Marek Giese, Klaudiusz Hirsch
Futsal – mała piłka noŜna, czy odmiana duŜej –
charakterystyka gry.
FUTSAL – ODMIANA PIŁKI NOśNEJ, CZY NOWA DYSCYPLINA SPORTU?
Większość piłkarskich kibiców na pewno orientuje się, Ŝe pierwsze piłkarskie
mistrzostwa świata rozegrane zostały w 1930 roku w Urugwaju. W zmaganiach o Puchar
Rimeta zmierzyło wówczas się zaledwie 13 druŜyn. ZwycięŜyli gospodarze i tym samym
rozpoczęli odwieczną rywalizację Ameryki Południowej ze starą Europą o prymat w piłce
noŜnej. W tym samym czasie równieŜ w stolicy Urugwaju Montevideo Juan Carlos Cerani
nauczyciel w jednej ze szkół wymyślił i opracował pięcioosobową odmianę piłki noŜnej. Celem
jego działania było stworzenie moŜliwości uprawiania piłki noŜnej przez młodzieŜ na małych
boiskach. W pierwotnym zamyśle spotkania miały być rozgrywane na istniejących juŜ boiskach
do koszykówki bez uŜycia band. Ta idea trafiła na bardzo podatny grunt i rozpoczęły się
regularne rozgrywki. Bardzo popularna była i takŜe dynamicznie zaczęła się rozwijać piłka
plaŜowa, która kaŜdemu na pewno kojarzy się ze słynną plaŜą w Rio de Janeiro Copacabaną.
Odbyły się tam właśnie ostatnio Mistrzostwa Świata, w których triumfowali reprezentanci
Francji.
Musi być coś niepowtarzalnego w tym, Ŝe piłka 5 – osobowa była i jest doskonałą
szkołą, która kształciła i kształci wielkich i niepowtarzalnych zawodników. Na małych boiskach
rozwijały się szczególnie w Ameryce Południowej umiejętności wielu piłkarskich geniuszy.
Wspaniały gracz reprezentacji Brazylii Ronaldo, który często w grze posługuje się
podeszwą, co jest bardzo charakterystyczne dla futsalu jest właśnie tego przykładem.
RównieŜ w procesie szkolenia w „normalnym” futbolu bardzo często stosuje się gry 4: 4,
które są niezwykle skutecznym elementem kształtowania umiejętności technicznych i
taktycznych, a jednocześnie bardzo dobrze wpływają na poziom cech motorycznych. A w
Futsal gra przecieŜ czterech plus bramkarz.
W naszym kraju od kilkunastu lat toczą się rozgrywki ligowe w futsalu. W rozgrywkach I
ligi od kilku sezonów uczestniczy druŜyna Akademii Słowa. Dzięki Ŝyczliwości trenerów,
zawodników oraz kierownictwa klubu udało się zebrać wiele informacji na temat tej dyscypliny
sportu, czego efektem jest niniejszy artykuł.
Na zdjęciu – Klaudiusz Hirsch demonstruje tzw. zagranie lobem.
Specyfika i charakterystyka gry
Doszliśmy do momentu, gdy trzeba sobie na pytanie, czy Futsal jest odmianą piłki noŜnej, czy
tak jak w kilku krajach naleŜy go traktować jak osobną dyscyplinę sportu.
Organizacyjnie zarówno na arenie światowej, jak i u nas w kraju piłka noŜna pięcioosobowa
jest traktowana jako jedna ze składowych futbolowego królestwa.
Jednak specyfika gry oraz obowiązujące przepisy nasuwają wiele wątpliwości, czy moŜna piłkę
noŜną pięcioosobową i jedenastoosobową traktować tak samo na przykład pod względem
szkoleniowym. Światowa czołówka to przede wszystkim druŜyny Brazylii, Hiszpanii, Włoch,
Ukrainy, Rosji, Holandii oraz Argentyny. W porównaniu z „duŜym futbolem” brakuje w tej
stawce na pewno Francji, Niemiec oraz Anglii, ale kto wie jak będzie za kilka lat.
