy; 
instytucją rewizyjną jest Izba Lordów, działająca przez lordów prawa jako 
Najwyższy Sąd Apelacyjny; lordowie  prawa są faktycznie sędziami Sądu 
Najwyższego, mianowanymi przez króla dożywotnio. 

W   sprawach   administracji,   wymiaru   sprawiedliwości,   ochrony   zdrowia, 
oświaty obowiązuje w znacznej mierze odrębne ustawodawstwo dla Anglii 
(z   Walią)   oraz   Szkocji;   administracyjnie   Anglia   i   Walia   dzielą   się   na 
hrabstwa, Szkocja — na regiony,  Irlandia  Pn. — na dystrykty; organami 
uchwałodawczymi samorządu lokalnego są rady, pochodzące z wyborów 
powszechnych.

SYSTEM PARLAMENTARNO- KOMITETOWY

KONFEDERACJA SZWAJCARSKA

Szwajcaria jest republiką federalną, w której skład wchodzą 26 kantony. 
Obecna Konstytucja Konfederacji Szwajcarskiej obowiązuje od 1 stycznia 
2000   roku.   Cechą   charakterystyczną   jest   nietypowy   układ   naczelnych 
władz państwa i różne formy demokracji bezpośredniej. Szwajcaria nie ma 
instytucji głowy państwa; funkcje reprezentacyjne pełni wybierany na 1 
rok   przewodniczący   Rady   Federalnej   (rządu),   noszący   tytuł   prezydenta 
Konfederacji Szwajcarskiej. 

Władzę ustawodawczą sprawuje 2-izbowy parlament.

- 13 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

Zgromadzenie Federalne złożone z:

–

Rady Narodu (izba niższa) o kadencji 4-letniej, liczącej 200 
deputowanych, wybieranych w wyborach powszechnych i 
proporcjonalnych (liczba reprezentantów poszczególnych 
kantonów jest zależna od liczby mieszkańców);

–

Rady Kantonów (izba wyższa), liczącej 46 członków, 
wybieranych na okres od 1 do 4 lat (zależnie od kantonu) 
przez zgromadzenia ustawodawcze kantonów;

Do   uprawnień   parlamentu   należy   ustawodawstwo,   uchwalanie   budżetu 
państwa,   wybór   innych   organów   federalnych-   przede   wszystkim   Rady 
Federalnej i jej przewodniczącego(prezydenta), Sądu Związkowego, szefa 
armii federalnej, ratyfikacja umów międzynarodowych. 

Władzę wykonawczą  sprawuje Rada Federalna (rząd), przewodniczy jej 
prezydent; składa się  z 7 członków  wybieranych  przez  parlament na 4-
letnią kadencję. W składzie rządu powinny być reprezentowane wszystkie 
wspólnoty językowe; członkowie powinni pochodzić z różnych kantonów; 
od 1959 w skład Rady wchodzą stale przedstawiciele 4 największych partii 
politycznych.   Każdemu   członkowi   Rady   podlega   jedno   z   7   ministerstw 
(departamentów), co roku jeden z nich jest wybierany na prezydenta, a 
inny   —   na   wiceprezydenta   Konfederacji.  Rząd   jest   konstytucyjnie 
podporządkowany  parlamentowi, którego jest komitetem wykonawczym; 
ani   rząd   ani   jego   członkowie   nie   odpowiadają   politycznie,   nie   można 
odwołać członka rządu przed upływem kadencji. 

Władza   sądownicza  skupia   się   w   Trybunale   Federalnym,   który   jest 
najwyższą   instancją   sądową   w   dziedzinie   prawa   cywilnego,   karnego   i 
administracyjnego.   Skład   Trybunału   (39   sędziów)   wybierany   jest   przez 
Zgromadzenie Federalne na okres 6 lat. 

