NAUKA_O_PRZEDSIÄBIORSTWIE_do

Fragment (draft) przygotowywanego podręcznika- pracy zbiorowej:
Nauka o przedsiębiorstwie

3.2. Sytuacje kryzysowe w przedsiębiorstwach (Elżbieta Mączyńska)

Wprowadzenie

Bezprecedensowy dynamizm przemian technologicznych, ekonomicznych i społecznych,

jakich obecnie doświadcza świat i zglobalizowane gospodarki krajowe sprawia, Ŝe

przedsiębiorstwa muszą się coraz bardziej liczyć z narastającym ryzykiem wystąpienia

sytuacji kryzysowych, a jednym z najtrudniejszych wyzwań w działalności gospodarczej

staje się racjonalne kształtowanie przyszłości. Jest to tym bardziej trudne, Ŝe w wyniku

dokonujących się pod wpływem szybkiego postępu technologicznego i innowacji,

gospodarka staje się coraz mniej stabilna, coraz bardziej „przemieszczalna”, a kolejne fale

innowacji prowadzą nie tylko do poŜądanej „kreatywnej rekonstrukcji”, czy destrukcji

twórczej lecz takŜe destrukcji przynoszącej nieodwracalne, bądź trudno odwracalne,

dalekosięŜne skutki społeczne, gospodarcze, ekologiczne i przestrzenne, radykalnie

zmieniające sytuację i warunki funkcjonowania przedsiębiorstw, ale takŜe instytucji i krajów.

Obok ich beneficjentów przemian rośnie liczba „ofiar”.

Zarazem kształtowanie przyszłości przedsiębiorstw zawsze, przynajmniej częściowo

związane jest z tzw. „ścieŜką zaleŜności”, zaleŜności od przeszłości i „genetycznych”,

społeczno-ekonomicznych i przestrzennych uwarunkowań. Wysokie tempo współczesnych

przemian i konieczność przystosowywania się do nich sprzyja sytuacjom kryzysowym Ich

ródła mogą być róŜne, związane z generalnymi zmianami w bliŜszym i dalszym otoczeniu

gospodarczym jak i ze zmianami wewnętrznymi.

Genetyczne niejako podłoŜe kryzysów łączy się z nieodłączną dla gospodarki rynkowej cechą

cykliczności, czyli występowaniu cykli koniunkturalnych. Drugą koronną przyczyną sytuacji

kryzysowych jest dokonujący się obecnie w skali światowej przełom cywilizacyjny,

wyraŜający się w wygasaniu cywilizacji przemysłowej i przechodzeniu do nowego modelu

gospodarki, gospodarki zwirtualizowanej i o wuysolkim stpniu (z „sieciową władzą” i

„usieciowieniem demokracji), ”wikinomii”, mającej w znacznej mierze cechy „gospodarki

nietrwałości”, finansjeryzacji, czyli odrywania się przepływów finansowych od proceśow

realnych, co juŜ samo w sobie moŜe stanowić zarodek kryzysu. O sukcesie decyduje

umiejętność konkurowania o przyszłość, a kryzysy i upadłości częściej ma podłoŜe w

nieumiejętności dostosowania się przedsiębiorstwa do wymogów przyszłości. Historia

gospodarcza potwierdza, Ŝe kryzysowe sytuacje w przedsiębiorstwach nasilają się w

warunkach głębokich przełomów cywilizacyjnych

3.2.1. Sytuacje kryzysowe w przedsiębiorstwach a cykle koniunkturalne w gospodarce
globalnej

W warunkach globalizacji kryzysy nie omijają Ŝadnego kraju o otwartej, nieizolowanej

gospodarce rynkowej. Wg definicji zawartej w Encyklopedii PWN, kryzys ekonomiczny to

gwałtowne zmniejszenie się aktywności gospodarczej (produkcji, zatrudnienia, inwestycji) w

gospodarce i przedsiębiorstwach

. Przedsiębiorstwa, podobnie jak i cala gospodarka nie są

zatem wolne od sytuacji kryzysowych i wahań koniunktury, czyli następujących z róŜną

częstotliwością i regularnością odchyleń aktywności gospodarczej od tendencji rozwojowej

czyli trendu. Gospodarka podlega cyklom koniunkturalnym, a przedsiębiorstwa jako jej

główne podmioty, z jednej strony, ponoszą konsekwencje zmian koniunkturalnych ale

zarazem, z drugiej strony, poprzez swoje reakcje i decyzje wpływają na przebieg cyklu

koniunkturalnego. Występują tu zatem sprzęŜenia zwrotne.

Prezentowane w literaturze ekonomicznej definicje cyklu koniunkturalnego są liczne i

niejednorodne. Za klasyczną uznaje się definicję przyjętą przez A. F. Burnsa i W. C.

Mitchella, wg których „Cykle koniunkturalne są rodzajem wahań występujących w

agregatach przedstawiających działalność gospodarczą narodów, organizujących swoją

produkcję przewaŜnie w przedsiębiorstwach; cykle składają się z okresów ekspansji,

występujących w tym samym czasie w wielu działaniach gospodarczych, następujących po

nich równie generalnych kryzysach, zastojach oraz oŜywieniach, które łączą się z fazą

ekspansji cyklu następnego”

Cykl koniunkturalny to periodyczne, powtarzające się ze względną regularnością wahania,

zmiany aktywności gospodarczej, fluktuacje wokół trendu (czyli tendencji rozwojowej),

przejawiające się w okresowych zmianach wskaźników ekonomicznych charakteryzujących

dynamizm gospodarki. NajwaŜniejsze z tych wskaźników to produkt krajowy brutto (PKB),

produkcja, zatrudnienie i bezrobocie, ceny, zapasy produktów, przychody i wyniki finansowe

przedsiębiorstw, eksport i import, indeksy rynku kapitałowego, nakłady inwestycyjne,

dochody i wydatki ludności.

D.Tapscott, A.Williams,Wikinomia. O globalnej współpracy, która zmienia wszystko, Wydawnictwa

Akademickie i Profesjonalne, Warszawa, 2008

/encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3928086 , hasło opracowane przez S. Sztabę.

A. F. Burns, W. C. Mitchell, Measuring Business Cycles, Studies in Business Cycles, nr 2, NBER, New York

1946, s. 3, cyt za: .R. Barczyk, Metodologiczne problemy diagnozowania współczesnych wahań
koniunkturalnych, w: Polityka Gospodarcza, SGH, 2001-2003 , nr 5-6, s. 43

Klasyczny cykl koniunkturalny składa się z 4 faz: recesji, depresji, oŜywienia i rozkwitu.

KaŜda z faz cyklu koniunkturalnego trwa kilka lat lub miesięcy, jest zatem procesem, a nie

stanem. Punktami zwrotnymi wahań koniunkturalnych są charakterystyczne dla niego

wielkości ekstremalne, czyli maksymalne (ekspansja, szczyt) i minimalne (depresja, dno

kryzysu) poziomy wskaźników w okresie trwania cyklu.

Cykle koniunkturalne róŜnią się między sobą:

•

długością, czasem trwania liczonym jako suma czasu trwania poszczególnych faz

cyklu, fazy spadkowej i wzrostowej

•

częstotliwością występowania, rozumiana jako liczba cykli lub jako część cyklu

występujących w przyjętej jednostce w danym okresie.

•

amplitudą czyli róŜnicą między skrajnymi wartościami występującymi w ramach

cyklu

•

siłą, intensywnością, czyli natęŜeniem tendencji zwyŜkowych lub zniŜkowych

występujących w poszczególnych fazach cyklu

•

symetrycznością lub asymetrycznością poszczególnych faz cyklu

•

strukturą, czyli udziałem poszczególnych faz cyklu w pełnym okresie jego trwania.

Wykres 1. Klasyczny 4 -fazowy cykl koniunkturalny

czas

Kryzys/recesja

Depresja (dno kryzysu)

ywienie

Rozkwit/Szczyt/Boom

Trend

Wskaźniki
ekonom.
(PKB i
inne)

Faza kryzysu (recesji) charakteryzuje się pogarszaniem wskaźników ekonomicznych, w tym

spadkiem PKB , produkcji i inwestytcji, wzrostem bezrobocia, spadkiem zatrudnienia,

inwestycji, popytu i cen (deflacja). Przy czym ekonomiści przyjmują niejednorodne definicje

recesji (kryzysu). Do niedawna za recesję uznawana była sytuacja, gdy przez kolejne dwa

kwartały absolutny poziom PKB, a tym samym i produkcji, obniŜał się w stosunku do

poprzedniego kwartału. Obecnie wielu ekonomistów skłania się do poglądu, Ŝe recesja ma

miejsce juŜ wówczas, gdy wzrost PKB przez dwa, trzy kwartały wynosi około 0,1-0,2 % w

stosunku do poprzedniego kwartału, czyli poniŜej 1% rocznie

Depresja czyli dno oznacza koniec wymienionych wyŜej negatywnych zjawisk, czyli recesji i

pogarszania się wskaźników ekonomicznych.

Natomiast faza oŜywienia oznacza poprawę wskaźników ekonomicznych, czyli spadek

bezrobocia, wzrost zatrudnienia PKB, produkcji, inwestycji, popytu i cen (kontrolowana

inflacja. W fazie oŜywienia charakterystyczna jest przewaga popytowych efektów

działalności inwestycyjnej nad podaŜowymi, inwestycje stale rosną.

Faza szczytu oznacza maksymalnie korzystny poziom wskaźników, ale zarazem koniec

procesu ich poprawy wskaźników ekonomicznych, po czym zaczynają się pojawiać zjawiska

kryzysowe. Nasycenie bowiem inwestycjami i wzrost zasobów majątku trwałego,

nieuchronnie wymusza coraz wolniejszy przyrost inwestycji a następnie prowadzi do

przewagi podaŜowych skutków inwestycji nad popytowymi.

Współczesny cyklu koniunkturalny skraca się i spłaszcza, ewoluując w kierunku cyklu

dwufazowego, obejmującego:

•

fazę wzrostu (ekspansji), łączą oŜywienie i rozkwit oraz

•

fazę spadkową (recesja) łączą, kryzys i depresję.

Oznacza to, Ŝe punkty ekstremalne (szczyt i dno) nie są tak wyraziste i spektakularne.