Aby móc sobie odpowiedzieć na zadane na początku tej części pytanie konieczna jest bardzo
dokładna analiza kilku podstawowych elementów, jakimi róŜni się piłka 5 osobowa od 11
osobowej.
Gra strefą w wykonaniu druŜyny Akademii Słowa
NaleŜy wśród nich wyróŜnić takie jak:
1/ Przepisy gry.
2/ Charakterystyka czynności technicznych wykonywanych w trakcie gry.
3/ Charakter wysiłku zawodnika w trakcie gry.
4/ ZałoŜenia taktyczne i sposoby ich realizacji.
Przepisy gry.
W tym zakresie spotykamy bardzo istotne róŜnice. Po pierwsze wielkość boiska. Zawodnik w
11-osobowym futbolu ma do swojej dyspozycji średnio około 300 metrów kwadratowych.
Stwarza to wielkie moŜliwości improwizacji i niepowtarzalności zagrań. Boisko od futsalu ma
wymiary od 25 – 42 metrów długości i 15 – 25 metrów szerokości.
UwaŜam, Ŝe tak szeroka rozpiętość wymiarów nie jest korzystna, czemu zresztą dała wyraz
interpretacja i regulacja przepisów dotyczących rozgrywek międzynarodowych. W tych
przepisach takiej wielkiej rozpiętości nie ma. W rozgrywkach międzynarodowych boiska muszą
mieć od 38 do 42 metrów długości i od 18 do 22 szerokości. Zapis w przepisach zezwalający
/wyjąwszy rozgrywki międzynarodowe/ na taka istotną rozpiętość wymiarów boiska sprzyja
dostosowaniu jak największej ilości obiektów do gry w futsal. Oczywiście zwiększa to
dostępność gry, ale jednocześnie stwarza bardzo specyficzne i co za tym idzie niekorzystne
oraz nieporównywalne warunki rozgrywania meczów. PrzecieŜ porównując proporcjonalnie
wymiary boiska do futsalu w stosunku do „normalnej” piłki noŜnej taki zakres wymiarów
oznaczałby, Ŝe boiska piłkarskie winny mieć od 120 do 60 metrów długości i od 70 do 42
metrów szerokości, co w praktyce mogłoby doprowadzić do sytuacji, Ŝe rzut roŜny
egzekwowano by tuŜ za linią boczną pola karnego.
PrzecieŜ kaŜdy piłkarz i trener doskonale wie jak się gra na tak zwanych „klitkach” i
„lotniskach”. Starsi kibice z Chorzowa na pewno pamiętają sytuację, gdy ich ukochany Ruch na
boisku przy ulicy Cichej grał ze słabszymi zespołami, to gospodarz obiektu korzystając z tego,
Ŝe nie ma tam bieŜni malował szerzej linie boiska, a jak trzeba było więcej uwagi poświęcić
obronie, to boisko od razu było o kilka metrów węŜsze.
W futsalu zawodnicy grający na typowym boisku od piłki ręcznej / wymiary 40 na 20 metrów/
mają łącznie z bramkarzami do swojej dyspozycji 80 metrów kwadratowych. Bramka jest
identyczna jak do piłki ręcznej / 3 metry szerokości i 2 wysokości/, co oznacza, Ŝe ma trzy razy
mniejszą powierzchnie niŜ „normalna” bramka. Szukając pewnych teoretycznych porównań
oznacza to, Ŝe strzał z 16 metrów na duŜą bramkę jest równy strzałowi na małą z odległości
6,5 metra. Do tego piłka do futsalu ze względu na swoje parametry nie jest tak szybka po jej
uderzeniu jak ta, którą się gra na w 11- osobowym futbolu. Jest to na pewno spore utrudnienie,
które wymusza wiele tzw ”sytuacyjnych” uderzeń piłki, jak np. szpicem, z upadkiem itp.
Pozornie, więc wydawać się by mogło, Ŝe bardzo trudno jest w takich warunkach zdobywać
bramki. Jednak nie jest z tym tak źle. Średnia liczba zdobytych w jednym meczu bramek w
naszej I lidze wynosi prawie 8 goli/ dokładnie 7, 86/. RównieŜ obserwując rozgrywki
międzynarodowe moŜna zaobserwować podobną skuteczność w grze.