Poszczególne   kantony   mają   własne   konstytucje,   organy   władzy 

ustawodawczej;   w   zakresie   stosunków   między   federacją   a   kantonami 
główną   zasadą   jest,   że   wszystkie   kompetencje   nie   przyznane   wyraźnie 
związkowi należą do kantonów. 

- 14 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

Ważną instytucją demokracji bezpośredniej jest  referendum; może ono 
być   zarządzane   jako   ogólnonarodowe   —   na   szczeblu   federacji,   jak   i 
poszczególnych   kantonów,   jest   obligatoryjne   w   sprawie   zmiany 
konstytucji;   na   żądanie   obywateli   (weto   ludowe)   może   być   zarządzone 
referendum ustawodawcze, tzw. Weryfikacyjne. Obywatele mogą również 
wystąpić   z   projektami   aktów   prawnych   (inicjatywa   ludowa).   W   kilku 
kantonach   jest   znana   szczególna   postać   demokracji   bezpośredniej   — 
zgromadzenia ludowego, tj. zebrania wszystkich wyborców w celu podjęcia 
uchwały. 

SYSTEM KANCLERSKI

Republika Federalnych Niemiec

Niemcy są państwem federalnym. Składają się 16 krajów, które dysponują 
własnymi   konstytucjami,   parlamentami   i   rządami.   Parlamenty   krajowe 
powołują premierów i ministrów, ponoszą oni odpowiedzialność polityczną 
przed parlamentem.

Głową   państwa   jest   prezydent   federalny,  wybierany   przez 
Zgromadzenie Federalne na 5-letnią kadencję. Jest on symbolem państwa, 
pełni   rolę   bezstronnego   i   apolitycznego   arbitra   (w   momencie   wyboru 
prezydent   zawiesza   lub   rezygnuje   z   członkostwa   w   partii),   reprezentuje 
państwo   na   zewnątrz   i   zawiera   umowy   z   innymi   państwami.   Do 
najistotniejszych   zadań   prezydenta   należy   wskazanie   kandydata   na 
kanclerza,   mianowanie   go   i   odwołanie.   Przysługuje   mu  prawo 
rozwiązania Parlamentu Federalnego, w momencie gdy nie wybrał on 
kanclerza   lub   nie   udzielił   mu   wotum   zaufania.   O   słabej   ograniczonej 
pozycji prezydenta świadczy fakt, że większość czynności wykonuje on na 
wniosek   rządu,   wszystkie   akty   prawne   (z   wyłączeniem   mianowania   i 
odwołania   kanclerza)   wymagają   kontrasygnaty   kanclerza   czy 
odpowiedniego ministra, nie ponosi on więc odpowiedzialności politycznej, 
jedynie   konstytucyjną   za   umyślne   naruszenie   Ustawy   Zasadniczej   lub 
Federalnej (związkowej).

Władza   ustawodawcza  należy   do   Zgromadzenia   Federalnego,   które 
składa się z dwóch izb:

- 15 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

–

Parlament   Federalny   (Bundestag):  656   deputowanych,   4-letnia 

kadencja,   połowa   mandatów   wybieranych   jest   w   okręgach 
jednomandatowych   wg   systemu   większości   względnej,   a   połowa 
rozdzielana   jest   na   szczeblu   poszczególnych   krajów   wg   systemu 
proporcjonalnego   (   wyborca   ma   dwa   głosy:   jeden   oddaje   na 
kandydata z listy imiennej znajdującej się w okręgu, a drugi na listę 
partyjną w kraju)

–

Rada   Federalna   (Bundesrat):  68   delegatów   mianowanych   i 

odwoływanych   przez   rządy   krajów,   liczba   głosów   przysługujących 
danemu krajowi w Radzie jest zależna od liczny ludności tego kraju, 
głosy delegatów z jednego kraju muszą być jednomyślne, delegaci 
posiadają   mandat   imperatywny   (wiążą   ich   instrukcje   ich   rządów); 
zmiana   składu   delegatów   z   danego   kraju   występuje   zwykle   po 
wyborach do parlamentów krajowych 

Inicjatywę ustawodawczą posiadają: Parlament Federalny, Rada Federalna 
i rząd. Budżet państwa uchwala Parlament Federalny.