Racjonalizacja polityki gospodarczej, w tym monetarnej i fiskalnej uruchamia bowiem

stabilizatory, umoŜliwiające moderowanie, łagodzenie wahań koniunkturalnych, zarówno w

fazie spadkowej (niedopuszczanie do sytuacji, w której kryzys przechodzi w depresję) jak i w

fazie wzrostu gospodarczego (niedopuszczenie do "przegrzania" gospodarki). MoŜliwe jest to

L. Zienkowski, Polska gospodarka musi zwolnic, Ŝeby się nie wywrócić, 26 maja 2008,

http://www.pte.pl/pliki/2/1/pte30Vzienkowski.pdf

m.in. poprzez zmiany stóp procentowych banku centralnego. Stanowią one główny

instrument polityki monetarnej, instrument regulacji ilość pieniądza w obiegu. Celem zmian

stóp procentowych jest właśnie utrzymanie koniunktury i stabilności gospodarki (co z reguły

zapisane w statutach banków centralnych)

Cykl współczesny jest krótszy od klasycznego i cechuje go mniejsza rozpiętość, amplituda

wahań – odchyleń od trendu. O ile klasyczny cykl koniunkturalny trwał 8–10 lat, to

współczesny skrócił się do 5-6 lat. Wg kryterium długości cykli wyodrębnia się trzy

podstawowe ich rodzaje opatrzone nazwami nawiązującymi do nazwisk ich badaczy:

•

długookresowe, tzw. cykle Kondratiewa), trwające ok. 45-60 lat, główną ich

przyczyną są przełomowe innowacje, ale teŜ wojny, odkrycia nowych złóŜ cennych

kruszców (złota) i migracje, zmiany demograficzne i technologiczne;

•

redniookresowe, tzw. cykle Juglara, trwające 8–10; 7–11 lat, wiązane z

inwestowaniem w technikę, dobra trwałe i wynalazki – w fazie ekspansji rośnie popyt

na nie popyt, a tym samym zyski ich producentów, po nasyceniu popytu

następuje

faza spadkowa.

•

krótkookresowe, trwające tzw. cykle Kitchina, trwające ok. 3-3,5 roku i wiązane

przewaŜnie ze zmianami w zapasach produkcji, w fazie ekspansji następuje wzrost

produkcji, ale po nasyceniu popytu produkcja nie znajduje nabywców, rosną jej

zapasy, co prowadzi do spadkowej fazy cyklu.

Ponadto istnieje wiele innych klasyfikacji cykli koniunkturalnych w tym kryzysów. Kryzysy

klasyfikowane są wg rozmaitych, w tym m.in. wg genezy, przebiegu, zasięgu, czasu trwania i

in. WyróŜnia się kryzysy raptowne, losowe, ukryte, niedostrzeŜone, strukturalne, długotrwałe,

krótkotrwałe, przejściowe, całościowe, częściowe dotyczące danych produktów, części

przedsiębiorstwa, całych przedsiębiorstw, sektorowe i całej gospodarki. W wyniku rozwoju

badań cykli koniunkturalnych i wydłuŜania się horyzontu badawczego zarówno klasyfikacje

cyklów jak i ich przyczyn podlegają nowym kryteriom i interpretacjom. Stąd teŜ w literaturze

przedmiotu moŜna znaleźć wiele rozmaitych propozycji klasyfikacji i interpretacji źródeł

cykliczności.

Dotyczy to takŜe NBP, co znajduje odzwierciedlenie w Art. 3. 1.: „Podstawowym celem działalności NBP

jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, przy jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej Rządu, o ile nie
ogranicza to podstawowego celu NBP” - USTAWA z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku
Polskim(tekst jednolity ogłoszony w Dz. U. z 2005. Nr 1, poz. 2).

Por. K. Piech, Rodzaje cykli gospodarczych, Polityka Gospodarcza, SGH, 2001-2003 , nr 5-6, s. 43

Wg tzw. austriackiej teorii cyklu koniunkturalnego – współczesne cykle są przede wszystkim

w mierze wynikiem działań banków centralnych, w systemach ekonomicznych, w których

funkcjonuje pieniądz fiducjarny, papierowy czyli nie bazujący na określonych dobrach (jak

np. kruszce, w tym złoto). Banki poprzez kreowanie taniego pieniądza (niskie stopy

procentowe) wywoływać mogą sztucznie wysoki dynamizm wzrostu PKB, oŜywienie na

rynku dóbr kapitałowych oraz nadmierne inwestycje w fazie ekspansji kredytowej i

inflacyjnej emisji pieniądza. Dynamizm ten i ekspansja stopniowo stają się coraz bardziej

oderwane od fundamentalnych, racjonalnych podstaw ekonomicznych , co wyraŜa się m.in. w

przeinwestowaniu gospodarki i lokowaniu kapitału w przedsięwzięcia obarczone

niebezpiecznie wysokim ryzykiem. W wyniku przeinwestowania efektywność gospodarki

spada, co nieuchronnie prowadzi do recesji w gospodarce. Sztucznie wykreowany przez banki

kapitał jest wchłaniany przez gospodarkę z róŜną intensywnością w poszczególnych

sektorach. Często efektem takiego napływu kapitału i łatwego dostępu do pieniądza jest hossa

na rynku nieruchomości i na rynku akcji, co sprzyja spekulacji. Te właśnie rynki na ogół jako

pierwsze wpadają w boom ale takŜe z reguły jako pierwsze wpadają w kryzys. Łagodna,

nierestrykcyjna polityka kredytowa i związana z tym łatwość pozyskiwania kredytów

hipotecznych sprawia, Ŝe popyt na nieruchomości rośnie a zarazem rosną ceny. JednakŜe

następująca nieuchronnie konfrontacja tych inwestycji z realiami gospodarczymi uwydatnia

przeinwestowanie i niską stopę zwrotu oraz wysokie ryzyko tego typu inwestycji, co w

konsekwencji wymusza na bankach restrykcje kredytowe. Banki dąŜąc do optymalizacji

ryzyka, Ŝądają dodatkowych poręczeń i podnoszą oprocentowanie. W wyniku tego

kredytobiorcy o słabszej kondycji napotykają na bariery spłaty kredytów. Wysokie odsetki i

prowizje stają się zarazem barierą dla nowych inwestycji, co prowadzi do dekoniunktury na

rynku nieruchomości i spadku ich cen. Banki przejmują nieruchomości, których właściciele

nie są w stanie spłacać kredytu, ale upłynniając nieruchomość po niskich cenach nie

odzyskują w pełni wierzytelności.

Choć przedstawiona wyŜej austriacka teoria cyklu koniunkturalnego jest przez wielu

ekonomistów krytykowana jako zbyt uproszczona i powierzchowna, to ostatnie kryzysy na

rynkach nieruchomości wielu krajów dowodzą jej zasadności. Nie zmienia to faktu, Ŝe

fundamentalna przyczyna cykli koniunkturalnych w gospodarce najczęściej tkwi w zmianach

tempa i rozmiarów inwestycji przedsiębiorstw.

Wahania koniunkturalne (cykliczne) dokonujące się w cyklach wieloletnich naleŜy odróŜnić

od krótkoterminowych, sezonowych wahań periodycznych oraz wahań przypadkowych

(nieregularnych), którym podlegają przedsiębiorstwa. Na wahania sezonowe, tj. powtarzające

się w określonych porach roku, miesiąca, dniach tygodnia naraŜone są m.in. przedsiębiorstwa

turystyczne, przetwórstwa rolnego i in. Np. znany jest efekt sezonowości dziennej, w tym

„efekt poniedziałku” występujący na giełdach papierów wartościowych, a takŜe „efekt

stycznia” w handlu.

Zarazem Ŝadne przedsiębiorstwo nie jest wolne od ryzyka jednorazowych niekorzystnych

zdarzeń kryzysowych, w tym o charakterze losowym.

W odróŜnieniu od takich zdarzeń, cykliczne wahania koniunkturalne są wynikiem

samowyzwalających się mechanizmów rynkowych, obejmujących całą gospodarkę, przy

czym sekwencje wzrostowych oraz spadkowych zmian wielkości ekonomicznych są

oddzielone punktami zwrotnymi, powtarzającymi się ze względną regularnością w okresach

od kilku miesięcy do kilku lat.

Największy światowy kryzys XX wieku, tzw. Wielki kryzys, miał miejsce w latach 1929-

1933. Jednocześnie historia gospodarcza dowodzi, Ŝe sytuacje kryzysowe występowały w

gospodarce i przedsiębiorstwach z większą intensywnością w okresach wielkich przełomów

3.2.2. Sytuacje kryzysowe w przedsiębiorstwach a przełomy cywilizacyjne. Kreatywność i
destrukcja.

KaŜda cywilizacja ma swój model funkcjonowania społeczeństwa i gospodarki. Zmiana

paradygmatu cywilizacyjnego wypiera dotychczasowe modele nie tylko gospodarki i

produkcji w ogóle, ale i zarządzania, inwestowania, handlu, kształcenia, pracy, zatrudnienia.

Przekształca się większość metod komunikowania się, produkowania i wymiany handlowej.

Procesy te są przedmiotem wielu analiz i publikacji, m.in. szczegółowej analizie poddał je

A.Toffler przede wszystkim w osławionej „Trzeciej fali”

. JednakŜe obecnie dynamika

przemian jest tak wielka, Ŝe tofflerowską trzecia fala to juŜ prawie przeszłość, historia, a z

drugiej strony, I fala, czyli cywilizacja bazująca na osiadłym rolnictwie dopiero niedawno

skończyła ogarniać glob

. Natomiast fala II która w XVIII wieku przyniosła rewolucję

przemysłową, prowadząc do rozwoju społeczeństwa industrialnego – choć nadal obejmuje

A. Toffler, , Trzecia Fala, Warszawa, PIW,1980

A. i H. Toffler – Budowa nowej cywilizacji. Polityka trzeciej fali, Zyski Ska Poznań 1996 oraz

J. Wojciechowski: W otmętach trzeciej fali, Gazeta Bankowa nr 1 4 stycznia 1998 r. Idee Tofflerów
przypominają naukę o bazie i nadbudowie, docierają do nas z innej strony.

kolejne obszary i społeczeństwa – znajduje się w fazie schyłkowej i jest skazana na

wygasanie. Następująca po niej III fala, bazująca na rozwoju mikroelektroniki, poganiana jest

juŜ przez kolejne. Fala IV to rewolucja w sferze informacji (Internet), co z kolei sprzyja

ponadnarodowym przepływom kapitałowym i co określa się jako V falę ( światowe fuzje i

przejęcia)

9·.

