Problemy poetyki Dostojewskiego M. Bachtin  

 

- historyczna geneza powieści Dostojewskiego, jej cechy szczególne - wzorca kompozycyjno-

stylistycznego dopatruje sie w literaturze łacińskiej 

- tworczosc D. nalezy do nowego typu gatunkowego - powiesc zdialogizowana 

- w wiekszosci realistycznych powiesci XIX-wiecznych - bohater okreslony przez swa pozycje 

spoleczna, przygody intelektualno-duchowe postaci, ktora byla reprezentantem pewnej 

grupy spolecznej => u D. to nie biografia jest kluczowym elementem, ktory decyduje o 

charakterystyce bohatera 

- D. zapozycza swoje fabuly z powiesci przygodowych, kronik kryminalnych itepe; fabula 

przygodowa: czlowiek wystepuje jako czlowiek (np. jak ktos zostanie napadniety, nie liczy sie 

jego pochodzenie spoleczne, biograficzne cechy, a to, ze znalazl sie w sytuacji zagrozenia 

zycia), moment ogolocenia, czlowiek staje w sytuacji granicznej, jest czlowiekiem i niczym 

wiecej; u D. fabula przygodowa jest pretekstem, zeby zaprezentowac zderzenie idei, konflikt 

swiatopogladow - to bylo pogwalcenie estetyki gatunku powiesci XIX-wiecznej 

- ale: przemieszanie stylow, form podawczych bylo naturalne dla antycznych gatunkow 

'powagi smiechu' - ambiwalencja, cechuje je 'ucieszna wzglednosc', sa to gatunki 

skarnawalizowane (karnawal jako ceremonial to zjawisko antyczne, wywodzace sie z 

rzymskich saturnaliow); te gatunki cechuje: 

* aktualnosc problematyki (brak epickiego dystansu, przedstawienie codziennosci w sposob 

powazny) 

* odwolanie sie do doswiadczen, swobodnej wyobrazni (fabula nie jest oparta na mitach) 

* roznostylowosc/ roznogatunkowosc (wielosc, zroznicowanie tonacji: od wysokiego do 

niskiego, od duchowego do materialnego) 

- dwa gatunki z lit. antycznej, bedace przykladami lit. skarnawalizowanej: 

* dialog sokratyczny: dialog obramowany narracja; bohater - ideolog, prezentuje pewna 

filozofie; dochodzi do starcia idei, swiatopogladow; pokazuje on dialogowy charakter 

prawdy, ktora rodzi sie z jezykowego obcowania ludzi, ktorzy wypro; dwie techniki: synkreza 

- zestawia sie ze soba rozne poglady i punkty widzenia; zeby moglo dojsc do synkrezy trzeba 

zastosowac anakreze - techniki retoryczne, sluzace sprowokowaniu rozmowcy, zeby wyszedl 

poza poczucie oczywistosci i zaczal argumentowac; cechy dialogu sokratycznego: wspolne 

wyprobowywanie prawdy, tendencja do stwarzania sytuacji wyjatkowych (sytuacji 

granicznych), co prowadzi do wyzbywania sie automatyzmu; wyprobowywanie idei i 

czlowieka - zastanowienie sie jaka wartosc maja idee; dialog sokratyczny punktem wyjscia w 

linii rozwoju powiesci europejskiej 

* satyra mennipejska: Mennipos z _______; swoboda fabularna i filozoficzna fikcja, 

uwolnienie sie od podan, wymogow wiarygodnosci; na tym tle tocza sie rozmowy dotyczace 

sensu zycia, filozofii itepe; to nie prezentacja pogladow, wyklad idei, ale wspolne 

wyprobowywanie pewnych abstrakcyjnych idei w rzeczywistosci, w obliczu 

nieprzewidzianych wydarzen; abstrakcyjna idea skonfrontowana z zyciowym faktem; 

naturalizm spelunkowy (te fundamentalne rozmowy prowadzi sie w przestrzeni don 

nieprzystajacych); pojawianie sie psychicznych stanow granicznych (szalenstwo, obled, stany 

anormalne) => celem: pokazanie niekoherencji istoty ludzkiej, osobowosc czlowieka jako cos 

zmiennego, niespojnego => bohater jako igraszka losu (wydarzenia weryfikuja 

wartoscpogladow bohatera); czeste skandale, ekscentryczne sceny, ekscesy, niestosowne, 

wulgarne zachowanie i wypowiedzi; ostre kontrasty w prezentowaniu sylwetek bohaterow 