Proces   legislacyjny:   Parlament   Federalny   przekazuje   uchwalony   przez 
siebie projekt ustawy do Rady Federalnej, która posiada prawo weta. W 
przypadku   sprzeciwu   Rady   Federalnej,   zostaje   powołana  komisja 
mediacyjna,   która   opracowuje   kompromis   i   przedkłada   obu   izbom   do 
zatwierdzenia. Następnie projekt otrzymuje prezydent, który podpisuje go 
kontrasygnatą   kanclerza   i   odpowiedniego   ministra.  Prezydent   nie 
posiada   weta,   może   tylko   zwrócić   się   o   zbadanie   zgodności   ustawy   z 
Konstytucją.

Parlament posiada funkcje kontrolne wobec rządu, m.in. prawo do żądania 
informacji oraz powoływanie komisji stałych i komisji śledczych.

Parlament   może   być   rozwiązany   przez   prezydenta   w   określonych 
okolicznościach (patrz wyżej).

Władza wykonawcza należy do rządu, w którego skład wchodzą: 

–

kanclerz federalny

–

wicekanclerz

–

ministrowie federalni (stojący na czele resortów)

- 16 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

–

ministrowie bez teki

Tryb wyboru kanclerza: 

Wybierany   jest   przez   Parlament   albo   z   inicjatywy   prezydenta   albo 
Bundestagu. 

Wybór z inicjatywy prezydenta opierany jest na podstawie ustaleń partii 
tworzących   koalicję   rządzącą   i   dysponującą   bezwzględną   większością 
miejsc   w   Bundestagu.   W   razie   nieuzyskania   takiej   większości   prawo 
przedstawienia kandydatów przechodzi na Bundestag. Wówczas prawo do 
przedstawiania kandydatów mają grupy  parlamentarne liczące ponad ¼ 
ustawowej   liczby   deputowanych.   Aby   kandydat   został   kanclerzem   musi 
osiągnąć   bezwzględną   większość   głosów.   W   wypadku,   gdy   żaden   z 
kandydatów nie osiągnie tej większości, przeprowadza się jeszcze jedno 
głosowanie, wówczas aby zostać kanclerzem wystarczy osiągnąć zwykła 
większość   głosów.  Jednak,  jeśli   liczba   głosujących  nie  przekroczyła  50% 
wówczas   prezydent   w   ciągu   7   dni   podejmuje   decyzje   o   powołaniu 
kanclerza mniejszościowego lub rozwiązaniu Bundestagu. 

Do podstawowych funkcji kanclerza należy kierowanie, określanie polityki i 
struktury oraz reprezentowanie rządu na zewnątrz.

Rząd   posiada   prawo   do   inicjatywy   ustawodawczej,   a   także   weto 
ustawodawcze.   Nadzoruje   wykonywanie   ustaw   federalnych   przez   kraje 
związkowe. 

Odpowiedzialność polityczna rządu dotyczy tylko kanclerza. Nie ma 
wotum   nieufności   dla   poszczególnych   ministrów.   Parlament   odwołuje 
kanclerza   po   udzieleniu   mu   konstruktywnego   wotum   nieufności 
(równocześnie   musi   dokonać   wyboru   nowego   kanclerza   bezwzględną 
większością głosów ogólnej liczny deputowanych).