Natomiast współczesny rozwój naukowo – techniczny oraz rozstrzygająca rola

informacji, wiedzy i kwalifikacji tworzą nowy paradygmat rozwojowy: gospodarkę opartą na

wiedzy (a raczej na potencjale intelektualnym)

. Przy tym wiedza, informacja to specyficzne,

całkiem odmienne od tradycyjnych, źródło bogactwa: nie zuŜywa się, kto je sprzedaje posiada

je nadal

. Wiedza staje się „uniwersalnym substytutem”. MoŜna ją jednocześnie

wykorzystywać do tworzenia bogactwa i pomnaŜania samej wiedzy. W przeciwieństwie do

dóbr materialnych i surowców jest niewyczerpywalna. Tworzy to ogromy potencjał

produktywności tak duŜy, Ŝe najwyŜej rozwinięte społeczeństwa będą w stanie przejść na

modelu społeczeństwa czasu wolnego i rozrywki

. Ma to charakter swego rodzaju VI fali,

która obejmuje na razie tylko najbardziej uprzywilejowane społeczeństwa

. Zarazem

wygospodarowany czas wolny słuŜyć moŜe kreatywności, która staje się podstawowym

czynnikiem bogactwa

Wszystkie wymienione fale cywilizacyjne łączyły się z kryzysami w sferze produkcji.

Producenci, którzy nie mogli przystosować się do nowych wymogów w skrajnym przypadku

bankrutowali. Dla innych zaś sytuacja kryzysowa wymuszała przemiany prowadzące do ich

sukcesu.

Obecnie zmiany wzorca cywilizacyjnego są szczególnie głębokie. Tradycyjny fabryczny,

przemysłowy kapitalizm wypierany jest przez nowy model gospodarki, model, którego kształt

A. Zorska Piąta fala. Strategiczne aspekty międzynarodowych fuzji i przejęć Master of Business

Administration – Pismo WyŜszej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania im. L. Koźmińskiego i
Międzynarodowej Szkoły Zarządzania, nr 4 (51) lipiec sierpień 2001

A. Kukliński wskazuje w związku z tym ze gospodarka polska będzie musiała się z przestawić z G.O.W na

G.O.W, tj. z gospodarki opartej na węglu na gospodarkę opartą na wiedzy por. A. Kukliński Od G.O.W. do
G.O.W. Od gospodarki opartej na węglu do gospodarki opartej na wiedzy W: Gospodarka oparta na wiedzy, pr.
zb. pod red. A. Kuklińskiego, KBN, 2001 s.281-282

A. Toffler – wyd. cyt.

J. Rifkin – Die Teilung der Menschheit, FAZ, 12.08.2000, nr 186

Przejście na ten model jest tam wszakŜe rezultatem bogactwa a nie dramatycznej konieczności, jak w

przypadku bezrobocia. ZróŜnicowanie regionalne kraju sprawia, Ŝe w Polsce mamy do czynienia z nakładaniem
się wymienionych fal. MoŜna z pewnym uproszczeniem stwierdzić, Ŝe mamy je wszystkie naraz, ale niektóre
regiony tkwią jeszcze niemalŜe w modelu I fali.

Sugestywnie egzemplifikuje ten proces T. L Friedman. opisując przypadek znanego rysownika. W wyniku

rozwoju    techniki  komputerowej  zapotrzebowanie  na  jego  ręcznie  wykonywane  ilustracje  spadło.    Zajął  się
jednak    wymyślaniem    rysunków,  zlecając  innym    ich    wykonanie    komputerowe.    Pracował  zatem  tworząc
pomysły, idee  rysunków, a nie produkty materialne.  – T. L Friedman. Świat jest płaski. Krótka historia XXI
wieku, Wydawnictwo: REBIS, Poznań,2006

jeszcze do końca nie został rozpoznany i który nazywany jest róŜnie – kapitalizmem

globalnym, kapitalizmem trzeciej fali lub "postkapitalizmem"

Tab. 1. Przemiany cywilizacyjne

Cywilizacje

Zmiany systemu

/ustroju

gospodarczego

Zmiany typu

przekazu,

komunikacji

Władza

i podwładni

(górne i dolne

warstwy społeczne)

I. Rolna

Feudalizm

Epoka słowa pisanego Feudałowie.

Chłopi feudalni,

II. Industrialna

Kapitalizm

Epoka słowa
drukowanego

Fabrykanci,
bankierzy,
Pracownicy,
robotnicy najemni

III. Postindustrialna –
trzecia fala (Toffler)

Kapitalizm (????)
postindustrialny

Epoka języka
cyfrowego

Netokracja (sieciowa
arystokracja)

Konsumtariat

IV. Internet

V. Ponadnarodowe
fuzje i przejęcia

VI. Gospodarka
oparta na wiedzy
(Wiek dostępu -
Rifkin)

VII. Wiek
kreatywności

ródło: Opracowanie własne na podstawie: Netokracja i konsumtariat, czyli nowy podział społeczny w epoce

Internetu

http://www.teberia.pl/news.php?id=5250

, 2006 , por. teŜ J. Soderqvist , A. Bard NETOKRACJA Nowa

elita władzy i Ŝycie po kapitalizmie, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2006 a takŜe T. L Friedman. -

wiat jest płaski. Krótka historia XXI wieku , Wydawnictwo: REBIS, Poznań 2006, s. 358

Jak dowodzi Alexander Bard, szwedzki wykładowca, pisarz i pionier Internetu „Ŝyjemy w

dwóch epokach jednocześnie, choć mało kto ma tego świadomość. Jedna, przemijająca to

kapitalizm. Druga, związana z rewolucją informatyczną, to epoka Internetu. W tamtej na

L. C. Thurow – Przyszłość kapitalizmu, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław, 1999 s. 29- 30:

samym czubku społecznej piramidy mieliśmy fabrykantów i bankierów, a na samym dole -

proletariat. W epoce, która nadchodzi, na szczytach władzy znajduje się mała liczebnie, ale

bajecznie bogata sieciowa netokracja. PodnóŜe społecznej piramidy zajmuje konsumtariat”

W warunkach nowego paradygmatu rozwojowego zmianie ulęgają stosunki własności, co

wynika z faktu, Ŝe rozstrzygające znaczenie ma, nie jak w klasycznym kapitalizmie własność

rodków produkcji, a kapitał intelektualny. Dlatego teŜ, kluczową kategorią, staje się „dostęp”

(acces) do wiedzy i informacji, czego przeciwieństwem jest „wykluczenie”. „Dlatego teŜ,

najmądrzejsze kraje i miasta na świecie nie tylko starają się swoim mieszkańcom najszybszy

dostęp do internetu, ale takŜe za jak najmniejszą cenę w najodleglejszych miejscach”

Szczególnie groźne i brzemienne w skutki jest bowiem wykluczenie informacyjne,

informacyjny analfabetyzm. Niektóre kraje, w tym Szwecja uznają dopuszczenie do takiego

wykluczenia za naruszenie podstawowych zasad demokracji, porządku demokratycznego, a

tym samym jego zagroŜenie. Dlatego teŜ intensyfikują działania zapobiegające temu.

Jak podkreśla J. Riffkin – w nowej erze rynki oddają miejsce sieciom, a posiadanie jest

zastępowane przez dostęp. Główna forma industrialnej gospodarki rynkowej – wymiana dóbr

między sprzedawcami a nabywcami – zaczyna ustępować miejsca relacjom krótkiego dostępu

w sieciach serwer-klient. Sukces ekonomiczny w gospodarce dostępu zaleŜy w mniejszym

stopniu od poszczególnych rynków wymiany dóbr, natomiast waŜniejsze jest ustanowienie

długotrwałych relacji z klientem. Nie oznacza to zniknięcia własności, w nadchodzącym wieku

dostępu będzie ona nadal istnieć, lecz coraz rzadziej na rynku wymiany, wypierać go będzie

rynek dostępu

Skoro w nowej cywilizacji podstawowym źródłem strategicznej przewagi konkurencyjnej

staje się potencjał intelektualny, jednostki (i prawne, i fizyczne) nie dysponujące nim, skazane

są na „wykluczenie”. ZagroŜenie wykluczeniem dotyczy zarówno poszczególnych podmiotów

jak i całych gospodarek. W odniesieniu do osób fizycznych klasyczną tego formą jest

bezrobocie.

Przedsiębiorstwa

natomiast

podlegają

konkurencji

globalnej.

Obrót

przedsiębiorstwami w gospodarce światowej narasta, stając się areną załatwiania róŜnego

rodzaju interesów, nie tyko ekonomicznych. Jak określił to jeden z zachodnich bankierów

inwestycyjnych: „Istnieją dwa rodzaje przedsiębiorstw; klienci i cele”

. Na porządku

Netokracja i konsumtariat, czyli nowy podział społeczny w epoce Internetu

http://www.teberia.pl/news.php?id=5250

, 2006 , por. teŜ J. Soderqvist , A. Bard NETOKRACJA Nowa elita

władzy i Ŝycie po kapitalizmie, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2006.

T. L Friedman. - Świat jest płaski. Krótka historia XXI wieku , Wydawnictwo: REBIS, Poznań 2006, s. 358

J. Riffkin - Wiek dostępu. Nowa kultura hiperkapitalizmu, w której płaci się za kaŜdą chwilę Ŝycia, Wyd.:

Dolnośląskie, Wrocław , 2003

J.C. Hooke – Fuzje i przejęcia, Wyd. Liber, 1998, s. 285

dziennym są fuzje i przejęcia przedsiębiorstw, nie tylko przyjazne ale i wrogie, kiedy to stają

się celem „do ustrzelenia’. Najbardziej naraŜone na wrogie przejęcie są firmy o słabej kontroli

właścicielskiej i niesprawnym kierownictwie, o spadającej efektywności. Tworzą one okazję

rynkową dla przejęcia. „Rynek fuzji i przejęć jest zdradliwym światem pełnym hurra

optymistycznych sprzedających, nierealistycznych prognoz i bezdusznych praktyków”

Ryzyko poraŜki i wyeliminowania danego podmiotu z rynku przez konkurencję jest zatem

wielkie.