Istotnym dla gry przepisem jest czas gry. Gra się dwa razy po 20 minut, ale czas jest czasem
efektywnym gry. Powierzchnia boiska oraz przepis uniemoŜliwiający ponowne rozegranie piłki
z bramkarzem bez przekroczenia przez piłkę linii środkowej ograniczają moŜliwość gry na
czas.
Najistotniejszą warunkującą sposób prowadzenia gry róŜnicą, jest brak przepisu o spalonym.
Powoduje to, Ŝe wszelkie działania ofensywne oraz defensywne są realizowane w futsalu
inaczej niŜ w piłce noŜnej. Zobrazujemy to na przykładzie gier oraz ćwiczeń w dalszym ciągu
opracowania.
Statystyka dowodzi jeszcze jednego zjawiska, które moŜna zaobserwować w Futsalu, a
mianowicie tego, Ŝe więcej, około 60% bramek pada w drugiej połowie gry. Jest to efekt
duŜego tempa gry, co skutkuje zmęczeniem zawodników i wynikającej z tego większej ilości
błędów.
Ograniczenia są równieŜ w zakresie gry ciałem i wślizgiem. Ten ostatni nazywany w futsalu
„wślizgiem odbierającym” moŜe wykonywać w obecności rywala tylko bramkarz.
Kolejna istotna róŜnica, to tak zwane faule akumulowane. Przy szóstym faulu, który jest karany
rzutem wolnym bezpośrednim popełnionym w czasie jednej połowy gry wykonywany jest rzut
wolny z drugiego punktu karnego – znajdującego się w odległości 10 metrów od bramki. Przy
tym rzucie wolnym wykonujący go zawodnik musi oddać strzał na bramkę. Przeciwnik nie ma
prawa ustawić muru obronnego i zawodnicy winni się znajdować się w odległości 5 metrów od
piłki – ta odległość obowiązuje przy wykonywaniu wszystkich rzutów wolnych w futsalu.. W
przypadku szóstego faulu popełnionego na własnej połowie pomiędzy umowną linią równoległą
do linii bramkowej, a przechodzącą przez punkt 10 metrów zespół atakujący ma prawo wybrać
miejsce wykonania rzutu wolnego – albo z punktu 10 metrów, albo z miejsca przewinienia.
Oczywiście, gdy szósty lub kolejny faul popełniony jest w polu karnym wykonywany jest rzut
karny z linii 6 metrów.
Inne róŜnice to obecność dwóch sędziów na boisku oraz sędzia czasowy i trzeci sędzia, którzy
zajmują miejsce przy stoliku. Ich obowiązki są podobne jak w piłce ręcznej, czy koszykówce.
Inne przepisy dotyczące gry nie róŜnią się od tych stosowanych w „normalnym futbolu”.
Czynności techniczne w trakcie gry.
Zgodnie z obowiązującym podziałem elementów technicznych, jakie zawodnik wykonuje w
trakcie gry dokonaliśmy obserwacji zawodników I ligowego zespołu futsalu Akademii Słowa z
Poznania, w trakcie rozgrywanych na własnym boisku meczy mistrzowskich oraz sparingowych
i towarzyskich.
Zastosowaliśmy arkusz obserwacji podzielony na wykonywane przez zawodników czynności z
-
z piłką.
-
bez piłki.
Oczywiście zakres badań oraz ich wyrywkowy na tym etapie charakter nie pozwala na
merytorycznie uzasadnione uogólnienia i wnioski, ale na pewno daje obraz rodzaju i ilości
elementów technicznych wykonywanych zawodników w trakcie gry..
W gronie badanych są czołowi zawodnicy ligi futsalu, byli lub aktualni kadrowicze. Mamy
zamiar kontynuować tego rodzaju działania, poniewaŜ wysnute na ich podstawie te
początkowe wnioski pozwalają określić pewne priorytety w procesie szkolenia oraz zakres i
zasady przygotowania zawodników do gry.