Władza sądownicza: rozproszenie sądownictwa federalnego; najwyższe 
instancje sądowe:

–

Federalny Trybunał Gospodarczy

–

Trybunał Federalny Konstytucyjny

- 17 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

–

Trybunał Federalny

–

Federalny Sąd Administracyjny

–

Federalny Trybunał Finansowy

–

Federalny Sąd dla Spraw Pracy

–

Federalny Sąd dla Spraw Socjalnych 

SYSTEM PREZYDENCKI

STANY ZJEDNOCZONE AMERYKI PÓŁNOCNEJ

Dokumentem   określającym   pozycję   poszczególnych   instytucji   ustroju 
politycznego Stanów Zjednoczonych jest Konstytucja, uchwalona w 1787 
roku. Stany Zjednoczone są federacją obejmującą 50 stanów i 1 dystrykt 
federalny (stołeczny – Dystrykt Kolumbia).

Kongres,   Prezydent   i   Sąd   Najwyższy,   reprezentując   kolejno   władzę 
ustawodawczą,   wykonawczą   i   sądowniczą,   sprawują   swoje   funkcje   w 
sposób niezależny. Ich  funkcjonowanie  oparte  jest na zasadzie „checks 
and   balances”-  gry   równoważących   się   sił   i   instytucji,   regulującej 
stosunki   między   poszczególnymi   organami   władz,   uniemożliwiająca 
uzyskanie nadmiernej przewagi przez jedną z nich. 

Separacja   władzy   ustawodawczej   i   wykonawczej   opiera   się   na   trzech 
podstawowych zasadach: 

1) niepołączalności stanowisk w Kongresie i administracji federalnej

2) brak odpowiedzialności politycznej prezydenta przed Kongresem

3) niemożliwości rozwiązania Kongresu przez prezydenta

Władza ustawodawcza należy do Kongresu, składającego się z dwóch 
izb: Izby Reprezentantów i Senatu. 

- 18 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

Izba   Reprezentantów,   niższa   izba   Kongresu,   liczy   435   członków, 
wybieranych(w wyborach powszechnych wg ordynacji większościowej) na 
dwa   lata   w   435   okręgach.   Przewodniczącym   Izby   Reprezentantów   jest 
speaker. 

Izbę wyższą (Senat) tworzy po dwóch przedstawicieli każdego stanu, ma 
więc   100   członków,   wybieranych   w   głosowaniu   powszechnym   na 
sześcioletnią kadencję. Co dwa lata wymienia się w wyborach jedną trzecią 
składu senatu. Przewodniczącym Senatu jest z urzędu wiceprezydent USA. 

Dwie zasadnicze funkcje Kongresu:

–

funkcja   legislacyjna:   uchwalanie   ustaw   (prawo   inicjatywy 

ustawodawczej   przysługuje   wyłącznie   członkom   Kongresu),   w   tym 
ustawy budżetowej

–

funkcja   kontrolna   :   zatwierdzanie   nominacji   prezydenckich   i 

traktatów;   Kongres   posiada   również  impeachment  –   prawo   do 
postawienia   w   stan   oskarżenia   i   skazania   członków   administracji 
federalnej, w tym prezydenta, a także może zażądać od sekretarzy 
federalnych wyjaśnienia różnych aspektów ich polityki

Wojnę wypowiedzieć może tylko Kongres, musi on także wyrazić zgodę na 
wysłanie   wojsk   za   granicę.   Parlament   nie   może   postawić   wniosku 
dotyczącego ustąpienia prezydenta, a także Prezydent nie może rozwiązać 
parlamentu przed upływem kadencji. 

Władza   wykonawcza   należy   do   prezydenta.  Wybierany   jest   na   4-
letnią   kadencję   z   możliwością   jednokrotnej   reelekcji.   W   amerykańskich 
wyborach prezydenckich obowiązuje system pośredni. Wyborcy nie głosują 
bezpośrednio   na   kandydatów,   lecz   na   reprezentujących   ich   elektorów- 
kolegium elektorskie. Każdy stan posiada tyle mandatów ile  łącznie ma 
przedstawicieli w Izbie Reprezentantów i Senacie. Ten kandydat, który w 
danym   stanie   wygra   wybory-   nawet   znikomą   większością-   otrzymuje 
wszystkie   przypadające   dla   tego   stanu   głosy   elektorskie.   System   ten 
powoduje,   że   czasami   prezydentem   zostaje   ktoś,   kto   w   głosowaniu 
powszechnym zdobył w całym kraju mniej głosów niż jego rywal. Zdarzyło 
się   tak   np.   w   w   2000   roku,   gdy   George   W.   Bush   zdobył   271   głosów 
elektorskich, a jego rywal Albert Gore 267 i przegrał, choć głosowało na 
niego 540 tys. Amerykanów więcej niż na Busha.