Narastające tempo globalizacji sprawia, Ŝe – jak to barwnie określa Thomas Friedman – świat

jest płaski, co zresztą stanowi nawiązanie do równie sugestywnego, wprowadzonego w latach

60. XX w. przez Marshalla McLuhana pojęcia-zjawiska globalnej wioski. Świat – jak

dowodzi Friedman – stał się płaski, dzięki "internetowej globalizacji", dzięki nowym

technologiom informacyjnym umoŜliwiły specjalistom z krajów niŜej rozwiniętych

konkurowanie ze specjalistami z krajów najwyŜej rozwiniętych. Sprzyja to zmniejszaniu się

róŜnic między poszczególnymi regionami świata, choć paradoksalnie rozpiętości narastają i to

w sytuacji „śmierci odległości”. Ale moŜe tu właśnie tkwi źródło postępu, bo przecieŜ juŜ w

1854 r. John Stuart Mill, konstatował, Ŝe to co „uczyniło europejską rodzinę ludów

postępową, a nie stojącą w miejscu częścią ludzkości” to nie była „jakaś wyŜszość, która jeśli

istnieje, to jest skutkiem, a nie przyczyną; lecz godna uwagi róŜnorodność charakteru i

kultury. Jednostki, klasy i narody były nadzwyczaj niepodobne do siebie; torowały sobie

najrozmaitsze drogi, z których kaŜda wiodła do jakiegoś wartościowego celu; a choć w

kaŜdym okresie ci, którzy szli róŜnymi drogami, nie tolerowali się nawzajem i kaŜdy

zmusiłby chętnie wszystkich pozostałych do pójścia jego szlakiem, próby wzajemnego

hamowania swego rodzaju rzadko się udawały i kaŜdy przyjmował z czasem bez sprzeciwu

dobro, które mu inni ofiarowali. Moim zdaniem, Europa zawdzięcza cały swój wszechstronny

postęp tej mnogości dróg"

Równocześnie globalizacja sprawia, Ŝe zmieniają się obszary i kompetencje decyzyjne.

W pewnym sensie oznacza to kres niezaleŜności gospodarczej państwa. Zwracał na to uwagę

juŜ A. Toffler, pisząc: „Instytucje rządowe powinny odpowiadać strukturze gospodarczej,

systemowi informacji i innym aspektom cywilizacji. Obecnie następuje zasadnicza

decentralizacja produkcji i działalności gospodarczej, czego zdają się nie dostrzegać

J.C. Hooke – wyd. cyt..s.284

http://prawo.uni.wroc.pl/~kwasnicki/CytatyEkon.htm

ekonomiści. Prawdę mówiąc, gospodarka krajowa przestała być juŜ podstawową jednostką

działalności gospodarczej”

W cywilizacji postindustrialnej klasyczni robotnicy nie mogą juŜ liczyć na to, Ŝe powróci

koniunktura sprzed kilkudziesięciu lat, gdy rosnący popyt na pracowników fizycznych

gwarantował wzrost płac realnych

. Tak jak wraz z rewolucją przemysłową pojawiła się

masowa siła robocza, tak wraz z rewolucją informatyczną jej miejsce zajmuje elitarna kadra

specjalistów

. Powstają nowe zawody, produkty i usługi, ale wszystkie one wymagają coraz

mniej ludzkiej pracy. Najtańsza siła robocza nigdy nie będzie tak tania jak praca

inteligentnych maszyn. Kurczenie się liczby miejsc pracy dla typowych robotników jest

zjawiskiem występującym we wszystkich nowoczesnych, wysoko rozwiniętych krajach i

firmach.

W związku z narastającym w skali światowej bezrobociem, J. Rifkin dowodzi, Ŝe sposobem

przezwycięŜania tego negatywnego trendu jest skracanie czasu pracy, dzielenie się pracą.

Szacuje się, Ŝe połowie XXI wieku świat będzie w stanie zaspokoić całe zapotrzebowanie na

dobra i usługi, wykorzystując najwyŜej 5% ludzkiej siły roboczej

. W przemyśle juŜ to

widać. W latach 60-tych co trzeci Amerykanin był pracownikiem przemysłu; obecnie co

szósty, przy czym produkuje się nieporównanie więcej. W minionych latach pracochłonne

branŜe przenosiły się do krajów biedniejszych. „Trzeci Świat się rozwijał, bo konkurował z

Zachodem, sprzedając tanią pracę. Teraz tania praca przestaje być potrzebna. General

Motors lub Microsoft nie będą stawiały "dickensowskich" fabryk w Indiach czy w Polsce. J.

Rifkin podkreśla, Ŝe „tradycyjne fabryki zatrudniające tysiące robotników przykręcających

rubki nie wytrzymują standardów jakościowych narzuconych przez sterowane komputerami

roboty. Fabryki wracają z biednych krajów, do których się przeniosły 15 czy 10 lat temu.

A. Toffler -Trzecia fala,, Warszawa, 1989

W USA płace robotników fabrycznych są na tym samym poziomie od trzydziestu lat. Zmniejsza się teŜ udział

płac w kosztach produkcji. Dziś w USA stanowią one zaledwie 15 proc. - przeszło dwukrotnie mniej niŜ przed
pół wiekiem (por. m.in. prace P.F. Druckera i J. Rifkina).

J. Rifkin – Koniec pracy, wyd. cyt. s.145-213.

Na początku rewolucji przemysłowej obowiązywał godzinny tydzień pracy, następnie 60 -godzinny, obecnie

około  40--godz.  Mimo  skracania  czasu  pracy,  płace  oraz  konkurencyjność  europejskiej  i  amerykańskiej
gospodarki  rosły.  Robotnicy  w  krajach  rozwiniętych  pracują  dziś  blisko  dwa  razy  krócej  niŜ  sto  lat  temu  i
zarabiają  wielokrotnie  więcej.  Jak  podkreśla  J.Rifkin,  „przeciętny  lider  biznesu  ze  swoją  maksymalną
efektywnością  pracuje  najwyŜej  cztery  godziny  na  dobę.  Ale  „nawet  wybitni  menedŜerowie  nie  potrafią
zrozumieć,  Ŝe  kaŜąc  ludziom  pracować  po  dziesięć  godzin  na  dobę,  wyrzucają  pieniądze.  Po  paru  godzinach
intensywnej pracy ludzie siedzą przy biurkach i tylko zajmują przestrzeń. PoŜytku juŜ z  nich nie  ma albo jest
niewielki. A następnego dnia przychodzą do pracy zmęczeni i pracują duŜo mniej efektywnie. Lepiej posłać ich
do  domów,  a  na  ich  miejsce  posadzić  wypoczętych  kolegów.  W  USA  kilkadziesiąt  małych  przedsiębiorstw
skróciło czas pracy z 40 do 30 godzin tygodniowo, wciąŜ płacąc za 40. I Ŝadne z nich na tym nie straciło. To się
po prostu opłaca. Po pierwsze, ludzie lepiej pracują. Po drugie, zamiast dwóch moŜna mieć cztery zmiany przy
tym  samym  warsztacie”  por.  Globalny  fajrant  –  Z  Jeremy  Rifkinem  rozmawia  Jacek  śakowski,  Gazeta
Wyborcza, 28.12.2001.

Skoro i tak wszystko robią maszyny, tania praca przestaje się liczyć. WaŜniejsza jest bliskość

bogatych rynków zbytu, infrastruktura, dostępność dobrze wykształconych miejscowych

pracowników”

. Na te kwestie zwraca tez uwagę cytowany juŜ T. Friedman „JuŜ w latach

70. Zachód zaczął pozbywać się przemysłu, bo fabryki opłacało się otwierać w krajach, w

których robotnicy byli tańsi (od 1978 r. w Wielkiej Brytanii zlikwidowano ponad milion

miejsc pracy w przemyśle). Gospodarki krajów rozwiniętych przestawiały się coraz bardziej

na świadczenie usług. Dziś jednak okazuje się, Ŝe takŜe usługi - nawet te, do których potrzeba

wysoko wykwalifikowanych pracowników, jak lekarze czy księgowi - moŜna eksportować. I Ŝe

bardzo się to opłaca. Zdaniem analityków z Forrester Research do 2015 r. same tylko Stany

Zjednoczone wyeksportują w ten sposób 3 mln miejsc pracy w usługach i wolnych

zawodach”

Bezrobocie rośnie na skutek spadku zapotrzebowania na niŜej kwalifikowaną siłę roboczą.

Niemal wszędzie wywołuje to powaŜne problemy, nie tylko ekonomiczne, ale przede

wszystkim społeczne oraz i polityczne. Przemiany w nauce i technice wpływają na zmiany

modelu zatrudnienia i karier. WydłuŜający się okres Ŝycia aktywnego zmusza pracowników

do kilkakrotnej zmiany zawodu i kwalifikacji ("druga kariera", uniwersytety trzeciego wieku).

Gwałtowność przemian sprawia, Ŝe gospodarka nabiera cech „gospodarki nietrwałości”

Nietrwałe są zawody, stanowiska pracy i pozycje w hierarchii menedŜerskiej.

Ponadnarodowym fuzjom i przejęciom towarzyszy powstanie nowej grupy zatrudnionych –

„korporacyjnych cyganów”

.Wszystko, „ale to wszystko, co się obecnie dzieje w Ŝyciu

publicznym i prywatnym – a nawet tym najbardziej osobisty – z wyjątkiem moŜe kilku dziedzin

nauki, jest prowizoryczne”

3.2.3. Sytuacje kryzysowe a niepewność i ambiwalencja. Ekonomia wiedzy niedoskonałej.

Dokonującym się w skali globalnej przełomowym zmianom towarzyszy narastanie

niepewności we wszystkich niemalŜe obszarach Ŝycia ekonomicznego i społecznego.

Niepewność zaś w odróŜnieniu od ryzyka jest niemierzalna, stąd teŜ w ocenach przemian

gospodarczych i społeczna kwestia ta jest często bagatelizowana, co prowadzi do

Globalny fajrant: Z Jeremy Rifkinem rozmawia Jacek śakowski, wyd. cyt.