Wyniki zawarte są w poniŜszej tabeli dotyczą kompleksowego pomiaru wykonywanych w
trakcie gry elementów technicznych przez czołowego zawodnika Akademii Słowa – Bartosza
Łeszyka.
Wyniki obserwacji.
Mecz I ligi Futsalu Akademia Słowa – Rekord Bielsko.
Wynik meczu 7: 3 /2: 0/
Zawodnik – Bartosz Łeszyk /Akademia Słowa/
Udział w grze I połowa 13 minut 16 sekund
II połowa 13 minut 04 sekund
Łącznie zawodnik przebywał na boisku uczestnicząc w grze 26 minut 20 sekund, oznacza to
65 % czasu gry. Patrz wykres nr 3.
Czynności wykonane w trakcie gry – tabela nr 1 oraz 2.
Tabela nr 1
Czynności w grze bez piłki / wartości liczbowe w metrach/.
Czynność w grze
I połowa
II połowa
Łącznie
Dystans
Marsz przodem
150
110
260
Tyłem
80
105
185
Bokiem
70
75
140
Łącznie
585
Bieg przodem
Do 5
130
130
52
260
5 – 15
160
200
36
360
Pow. 15
225
100
13
325
Łącznie
945
Bieg tyłem
Do 5
90
75
29
165
5 – 15
100
60
16
160
Pow. 15
2
0
2
50
Łącznie
375
Bieg bokiem
/krokiem
dostawnym/
Do 5
70
55
25
125
5 – 15
70
40
11
110
Pow. 15
Łącznie
235
Dystans
2140
Tabela nr 2
Czynności w grze z piłką
Czynność
I połowa
II połowa
Łącznie
Dystans
Prowadzenie
piłki / w
metrach/
Do 5
15
8
23
115
5 – 15/10/
9
9
18
270
Pow.15 / 25/
1
0
1
25
Łącznie
410
Podanie piłki
za / podanie
niecelne/
Do 5
16
14/
2
30/
2
5 – 15
10/
2
11/
1
21/
3
Pow.15
1/
1
0
1/
1
Strzał
Celny
0
0
0
Niecelny
1
4
5
Drybling
Skuteczny
3
5
8
nieskuteczny
/strata/
0
1
1
Przyjęcie piłki
Udane
14
25
39
Nieudane
0
1
1
Wybicie piłki
0
1
1
Blok piłki
3
1
7
Przejęcie
podania
2
4
6
Zagranie głową
1
1
2
Odbiór piłki
Skuteczny
1
1
2
Nieskuteczny
0
1
1
Faulował
1
0
1
Był faulowany
1
4
5
Interpretacja obserwacji zawodnika.
W na podstawie obserwacji czołowego zawodnika I ligowej druŜyny futsalu Akademia Słowa
stwierdzono, Ŝe w trakcie meczu zawodnik uczestniczył w grze przez 26 minut i 20 sekund. W
tym czasie pokonał bez piłki dystans 2140 metrów, natomiast prowadząc piłkę 410 metrów.
Dominującymi w grze były krótkie starty na odcinkach do 5 metrów oraz od 5 do 15 metrów.
W sumie tego typu biegów trakcie meczu było:
88 biegów przodem,
46 tyłem,
36 bokiem.
Zanotowano 15 biegów przodem dłuŜszych niŜ 15 metrów. Najczęściej ta czynność
występowała w czasie szybkiego ataku oraz po starcie piłki pod bramką rywali. Większość
odbywała się po linii łamanej i głównie miała zmienny charakter – raptowny start, zmiana
kierunku biegu, zmiana pozycji z partnerami, zatrzymanie się w celu zablokowania rywala, atak
na posiadającego piłkę, przejęcie podania przeciwnika, zwrot, zwód bez piłki i inne. Poruszanie
się obserwowanego zawodnika było ściśle związane z załoŜeniami taktycznymi, jakie stosował
zespół w grze, zarówno w ataku, jak i w obronie. Poziom sportowy reprezentowany przez
zawodnika gwarantował, przemyślane i zgodne z sytuacją na boisku działanie, co czyni
obserwację wartościową i przydatną w bezpośredniej pracy z druŜyną ligową.