- 19 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

Prezydent   jest   równocześnie   i   głową   państwa   i   szefem   rządu,   szefem 
administracji   federalnej   i   najwyższym   dowódcą   wojskowym.   Kieruje 
polityką zagraniczną państwa, zawiera umowy międzynarodowe. 

Odpowiednikiem   rządu   w   systemie   amerykańskim   jest  administracja 
federalna,   ministrów   –sekretarze,   którzy   powoływani   są   do   pomocy 
prezydentowi w realizacji władzy wykonawczej. Kandydatury sekretarzy i 
najwyższych   urzędników   zatwierdza   Senat.   Ich   decyzje   są   ważne   mocą 
władzy prezydenta, to przed nim są oni odpowiedzialni.

Prezydent musi zasięgnąć opinii Senatu w przypadku powoływania:

–

sędziów Sądu Najwyższego

–

wiceprezydenta

–

sekretarzy stanu

–

sędziów federalnych

Gabinet   prezydencki  składa   się   z   szefów   11   departamentów   i   osób, 
którym prezydent nadał rangę członków gabinetu.

Z   racji   tego,   że   nikt   poza   członkami   Kongresu   nie   posiada   inicjatywy 
ustawodawczej,   Prezydent   w   corocznym   orędziu   o   stanie   państwa 
przedstawia projekty  ustaw i zwraca się do Kongresu o ich uchwalenie. 
Formalnie  projekty   te   są  zgłaszane   przez   kongresmanów   lub  senatorów 
należących do partii, z której wywodzi się prezydent. 

Władza sądownicza: 

Najwyższym   organem   jest   Sąd   Najwyższy,   niższej   instancji   –   sądy 
federalne.   Poszczególne   stany   dysponują   własnym   sądownictwem: 
stanowe sądy najwyższe. Sądownictwo stanowe obejmuje sprawy karne i 
cywilne oraz materialne i procesowe. 

Obok   sądownictwa   powszechnego   występują   sądy   szczególne,   m.in. 
wojskowe, celne i podatkowe. 

- 20 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

SYSTEM MIESZANY

REPUBLIKA FRANCUSKA

Republika o systemie parlamentarno-prezydenckim; konstytucja przyjęta 
w referendum 1958 i zmieniona najpoważniej też w referendum 1962. 

Francja dzieli się na 22 regiony oraz departamenty: 96 w metropolii i 4 
departamenty   zamorskie(Gujana   Fr.,   Gwadelupa,   Martynika,   Reunion)   o 
tym samym statusie; istnieją też 4 terytoria zamorskie (Nowa Kaledonia, 
Polinezja   Fr.,   Wallis   i   Futuna,   Francuskie   Terytoria   Południowe   i 
Antarktyczne),   których   organizacja   uwzględnia   ich   własne   interesy   w 
ramach republiki, oraz 2 tzw. wspólnoty terytorialne (Majotta oraz Saint-
Pierre i Miquelon). 

Podział administracyjny obejmuje: regiony, departamenty, okręgi i gminy; 
regiony   są   zarządzane   przez   przewodniczących   rady   regionalnej, 
departamenty   —   przez   prefektów,   okręgi   —   przez   podprefektów 
mianowanych przez prezydenta, a gminy — przez merów pochodzących z 
wyborów; w regionach i departamentach działają pochodzące z wyborów 
rady, a w gminach — rady municypalne. 