Leszczyński A. Ziemia Obiecana. Wersja 2,,Gazeta Wyborcza, 2005-05-27 Recenzja ksiąŜki Thomasa

Friedmana: „The World is Flat, A brief history of the twenty-first century”, wyd. Farrar, Straus and Giroux,
New York 2005.

A. Toffler – Szok przyszłości, Wyd. Zysk i S-ka, Poznań 2002 – s. 88 i nast.

J. Ortega Y GASSET – Bunt Mas Muza S.A. , Warszawa 2002, s. 202-203.

ambiwalentności ocen. Ambiwalencja przejawia się zarówno w sferze makro jak i

mikroekonomicznej, w sferze teorii i praktyki.

Bezprecedensowo wysokie tempo przemian sprawia, Ŝe teoria często nie przystaje do

praktyki, zaś doświadczenia z przeszłości nie tylko nie wystarczają, ale podstawową

umiejętnością staje się umiejętność zapominania, umiejętność wyzbywania się starych

nawyków i wzorców. Zarazem największą barierą rozwojową staje się niewiedza o własnej

niewiedzy. Bardzo przystaje tu myśl Konfucjusza:” Wiedzieć, Ŝe się wie, co się wie i wiedzieć,

e się nie wie, czego się nie wie – oto prawdziwa wiedza

. Ambiwalencja dotyczy zatem i

wiedzy. W warunkach nowego paradygmatu rozwojowego jest ona wszystkim, ale zarazem w

wyniku gwałtownych przemian – starzejąc się bezprecedensowo szybko – łatwo staje się

niczym

. Cykle Ŝycia wiedzy stają się bowiem coraz krótsze, czemu towarzyszy wydłuŜanie

się Ŝycia ludzkiego. Stąd teŜ wiedza staje się coraz bardziej niedemokratyczna, skrajnie

róŜnicując podmioty i ich szanse. Nowa fala cywilizacyjna „zatapia, zalewa”

nieprzygotowanych, których stale przybywa. Przysparza pracy osobom wysoko

wykwalifikowanym, skazując na bezrobocie innych. Przy tym paradoksalnie, mimo

ogromnego i rosnącego potencjału produktywności, od kilku juŜ lat w rozwiniętych

gospodarkach świata ma miejsce wyraźne spowolnienie wzrostu gospodarczego, a przy tym

wbrew dotychczasowym teoriom zwiększenie dynamiki wzrostu nie idzie w parze ze

wzrostem zatrudnienia.

Problem ambiwalencji wiedzy i innowacji wielce obrazowo przedstawił przed paroma laty G.

Ritzer, dowodząc, Ŝe nowoczesne technologie, obok wielu niekwestionowanych zalet, mają

teŜ „swą mroczną stronę./../ Efektywność, kalkulacyjność, przewidywalność i manipulowanie

ludźmi, poprzez zastosowanie technologii nie wymagających ich udziału, są niewątpliwie

cechami systemu racjonalnego./../ Systemy racjonalne jednak nieuchronnie prowadzą do

nieracjonalności”

. Znajduje to nawet wymiar ogólnoświatowy.

Powstaje zatem pytanie, jakie strategie powinny przyjmować podmioty gospodarcze, aby –

nie dopuszczając do ich wykluczenia – zarazem nie dopuścić do „nieracjonalności

racjonalności i obniŜenia tempa wzrostu. Na pytanie to nie ma oczywiście prostej

uniwersalnej

odpowiedzi,

ale

generalnie

chodzi

stworzenie

swego

rodzaju

Cyt. za: Myśli o biznesie - (wybrał i opracował T. Sztucki - Wyd. Difin Warszawa, s.78. W związku z tym

nowego znaczenia nabiera stwierdzenie Ŝe „KaŜdy jest ignorantem -tyle ,ze w róŜnych dziedzinach wiedzy”
(Will Rogers),- (Myśli o biznesie – wyd. cyt. S. 94)

Choć juŜ A. Mickiewicz wskazywał, Ŝe nauka prędko gnije”- Dziady cz. III, sc. II - Por. Cytaty mądre i

zabawne (wybrał H. Markiewicz) – Wyd. Literackie, Kraków, 2001, s.179

por. E. Mączyńska – Słabnące tempo wzrostu w gospodarce światowej, Ekonomista 2003, nr 5.

G Ritzer „MCDonaldyzacja społeczeństwa, Muza S.A., Warszawa, 1999, s. 39 i nst.

niezracjonalizowanej niszy, przy w tym pojęcie niezracjonalizowana ma tu wydźwięk

pozytywny, jako antonim nieracjonalnej racjonalizacji (Mcdonaldyzacji)

W sytuacji, gdy podmioty, nawet stosunkowo niewielkie, w coraz większym stopniu

podlegają konkurencji globalnej, globalna musi być równieŜ ich strategia w zakresie metod

pracy, technologii, finansów, produktów i rynków, informacji i zasobów ludzkich

. JednakŜe

zarazem proste przejmowanie wzorców i rozwiązań z krajów o najnowocześniejszych

technologiach to droga na skróty, której efekty krótkoterminowe mogą być co prawda dość

spektakularne (poprzez np. niskie koszty i ceny produktów), ale w dłuŜszej perspektywie

mogą prowadzić do zjawisk wysoce niepoŜądanych (społecznych, ekologicznych i in.).

Nieprzemyślane strategie technologiczne mogą w skrajnym przypadku prowadzić do

bankructwa mniej zaawansowanych technologicznie podmiotów. Zarazem nadmierna

konfrontacyjność rynkowa podmiotów moŜe prowadzić do niepoŜądanych zjawisk i zagroŜeń,

zwłaszcza, Ŝe „granica między rywalizacją a destrukcją jest niemal niezauwaŜalna”

Niewidzialną rękę rynku niszczy „niewidzialna ręka globalizacji” – niewidzialna ręka rynku

staje się „martwą ręką rynku”

Obecnie konkurują między sobą nie tylko przedsiębiorstwa ale i państwa, przede wszystkim

poprzez system kształtowania regulacji gospodarki, regulacji prawnych, rynku pracy i

infrastruktury informacyjnej. Ta ostatnia jest szczególnie waŜna dla sukcesu rynkowego,

zwłaszcza w świetle teorii niesymetrycznej informacji i sformułowanej na jej podstawie przez

J.E. Stiglitza i A. Weisssa koncepcji credit rationing, która zresztą koresponduje z tezą J.K.

Galbraith-a z 1957 r. o dyskryminacji kredytowej małych i średnich przedsiębiorstw

Skrajnym tego skutkiem mogą być upadłości przedsiębiorstw. Oceny dokonujących się

przemian coraz częściej są ambiwalentne. Niekiedy są one drastycznie przeciwstawne i ostre,

mimo świadomości, Ŝe głębokim przemianom poŜądanym i pozytywnym najczęściej

towarzyszą takŜe elementy destrukcji. Zawsze tak się dzieje, gdy stare zastępuje, wypycha

nowe.

Polska doświadcza burzliwości i ambiwalentności przemian ze szczególną intensywnością

poniewaŜ na dokonujący się w gospodarce przełom cywilizacyjno-technologiczny nakładają

Znalazło to zresztą odzwierciedlenie w znakomitym tekście Roberta F. Kennedy Jr – pt. „Polacy, brońcie

swoich świń i kraju Gazeta Wyborcza 3.10.2003.

Por. min. Restrukturyzacja przedsiębiorstw w procesie transformacji gospodarki polskiej, praca zb. pod red. E.

Mączyńskiej, Wyd. DiG , Warszawa 2001.

Autor tego stwierdzenia A. Morita z koncernu Sony podkreślał zarazem, Ŝe „przeświadczenie Amerykanów o

sprzeczności obu tych zjawisk takŜe kształtuje rzeczywistość. Ci, którym udziela się pomocy «miękną», stając
się chronicznymi pacjentami i pasoŜytami podatników”. Por. C. Hampden-Turner, A. Trompenaars, Siedem
kultur kapitalizmu, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 1998, s. 122.

J. Staniszkis, Władza globalizacji, Scholar, Warszawa 2003, s. 17.

się przemiany związane z ustrojową transformacją gospodarki oraz członkowstwem w Unii

Europejskiej. Te trzy, dokonujące się jednocześnie, głębokie przełomy sprawiają, Ŝe nie tylko

przedsiębiorstwa ale i gospodarka krajowa napotykają na rozmaite, trudne do

przezwycięŜenia bariery. Jedną z nich są trudności z kształtowaniem długookresowej strategii

rozwojowej. Brak takiej strategii naraŜa gospodarkę i przedsiębiorstwa na kosztowne i groźne

błędy. Następstwa braku długookresowej strategii gospodarczego rozwoju kraju mogą

dotkliwe tym bardziej, Ŝe krótkofalowość sprzyja populizmowi, a ten z kolei nie sprzyja

myśleniu strategicznemu.

Jeśli cechą współczesnych czasów jest narastająca niepewność i zmienność, to w takich

warunkach nie pozostaje nic innego, jak uznać błąd za stan naturalny, bo paradoksalnie, rosną

wówczas szanse na minimalizowanie błędów. „Nie da się stworzyć sensownej ekonomii

abstrahującej od nieprzewidywalności ludzkich reakcji na sygnały, informacje, polecenia,

bodźce”

. Zatem konieczność dysponowania długookresowymi strategiami jest tym większa

im większa jest niepewność działania i ryzyko popełnienia błędów.

Złudne jest teŜ załoŜenie o zgodności efektów z intencjami (pułapka determinizmu), a przy

tym nieuzasadniona jest wiara w istnienie generalnych rozwiązań. Podkreśla to R. Frydman.