(np. 'cnotliwa hetera', 'cnotliwy zbojca' i inne postaci wewnetrznie sprzeczne); zdolnosci 

absorbowania innych gatunkow 

=> wszystkie te cechy sa w powiesci D. 

- co pomiedzy tymi gatunkami antycznymi a powiescia D.? karnawal 

- karnawal - synkretyczna forma widowiskowa o charakterze obrzedowym, w ktorym wszyscy 

sa aktorami (karnawalu sie nie oglada, w karnawale sie uczestniczy) 

* swiat wypada ze swoich kolei; swiat na opak (np. koronacja krola karnawalu); wzgednosc, 

tymczasowosc wszystkich hierarchii ziemskich, zawieszenie roznic (zmiana + wzglednosc) 

* ekscentrycznosc 

* mezalianse, profanacje 

* familiarny kontakt kazdego z kazdym - to prowadzilo do obnizenia stylu, pojawianie sie 

wulgarnych rozmow 

* przekroczenie norm i praw nie powoduje ich zniesienia, ale wrecz ich podkreslenie 

(transgresja) 

- pojawienie sie gatunkow skarnalizowanych (literatura sowizrzalska, fraszki, parodia sacra) 

- Odrodzenie szcztytem karnawalu; od XVIII wieku pozostaloscia po prawdziwych 

karnawalach sa bale maskowe (Wenecja itepe) 

- gatunki skarnawalizowane przechowuja karnawalowe swiatoodczucie, w momencie, gdy 

karnawal sam w sobiie zanika: 

* komedia dell'arte 

* wolterianska powiastka filozoficzna 

* Cervantes jako poczatek powiesci (powiesc jest sricte nowoczesna) 

* powiesc humorystyczna 

- Dostojewski "O_________" (opowiadanie): bohater (nizszy urzednik, pijak), przychodzi na 

pogrzeb, kiedy pogrzeb sie konczy, on zostaje na cmentarzu i slyszy glosy trupow spod ziemi; 

rozmawiaja oni o rzeczach przyziemnych, wulgarnych i bluznierczych; karnawalizacja swiata 

pozagrobowego 

- Bachtin analizuje rowniez utwory D.: "Sen smiesznego czlowieka" (opowiadanie), "Bracia 

Karamazow", "Biesy" 

- sprowadzenie bohaterow do 'ogoloconego czlowieczenstwa'; bohaterowie obnarzaja sie 

wobec siebie w obliczu 'przekletych pytan' (dot. sensu zycia, zbawienia itepe) 

- 'karnawalizacja otwiera przestrzen wielkiego dalogu i pozwala na poszerzenie wymiaru 

ludzkiego zycia' ("Biesy": 'jestesmy jak dwie istoty, ktore spotkaly sie w nieskonczonosci'; 

trzeba stanac w prawdzie, w nagosci egzystencji) 

- polifonia: wieloglosowosc, synkreza, zestawienie pogladow roznych postaci, bez nadrzednej 

instancji, ktora przyznaje racje (tu nie chodzi o indywidualizacje jezyka postaci - polifonia 

rozgrywa sie na poziomie idei) 

- slowo dwuglosowe/ zdialogizowane: wszystkie wypowiedzi bohaterow sa dwukierunkowe 

(odnosza sie do tego, co mowia, ale i do tego, co mowia inni bohaterowie); slowo jest 

zdialogizowane, bo jest cudze; analiza mowy zdialogizowanej wykracza poza stylistyke, 

poetyke, analize jezyka