Czynności z piłką były zdominowane przez krótkie odcinki prowadzenia piłki. Wystąpiło tych
czynności łącznie 23 na odcinku do 5 metrów oraz 18 na odcinku do 15 metrów. Jeden dłuŜszy
odcinek prowadzenia piłki był uzasadniony z taktycznego punktu widzenia – powrót pod własną
bramkę w celu umoŜliwienia dokonania zmian zawodników – był to dłuŜszy okres gry bez
przerw. Łącznie zawodnik prowadził piłkę 410 metrów.
Oprócz prowadzenia piłki zawodnik wykonał łącznie 52 podania i oddał 5 strzałów na bramkę
rywala. Zanotował 8 dryblingów i 39 przyjęć piłki. W grze obronnej głównym elementem było
blokowanie strzałów oddanych przez rywali /4/ i przejęcie podań atakującego przeciwnika/ 6/.
Podsumowując w zakresie czynności w grze z piłką i bez piłki zawodnik w ciągu 26 minut i 20
sekund przebywania na boisku przebiegł łącznie 2550 metrów. Daje to prawie 100 metrów
biegu lub prowadzenia na minutę gry.
Charakter wysiłku zawodnika w trakcie gry.
Wysiłek, jaki zawodnik wykonywał w trakcie gry zastał takŜe zarejestrowany na Sport Testerze
–Polar.
W Futsalu gra w polu czterech zawodników oraz bramkarz. MoŜna dokonać nieograniczonej
liczby zmian, mając do dyspozycji 7 rezerwowych zawodników. JuŜ ta proporcja daje duŜo do
myślenia na temat charakteru wysiłku w trakcie gry. Myślimy, ze moŜna ją śmiało porównać do
hokeja na lodzie, gdzie bardzo intensywny wysiłek zmusza do wielu zmian zawodników.
Aby zilustrować charakter wysiłku zawodnika w trakcie gry dokonano pomiaru tętna w czasie
gry przy pomocy Sport- Testera.
Uzyskano następujące wyniki.
I połowa
Bezpośrednio po zakończeniu rozgrzewki zanotowano tętno o wartości 168 uderzeń na minutę.
Po rozpoczęciu gry zawodnik przebywał na boisku dokładnie 4 minuty i 06 sekund.
Zarejestrowano wówczas tętno w granicach 179 – 190 uderzeń na minutę. W chwili zejścia z
boiska zawodnik miał tętno na poziomie 180 uderzeń na minutę. Przerwa w grze trwała 1
minutę i 36 sekund. Wchodząc na boisko zawodnik miał tętno 98. Przez kolejne 3 minuty 49
sekund gry wahało się ono w granicach 185 – 190. Przy zejściu tętno wynosiło 183.
Kolejna przerwa to następujący spadek tętna:
po 30 sekundach – 138
po 60 sekundach – 114
po 90 sekundach – 106
po 120 sekundach – 96.
Czas trwania tej przerwy w grze 2 minuty 49 sekund.
Trzecie wejście na boisko to gra przez 3 minuty i 16 sekund, która po 1 minucie gry została
przerwane czasem dla jednej z druŜyn – 1 minuta przerwy. W chwili rozpoczęcie czasu
zawodnik miał tętno 183 uderzenia, a w momencie jego zakończenia 130. Po kolejnych 2
minutach i 5 sekundach poziom tętna wzrósł do 186 uderzeń, a przebieg jego spadku w trakcie
odpoczynku, który trwał 2 minuty i 19 sekund był następujący,
po 30 sekundach – 154
po 60 sekundach – 136
po 90 sekundach – 114
po 120 sekundach – 109.
Zawodnik grał w I połowie meczu łącznie 13 minut i 16 sekund. Średni jego czas pobytu na
boisku wynosił – 3 minuty i 29 sekund. Średnie tętno / wraz z okresem odpoczynku/ 163,1.
Średnie tętno w trakcie gry wynosiło 184,25.
II połowa
Tętno wyjściowe po zakończeniu przerwy 100 uderzeń na minutę,
Po 2 minutach i 20 sekundach gry wynosiło 186.