„Zaproponowaliśmy nowy sposób budowania modeli ekonomicznych, Ŝeby przekonać

wspólnotę ekonomistów, Ŝe juŜ nie ma sensu udawać, iŜ mogą odkryć coś, co z natury rzeczy

jest nie do odkrycia, i Ŝe nie warto juŜ wierzyć w kolejne tworzone i ogłaszane modele, które

muszą zawodzić…… Nikt dziś nie chce iść w stronę, która z załoŜenia nigdy nie da poczucia

pewności. Ale w naukach społecznych – a ekonomia jest nauką społeczną – nigdy nie ma

pewności. Kto szuka uniwersalnej pewności, ten z natury rzeczy skazany jest na poraŜkę. /../

Nawet najwybitniejsi eksperci nie uwolnią nas od niepewności”

Dlatego teŜ niezbędne jest uwzględnianie czynnika niepewności jako nieodłącznego elementu

kształtowania systemów i strategii gospodarczych. W warunkach niepewności strategie

długofalowe stają się tym bardziej niezbędne, chociaŜby po to, Ŝeby identyfikować przyczyny

odchyleń od załoŜeń i uwzględniać je w decyzjach gospodarczych (bieŜących i

strategicznych). Zwraca na to uwagę m. in. Paul Drewe, powołując się na J. Bindé: „Wiek

XX był wiekiem aroganckich przewidywań, które niemal zawsze zawodziły.

Ekonomia niepewności. Z Romanem Frydmanem o tym, dlaczego ekonomiści wciąŜ się mylą, rozmawia

Jacek śakowski, Polityka. Niezbędnik Inteligenta. Wydanie 14 - nr 10 (2644) z dnia 08-03-2008; s. 3

Ekonomia niepewności.., wyd. cyt. s.3.

Wiek XXI będzie wiekiem niepewności, a zatem i badań prospektywnych”

Historia gospodarcza i analiza kryzysów dowodzi, Ŝe współcześnie pierwsze symptomy

sytuacji kryzysowych pojawiają się na runku nieruchomości i w budownictwie, a zarazem

rynki te wychodzą z kryzysu jako ostatnie. Stąd teŜ kryzysy na rynkach nieruchomości

nierzadko trwają długo (ostatni kryzys w Japonii trwał ok. 10 lat). Kryzys na tym rynku

szybko przenosi się na inne działy gospodarki, czego doświadczają dotkliwie

przedsiębiorstwa z róŜnych branŜ, niekiedy przypłacając to bankructwem. Ze względu na

cisłe związki między kryzysami na rynkach nieruchomości a występowaniem sytuacji

kryzysowych w przedsiębiorstwach, kryzysowe sytuacje na rynku nieruchomości powinny

być wnikliwie analizowane.

To jak silnie rynek nieruchomości i jego kryzysy rzutują na całą gospodarkę i funkcjonowanie

przedsiębiorstw ilustruje m.in. opinia doradcy ekonomicznego byłego prezydenta USA – Billa

Clintona, R. Wescytta, który oszacował pod koniec 2006 r., Ŝe aŜ 64 proc. wzrostu

gospodarczego i 80 proc. wzrostu zatrudnienia USA w latach 2001-2005 było

spowodowanych rynkiem nieruchomości (choć jego udział w PKB wynosi jedynie 5 proc.)

Wskazuje to, Ŝe koniunktura na rynku nieruchomości jest kołem napędowym gospodarki,

jednak zarazem kryzys na tym rynku moŜe prowadzić do głębokich zapaści i wstrząsów w

gospodarce oraz dramatycznego pogarszania się jej kondycji, w tym kondycji przedsiębiorstw

a takŜe gospodarstw domowych.

3.2.4. Kryzysy na rynkach nieruchomości a sytuacje kryzysowe w przedsiębiorstwach

Doświadczenia wielu krajów wykazują, Ŝe choć rynek nieruchomości bezpośrednio nie

stanowi wiodącego czynnika kreowania PKB, to jednak siła oddziaływania tego segmentu na

inne działy gospodarki okazuje się być spektakularnie duŜa. Potwierdza to historia i cechy

wszystkich

wiatowych

kryzysów,

począwszy

wielkiego

kryzysu

okresu

międzywojennego poprzez kryzysy jakich doświadczyła gospodarka wielu krajów w ostatnim

dwudziestoleciu. Występujące w tym okresie kryzysy miiały podłoŜe w rynku

nieruchomości.

Paul Drewe, Koncepcje rozwoju miast i regionów miejskich w Europie, w: A.Kukliński, P, Jakubowska, P.

uber (red) Problematyka przyszłości…reginow w poszukiwaniu nowego paradygmatu, Warszawa,

MRR,

2008 wyd. cyt. s. 322. oraz J. Bindé, „L’avenir du temps”, lE monde DIPLOMATIQUE, 2002,marzec, 28–29
(cyt. za P. Dreve)

K. Piech Amerykański kryzys, Gazeta Bankowa, Amerykański kryzys - Gazeta Bankowa nr 35 (983) 27

sierpnia - 2 września 2007 r.

Dotyczy to takŜe obecnego (2008) rozlewającego się po świecie globalnego kryzysu

finansowego, który został zapoczątkowany w USA.. Pierwotną jego przyczyną było tzw.

pęknięcie bańki internetowej w 2000 roku i wynikające stąd zakłócenia na nowojorskiej

giełdzie papierów wartościowych i będąca konsekwencją tego recesja w 2001 roku. Wówczas

to dla oŜywienia gospodarki poluzowano politykę pienięŜną i regulacje rynku kredytowego.

W efekcie dokonanych w latach 2001-2003 serii obniŜek stóp procentowych spadły one pod

koniec 2003 r. poniŜej 1 proc. od 1987 r. (od kryzysu na amerykańskim rynku nieruchomości

i na rynku kapitałowym) ceny nieruchomości nieprzerwanie rosły. Wierzono, Ŝe trend ten

będzie trwały. Dlatego teŜ – jeśli zabezpieczeniem kredytu były nieruchomości, banki nie

dokonywały oceny zdolności kredytowej (credit scoringu), nie sprawdzano wiarygodności

kredytowej kredytobiorcy. W następstwie tego ukształtował się segment rynku kredytów

hipotecznych o podwyŜszonym ryzyku kredytowym (subprime). Trwający nieprzerwanie od

1987 roku wzrost cen nieruchomości był czynnikiem nakręcania koniunktury gospodarczej.

W efekcie ceny nieruchomości w latach 2005 i 2006 rosły szczególnie szybko. Inwestorzy na

coraz szerszą skalę inwestowali w nieruchomości uznając, Ŝe ich ceny będą w przyszłości

rosły. Jednak FED (The Federal Reserve System) czyli bank centralny USA w dąŜeniu do

optymalizacji ryzyka od 2004 roku kilkanaście razy podwyŜsza stopy procentowe.

Spowodowało to wzrost obciąŜeń kredytowych kredytobiorców i część z nich stała się

niewypłacalna. Od jesieni 2007 r., FED, dla osłabienia zjawisk kryzysowych obniŜa stopy

procentowe, ale nie przynosi to oŜywienia na rynku nieruchomości. Jak ocenia J. Sachs

obecna polityka FED łatwego pieniądza przyczynia się raczej do inflacji w Stanach

Zjednoczonych niŜ do uzdrowienia koniunktury

Czas trwania jest zróŜnicowany. Cechą wspólną i wspólnym podłoŜem większości kryzysów

jest luźna polityka kredytowa banku centralnego, czego następstwem jest przeinwestowanie

na rynku nieruchomości i przewartościowanie na rynku papierów wartościowych. W wyniku

tego rynek wymusza korektę czyli proces odwrotny, tj. proces spadku cen nieruchomości i

indeksów giełdowych co pociąga za sobą kryzys w całej gospodarce.

Potwierdza to austriacka teoria cyklów koniunkturalnych wiąŜąca cykliczność z polityką

stopy procentowej i działalnością banków centralnych. W bardzo ostrej formie ocenił to teŜ

Jeffrey. Sachs, który stwierdził, Ŝe :„Amerykański kryzys w znacznym stopniu zawdzięczamy

właśnie Fed oraz Ŝyczeniowemu myśleniu administracji Busha. Jednym z głównych

Jeffrey D. Sachs, Skąd się wziął amerykański kryzys finansowy, Gazeta.pl, 2008-05-04,

http://gospodarka.gazeta.pl/gospodarka/1,69866,5177899.html,
*2008-05-04, ostatnia aktualizacja 2008-05-05 08:40

winowajców był sam Alan Greenspan, który pozostawił swemu następcy Benowi Bernanke

straszliwą schedę”

Ofiarami tego typu kryzysów są w pierwszym rzędzie instytucje i przedsiębiorstwa

najbardziej powiązane z rynkiem nieruchomości i rynkiem kapitałowym: banki, towarzystwa

ubezpieczeniowe, fundusze inwestycyjne, przedsiębiorstwa budowlane, w tym firmy

deweloperskie. Kryzysy w tych przedsiębiorstwach pociągają następnie kryzysy u ich

kooperantów. Pojawia się efekt „kryzysowego domina”.

Poprzez bowiem rozwój róŜnego rodzaju innowacji finansowych i międzynarodowy obrót

papierami wartościowymi, w tym wtórnymi zjawiska kryzysowe łatwo przemieszczają się do

innych krajów uczestniczących w tym obrocie. Następuje to w tym większym stopniu, im

bardziej zglobalizowana jest gospodarka światowa. Tak gospodarka naraŜona jest bowiem

na „efekt domina” w występowaniu sytuacji kryzysowych. Takich warunkach wzrasta rola

narzędzi umoŜliwiających wczesną i identyfikację zagroŜeń w działalności przedsiębiorstw..

Narzędzi te niezbędne są tym bardzie, ze najczęściej kryzys jako faza cyklu koniunkturalnego

poprzedzany jest rozmaitym zjawiskami, które sygnalizują niebezpieczeństwo.. Dlatego teŜ

na gruncie zarządzania odróŜnia się kryzys od sytuacji kryzysowych. Sytuacje kryzysowe są

przede wszystkim odbiciem trudności, na jakie przedsiębiorstwo napotyka w funkcjonowaniu,

w tym trudności wewnętrzne (np. awarie techniczne, awarie systemu komputerowego,

przejściowy brak środków pienięŜnych) i zewnętrzne (np. niekorzystne zmiany w otoczeniu

przedsiebiorstw i na rynku, w tym załamanie popytu i zmniejszenie lub przejściowy brak

zleceń oraz zamówień na produkty i usługi). Sytuacje kryzysowe wymagają szybkiego

reagowania. Jeśli nie zostaną przedsięwzięte środki zapobiegawcze, sytuacje takie mogą

doprowadzić do głębokiego kryzysu. Uzasadnia to potrzebę wdraŜania i wykorzystywania w

przedsiębiorstwach systemów wczesnego ostrzegania przed zagroŜeniami w jego działalności.