Głową   państwa  jest   prezydent   wybierany   na   5   lat   w   wyborach 
powszechnych;   kandydata   na   prezydenta   zgłasza   co   najmniej   500 
obywateli  piastujących   mandat pochodzący  z  wyborów  i członków  Rady 
Społeczno- Gospodarczej.

Prezydent  ma  szerokie   uprawnienia:  mianuje   i  odwołuje   premiera,  a  na 
jego   wniosek   —   członków   rządu,   przewodniczy   Radzie   Ministrów,   ma 
prawo   weta   zawieszającego   w   stosunku   do   ustaw   uchwalonych   przez 
parlament,   może   rozwiązać   parlament,   zarządza   referendum   (przyjęcie 
projektu   oznacza   uchwalenie   ustawy   z   wyłączeniem   parlamentu),   jest 
szefem   armii,   zawiera   i   ratyfikuje   umowy   międzynarodowe,   podejmuje 
decyzje   w   sprawach   obrony   narodowej     i   polityki   zagranicznej,   kieruje 
bezpośrednio   pracami   rządu.   Posiada   również   prawo   do   inicjatywy 
dotyczącej   zmiany   konstytucji.   Prezydent   posiada   również   uprawnienia 
nadzwyczajne, w szczególnych  przypadkach- gdy dana sytuacja stanowi 
zagrożenie dla państwa, prezydent może np. ograniczyć prawa i wolności 
obywateli. 

- 21 -

Szukaj innych materiałów na:

a

www.wosnastoprocent.pl

Władzę   ustawodawczą  w   sprawach   ściśle   w   konstytucji   określonych 
sprawuje 2-izbowy parlament:

–

Zgromadzenie   Narodowe-   577   deputowanych   o   kadencji   5-letniej, 

wybierani   w   wyborach   bezpośrednich   w   okręgach   jednomanda-
towych, reprezentuje całość narodu

–

Senat  -   321   senatorów   (   w   tym   13   przedstawicieli   Francuzów 

mieszkających   poza   granicami   Republiki)   o   kadencji   9-letniej, 
wybierani w wyborach pośrednich (co 3 lata następują wybory 1/3 
liczby   senatorów)-   wyborcami   są   elektorzy   skupieni   w   kolegiach 
elektorskich,   złożonych   z   deputowanych   wybranych   w   danym 
departamencie, członków lub delegatów rad municypalnych i regio-
nalnych

Władzę   wykonawczą  oprócz   prezydenta   pełni   rząd   z   premierem   na 
czele.

Rząd określa i prowadzi ogólną politykę państwa, kieruje administracją i 
armią, wydaje dekrety z mocą ustawy w sprawach nie zastrzeżonych dla 
parlamentu,   odpowiada   politycznie   przed   Zgromadzeniem   Narodowym 
(wotum nieufności- ale prezydent może nie wziąć pod uwagę uchwalonego 
wniosku i może rozwiązać Zgromadzenie Narodowe). 

Do   naczelnych   organów   państwowych   należy   też   Rada   Konstytucyjna, 
która   czuwa   nad   przebiegiem   wyborów,   referendum   oraz   kontroluje 
zgodność   ustaw   i   dekretów   z   konstytucją,   składa   się   z   9   członków 
powoływanych   po   3   przez   prezydenta   i   przewodniczących   każdej   z   izb 
parlamentu. 

Sędziów powołuje Najwyższa Rada Sądownictwa, której członków mianuje 
prezydent; sądownictwo powszechne wykonują Sąd Kasacyjny (najwyższa 
instancja cywilna i karna), sądy apelacyjne, sądy wielkiej instancji i sądy 
instancji;   działają   też   sądy   szczególne   i   adm.   (trybunały   adm.   z   Radą 
Państwa na czele). 

Wysoki Trybunał Sprawiedliwości sądzi prezydenta i ministrów.

- 22 -