Przebieg spadku tętna był następujący.
po 30 sekundach – 170
po 60 sekundach – 140
po 90 sekundach – 125
po 120 sekundach – 108.
Przerwa w grze wyniosła 3 minuty 10 sekund.
Zawodnik wchodzi na boisko i gra – 3minuty i 8 sekund. Poziom tętna od 185 – 187.
Przerwa w grze 3 minuty 26 sekund.
Przebieg spadku tętna był następujący.
po 30 sekundach – 176
po 60 sekundach – 136
po 90 sekundach – 125
po 120 sekundach – 113.
Następny okres gry to 4 minuty i 25 sekund. Tętno maksymalne w tym czasie to 189.
Zawodnik wchodzi na krotką 15 sekundową przerwę i wtedy jego tętno spada do 140 uderzeń.
Następnie wraca na boisko i gra do końca przez 3 minuty 09 sekund. Osiąga ponownie poziom
189 uderzeń na minutę.
W trakcie tego pomiaru liczony był efektywny czas gry. Nie uwzględniano przerw w grze, kiedy
zatrzymywany był czas. Zawodnik spędził na boisku 13 minut i 4 sekundy. Średnio przebywał
3,26 sekundy. Średnie tętno w tej połowie / wraz z odpoczynkiem/ wynosiło 171 uderzeń na
minutę. Średnie tętno w trakcie gry 184,75.
Przeliczając wszystkie wykonane w odstępach 1 minuty pomiary tętna średnia jego wartość
wynosiła 167 uderzeń na minutę w czasie całego meczu. Natomiast średnie tętno w trakcie gry
wyniosło 184,5 uderzeń na minutę.
Oznacza to pracę na poziomie maksymalnej intensywności. Wykonywana w trakcie gry praca
ma charakter głównie wytrzymałościowo- szybkościowy i z uwagi na to mamy przewagę
procesów energetycznych o charakterze beztlenowym. Powoduje to konieczność odpoczynku
zawodników w trakcie gry. W czasie przebywania na boisku, ze względu na ilość grających,
wymiary boiska i szybkość gry nie moŜna pozwolić sobie na chwilę odpoczynku i braku
koncentracji, poniewaŜ z reguły skutkuje to utratą bramki. Występuje w tym elemencie istotna
róŜnica w porównaniu do piłki noŜnej, gdzie zawodnicy poszczególnych formacji w zaleŜności
od sytuacji na boisku mają moŜliwość „złapania oddechu”. ChociaŜ współczesne tendencje do
zawęŜania pola gry, agresywny pressing, jaki ma miejsce na duŜych boiskach coraz bardziej tę
moŜliwość ograniczają. PoniŜej przedstawiliśmy wykresy obrazujące zmiany poziomu tętna,
oraz porównania czasu gry i odpoczynku. Proporcja w tym ostatnim przypadku wynosi jak 2 : 1.
zmiany poziomu tętna w I połowie meczu
0
50
100
150
200
1
3
5
7
9
11
13
15
17
19
21
czas gry
w
ie
lk
o
ś
ć
t
ę
tn
a
minuty gry
poziom tętna
poziom tętna w II połowie gry
0
50
100
150
200
1
3
5
7
9
11 13 15 17 19 21
czas gry
w
ie
lk
o
ś
ć
t
ę
tn
a
II połowa minuty gry
II połowa poziom tętna
00:00:00
00:02:53
00:05:46
00:08:38
00:11:31
00:14:24
00:17:17
00:20:10
00:23:02
00:25:55
00:28:48
1
czas gry
czas odpoczynku
Podsumowując naleŜy z wielkim szacunkiem podejść do wysiłku jaki wykonują grający w futsal
zawodnicy. Jest on porównywalny to tego jaki wykonują w trakcie gry grający w hokeja na
lodzie. Wysokie umiejętności techniczne zawodników oraz stosowanie wielu zaskakujących
wariantów taktycznych w trakcie gry leŜy u podstaw sukcesów w futsalu. Jestem przekonany,
Ŝe kaŜdy, kto pojawi się choć raz na ligowym spotkaniu, zafascynuje się tą dyscypliną i będzie
jej wiernym kibicem.