3.2.5. Systemy wczesnego ostrzegania przed kryzysem i zagrożeniem upadłością

Systemy wczesnego ostrzegania stają się obecnie narzędziem coraz częściej znajdującym

zastosowanie w przedsiębiorstwach. Popularności tego typu systemów sprzyja narastające

ryzyko w gospodarce.

Jeffrey D. Sachs ,Skąd się wziął amerykański kryzys finansowy, Gazeta.pl, 2008-05-04,

http://gospodarka.gazeta.pl/gospodarka/1,69866,5177899.html,
*2008-05-04, ostatnia aktualizacja 2008-05-05 08:40

Problem wczesnego ostrzegania przed zagroŜeniem upadłością przedsiębiorstw wystąpił ze

szczególną ostrością w okresie wielkiego światowego kryzysu gospodarczego na przełomie

lat 20. i 30. XX wieku. Stąd teŜ w 1932 roku podjęte zostały przez A. Fitzpatrica pierwsze

próby opracowania modelu wczesnego ostrzegania. Jednak istotny postęp w tym zakresie

nastąpił dopiero w latach 60. w wyniku badań prowadzonych w USA przez E.I. Altmana,

który jako pierwszy opracował funkcje oceny zagroŜenia upadłością, wykorzystując do ich

estymacji metodę statystycznej analizy dyskryminacyjnej.

Choć w Polsce modele wczesnego ostrzegania były do niedawna mało popularne, to

obserwowanemu ostatnio rozwojowi ich w praktyce sprzyjają podejmowane w tym zakresie

w wielu ośrodkach badania

, Jedne z nich to m.in. ukierunkowane na modele

dyskryminacyjne badania podjęte i kontynuowane, m.in. w INE PAN

. Zastosowana w tych

badaniach statystyczna analiza dyskryminacyjna polega na zaklasyfikowaniu badanych

obiektów do jednej z kilku rozłącznych, całkowicie odmiennych grup obiektów, nazywanych

populacjami. W badanym przypadku są to z jednej strony przedsiębiorstwa silne,

niezagroŜone, a z drugiej – upadłe lub zagroŜone upadłością. Odpowiedź na pytanie, do które-

go z dwóch zbiorów naleŜy dany obiekt (przedsiębiorstwo) leŜy w wartości funkcji

dyskryminacyjnej, ustalanej na podstawie cech klasyfikowanego przez porównanie z

wartością graniczną.

Choć dla opracowania dyskryminacyjnego modelu wczesnego ostrzegania niezbędne jest

przetworzenie ogromnego zasobu informacji o przedsiębiorstwach, to efektem jest

skonstruowanie syntetycznego wskaźnika oceny przedsiębiorstwa. Jest on kombinacją

stosunkowo niewielkiej liczby wskaźników (co jest jednym z waŜnych czynników

przesądzających o uŜyteczności i atrakcyjności tego typu modeli) oraz ich statystycznie

wyznaczonych wag, wyraŜających rangę tych wskaźników w kształtowaniu się kondycji oraz

szans rozwojowych przedsiębiorstwa. Wskaźnik ten jest zatem narzędziem, za pomocą

którego moŜna ocenić stan przedsiębiorstwa – tak jak termometr pozwala określić stan

zdrowia badanego.

Punktem wyjścia w prowadzonych w INE PAN badaniach była analiza fundamentalna

kondycji 500 największych przedsiębiorstw w Polsce. W rezultacie wykonanych estymacji

powstało siedem modeli, bazujących na zróŜnicowanej liczbie (4–12) wskaźników. Dobór

Opisy modeli moŜna znaleźć min. w publikacjach Oficyny Wyd. SGH, pod red .E. Mączyńskiej, w tym

m.in. Bankructwa przedsiębiorstw (2007) i ZagroŜenie upadłością (2006) – red. K. Kuciński, E. Mączyńska).

E. Mączyńska, M. Zawadzki ,Dyskryminacyjne modele predykcji bankructwa przedsiębiorstwa, Ekonomista,

2006, nr 2

funkcji moŜe być dzięki temu dostosowany do specyfiki przedsiębiorstw i dostępności

danych.

Wszystkie zmienne modelu (wskaźniki ekonomiczno – finansowe) mają charakter stymulant

(poprawa wskaźników zmniejsza ryzyko upadłości) stąd teŜ przyjęte znaki współczynników

wagowych przy poszczególnych zmiennych (parametry modelu) są dodatnie.

Tab.3. Parametry (wagi) i zmienne (wskaźniki) estymowanych modeli

WSKAŹNIKI

(zmienne x)

WAGI WSKAŹNIKÓW (w)

Model

Model F Model

rP (**)

5,577

5,837

5,896

6,029

WO/A

1,427

2,231

2,831

6,546

9,004

9,478

9,498

WN /P

0,154

0,222

WB(3)/A

0,310

0,496

KW/A

1,937

0,945

0,539

1,546

1,177

3,613

3,566

(KW-KZ)/A 1,598

2,028

2,538

1,463

1,889

(WN+AM)/Z 3,203

3,472

3,655

3,585

3,134

3,246

2,903

WO/KF

0,436

0,495

0,467

MO/ZKT

0,192

0,166

0,179

0,363

0,500

0,455

0,452

KO/MT

0,140

0,195

0,226

0,172

0,160

P/A

0,386

0,030

0,168

0,114

0,749

0,802

Log A

1,715

Const (w

-9,832 -0,392

-0,678 -0,593 -1,962 -2,478

-1,498

Funkcja dyskryminacyjna (Z) stanowi sumą iloczynów przyjmowanych w modelach

zmiennych X (czyli wskaźników charakteryzujących kondycję przedsiębiorstw) oraz

statystycznie wyznaczanych parametrów modelu –W (czyli wag tych wskaźników) .

Wartość funkcji dyskryminacyjnej wyznacza zatem suma waŜonych wskaźników

powiększona o wartość stałą w

0- .

wolny wyraz wg formuły:

Z= w

+ w

...............

0,(

ZagroŜenie upadłością ma miejsce, gdy wartość funkcji Z dla badanego

przedsiębiorstwa jest mniejsza od zera: (Z<0).

Tab. 4. Definicje i oznaczenia wskaźników

Licznik

Oznaczenie
wskaźnika

Licznik

Mianownik

Stopa wzrostu przychodów rP

Przychody ze sprzedaŜy

Przychody za rok
poprzedni

Rentowność

operacyjna

aktywów

WO/A

Wynik operacyjny

Suma aktywów

Rentowność netto
przychodów

WN/P

Wynik finansowy netto

Przychody ze sprzedaŜy

Skumulowana

rentowność

brutto aktywów

WB(3)/A

Wynik finansowy brutto
(3 lata)

Suma aktywów

Udział kapitału własnego w
finansowaniu

KW/A

Kkapitał własny

Suma aktywów

Struktura kapitału własnego (KW-KZ)/A Kapitał własny minus

kapitał zakładowy

Suma aktywów

Zdolność spłaty zadłuŜenia (WN+AM)/

Wynik finansowy netto
plus amortyzacja

Zobowiązania łączne

Zdolność pokrycia kosztów
finansowych

WO/KF

Wynik operacyjny

Koszty finansowe

Płynność bieŜąca

MO/ZKT

Aktywa obrotowe

Zobowiązania
krótkoterminowe

Płynność aktywów

KO/MT

Kapitał obrotowy

Wartość majątku
trwałego

Produktywność aktywów

P/A

Przychody ze sprzedaŜy

Suma aktywów

Wielkość względna
aktywów

Log A

Logarytm dziesiętny
wartości aktywów

Jak wynika z tabeli wskaźniki stosowane w modelach to: stopa wzrostu przychodów, ren-

towność operacyjna aktywów i rentowność netto przychodów, skumulowana rentowność

brutto aktywów oraz udział kapitału własnego w finansowaniu, struktura kapitału własnego.

zdolność spłaty zadłuŜenia i zdolność pokrycia kosztów finansowych, płynność bieŜąca oraz

płynność aktywów, ich produktywność oraz wielkość względna aktywów. KaŜdemu

wskaźnikowi (zmiennej x) w wyróŜnionych modelach (od A do G) przyporządkowana jest

waga – statystycznie wyznaczany parametr modelu. I tak w najczęściej wykorzystywanym do

oceny kondycji przedsiębiorstw modelu G, opierającym się na czterech wskaźnikach, wagi są

następujące: dla rentowności operacyjnej aktywów: 9,498; dla udziału kapitału własnego w

finansowaniu: 3,566; dla zdolności spłaty zadłuŜenia: 2,903; dla płynności bieŜącej: 0,452.

Wartość wyrazu wolnego: w0 w tym modelu wynosi -1,498.

Wyznaczana na tej podstawie w poszczególnych modelach funkcja dyskryminacyjna (tzw.

funkcja Z) stanowi sumę iloczynów zmiennych x (czyli wskaźników charakteryzujących

kondycję przedsiębiorstw) oraz statystycznie wyznaczanych parametrów modelu – w (czyli

wag tych wskaźników).

ZagroŜenie upadłością ma miejsce wówczas, gdy wartość funkcji Z dla badanego

przedsiębiorstwa jest mniejsza od zera: (Z<0). Weryfikacja przedstawionych modeli

wykazała, Ŝe umoŜliwiają one ze znacznym wyprzedzeniem – z reguły na 3–4 lata przed

upadłością – trafnie (z dokładnością ok. 90%) zidentyfikować symptomy zagroŜeń.

W Polsce zakres zastosowania modeli wczesnego ostrzegania jest ciągle jeszcze relatywnie

skromny. Nieprzypadkowo zatem następstwa upadłości przedsiębiorstw są z reguły rozlegle i

dotkliwe – nie tylko dla właścicieli, pracowników i kontrahentów, ale takŜe dla państwa i jego

budŜetu, tym bardziej, Ŝe w Polsce wyraźny jest niedorozwój instytucjonalnej (sądowej,

badawczej, informacyjnej i in.) infrastruktury upadłości. Elementem takiej infrastruktury poza

wskazywanymi modelami powinno być teŜ tworzenie wyspecjalizowanych w identyfikacji i

neutralizowaniu zagroŜeń w biznesie komórek i stanowisk pracy (swego rodzaju „saperów

biznesu”). Elementem takiej infrastruktury powinny teŜ być komórki ukierunkowane na

gromadzenie informacji i wiedzy sprzyjającej rozwojowi biznesu. Tego typu jednostki, swego

rodzaju „poławiacze wiedzy i informacji”, powinny stanowić nieodłączny element systemów

wczesnego ostrzegania

. Paradoksalnie jednak w epoce gospodarki opartej na wiedzy w

gruncie rzeczy mamy do czynienia z ekonomią niedoskonałej wiedzy, wiedzy niepewnej

(Imperfecta Knowledge Economics)

. W takich warunkach niedoskonała jest prawda i

nieprawdziwa pewność

. Ekonomia zaś jest nauką bazującą na badaniu pewnych

regularności, prawidłowości. Jeśli natomiast czasy są burzliwe, to powstają trudności ze

zidentyfikowaniem tych regularności, prawidłowości. Dlatego teŜ niezbędna jest zmiana

podejścia w naukach ekonomicznych. Obecnie modele, w tym matematyczne zawodzą.

Bazują bowiem na pewnych załoŜeniach trwałych i prawidłowościach, zatem w warunkach

gwałtownych przemian stają się mniej przydatne. W kształtowaniu strategii konieczne jest

podejście holistyczne, z uwzględnieniem nie tylko kwestii ekonomicznych ale takŜe

E. Mączyńska Raport specjalny. Systemy wczesnego ostrzegania, Nowe śycie Gospodarcze, 2004 nr 12.

Mączyńska E., Kuciński K. (). ZagroŜenie upadłością. 2005 Warszawa: SGH

Roman Frydman ,Michael D. Goldberg , Imperfect Knowledge Economics: Exchange Rates and Risk,

Princeton University Press, 2007.

Ekonomia niepewności, wyd. cyt. s. 3.

społecznych, ekologicznych i przestrzennych, bo przecieŜ najlepsza nawet teoria ekonomii,

ale bez uwzględnienia czynnika społecznego, człowieka, bez analizy zachowań ludzkich nie

moŜe przynieść satysfakcjonujących efektów. Wskazuje to zarazem na kwestie wyboru i

kształtowania modelu ustroju gospodarczego i jakości polityki gospodarczej i jej reguł .W

warunkach imperfect knowledge polityka gospodarcza, model ustroju gospodarczego

wymaga dostosowania do specyfiki uwarunkowań gospodarczych, albowiem reguly

optymalne dla jednej gospodarki okazują się nieoptymalne dla innej. Noblista Edmund S.

Phelps wskazuje, Ŝe takie podejście stanowi jeden z waŜnych walorów sformułowanego

przez R. Frydmana i M.D. Goldebrag koncepcji Imperfect Knowledge Economics

3.2.6. Przyczyny i sposoby zwalczania kryzysów w przedsiębiorstwach. Aspekty
mikroekonomiczne.

Charakteryzowane w poprzednich punktach makroekonomiczne i globalne przyczyny

kryzysów, takie jak: występowanie w gospodarce cykli koniunkturalnych oraz przemiany

cywilizacyjne (zmiany paradygmatu rozwojowego) w róŜnym stopniu i z róŜną

intensywnością rzutują na warunki funkcjonowania poszczególnych przedsiębiorstw.

Historia gospodarcza dowodzi, Ŝe kryzysy zmieniały swój charakter w miarę dokonujących

się przełomów cywilizacyjnych Rewolucja przemysłowa przyniosła upadek drobnych

zakładów rzemieślniczych i fale ich bankructw, tworząc zarazem warunki dla rozwoju

produkcji fabrycznej. Z kolei obecna fala dezindustrializacji przynosi bankructwa lub

zaprzestanie funkcjonowania wielu przedsiębiorstw a nawet w niektórych krajach całych

gałęzi przemysłu, na których miejsce wchodzą inne, bardziej nowoczesne dostosowane do

warunków zwirtualizowanej gospodarki – wikinomii.

W przypadku kryzysów globalnych najszybciej ulęgają im przedsiębiorstwa w największym

stopniu zglobalizowane, włączone w sieć międzynarodowych powiązań biznesowych. Ale w

krajach o rozwiniętej gospodarce rynkowej w związku z narastającym stopniem globalizacji

i gęstniejącego w wyniku tego „usieciowienia” powiązań gospodarczych juŜ tylko nieliczne

jednostki nie podlegają wpływom globalnym. W wyniku globalizacji coraz więcej źródeł

rozwoju przedsiębiorstw znajduje się poza nimi. Na obraz sytuacji przedsiębiorstwa składa

się zatem nie tylko zawarta w sprawozdaniu finansowym charakterystyka jego kondycji

“Another hallmark of the imperfect knowledge view is its qualification of fixed policy rules. The necessary

point is that the optimum rule is not the same from one structure of the economy to another. As with the rest of
macroeconomics, the issues have to be rethought in a way that makes the ever-imperfect knowledge of market
participants and policymakers an integral part of the analysis” – cytat ze wstepu Edmund S. Phelps’a do
ksiązki R. Frydmana i. M.D. Goldberga, , Imperfect Knowledge… wyd. cyt. , s. xiii.

finansowej ale i charakterystyka jego bliŜszego i dalszego otoczenia oraz regulacji

prawnych, w tym w prawa podatkowego i bilansowego (ustawa o rachunkowości i inne

szczegółowe przepisy w tym zakresie). Otoczenie przedsiębiorstwa i obowiazujace je

regulacje prawne rzutują z kolei na ukształtowanie się podstawowych wielkości zawartych

w sprawozdaniu finansowym, na które składa się bilans, rachunek zysków i strat,

sprawozdaniem z przepływów pienięŜnych, zestawienie zmian w kapitale własnym oraz

informacja dodatkowa.

Rysunek: Przedsiębiorstwo i jego otoczenie

(w załączeniu i do pomocy technicznej w wykonaniu rysunku)

Kondycja przedsiębiorstwa i jej zmiany uzaleŜnione są w coraz większym stopniu od zmian

w jego otoczeniu. Tym niemniej stopień przygotowania i dostosowywania się do zmian, a

tym samym wraŜliwości na nie a takŜe szybkość reagowania oraz intensywność i

efektywność proceśow, programów dostosowawczych przedsiębiorstw to czynniki mające

przede wszystkim charakter wewnętrzny, tj. wynikające z jakości zarządzania

przedsiębiorstwem, jego organizacji i kwalifikacji pracowników oraz menedŜerów.

Przyczyny kryzysów w przedsiębiorstwach są zwykle bardzo złoŜone. MoŜna je najogólniej

podzielić na zewnętrzne i wewnętrzne.

Tab. 1. Wybrane przyczyny sytuacji kryzysowych w przedsiębiorstwach .

Przyczyny zewnętrzne

Przyczyny wewnętrzne

•

Zmiany paradygmatu cywilizacyjnego

•

Cykliczność i wahania koniunkturalne

gospodarce

oraz

niestabilność

warunków funkcjonowania

•

Polityka monetarna, w tym polityka

kursu

walutowego,

polityka

stop

procentowych i polityka kredytowa

•

Polityka fiskalna, w tym zmiany w

prawie podatkowym oraz bilansowym

•

NatęŜenie

konkurencji

zewnętrznej

Zmiany

popycie

rynkowym

Zmiany

cen

produktów,

usług

materiałów

•

Zmiany na rynku pracy i płac

•

Asymetria informacyjna

•

Niedowład administracji

•

Niedowład

sądownictwa

egzekwowania prawa oraz etyki.

•

Niedowład funkcjonowania organów

zewnętrznego przedsiębiorstw.

•

Błędy

zarządzaniu

przedsiębiorstwem

•

Brak długookresowej strategii

rozwojowej

•

Manipulacje

księgowe

(rachunkowość agresywna)

•

Niestosowanie

narzędzi

wczesnego ostrzegania przed
zagroŜeniami

niedostatki

analizy

ekonomiczno-

finansowej, w tym zarządczej.
Niska

skuteczność

wewnętrznej,  w  tym  kontroli
finansowej,  kontroli  kosztów
oraz  płynności.

•

Niska

skuteczność

kontroli

zewnętrznej

(audytu)

Błędy w zarządzaniu aktywami i
pasywami

•

Niska

jakość

polityki

marketingowej
Niewłaściwa skala działalności
Bledy

inwestowaniu

(niedoinwestowanie

lub

przeinwestowanie)

•

Niski poziom innowacyjności i

zdolności przystosowania się do
zmian rynkowych

•

Nieefektywne fuzje i przejęcia

Niespójna

nadmiernie

zhierarchizowana

struktura

organizacyjna

•

Nieprzejrzysty i nieefektywny

system motywacyjny

•

Nieefektywna polityka kadrowa

niewłaściwy

poziom

kwalifikacji,

fachowości

pracowników i menedŜerów

•

Niski

poziom

pracy

rady

nadzorczej

•

Niewłaściwy

dobór

kooperantów.

•

Niska wraŜliwość na sygnały z

runku

lub/i

brak

jego

monitorowania

ródło: opracowanie własne

Wymienione przyczyny nie wyczerpują oczywiście listy zjawisk, mających negatywny

wpływ na kondycję i funkcjonowanie przedsiębiorstw. Zycie gospodarcze dostarcza

niemalŜe codziennie dowodów istnienia wielu innych, twardych (mających podłoŜe w

potencjale finansowym i technicznym) i miękkich (mających podłoŜe np./ w zaufaniu, etyce

itp.), najczęściej powiązanych ze sobą przyczyn. KaŜdą z wymienionych i niewymienionych

przyczyn moŜna zilustrować poprzez specjalną analizę typu case study. Na tej podstawi

moŜna wyodrębnić kryzysy finansowe, organizacyjne, zaufania, etyczne, marketingowe,

wizerunkowe i in. Jednak z analiz przyczyn sytuacji kryzysowych wynika, Ŝe rzadko

dochodzi do tego wskutek dziania jednej tylko przyczyny, z reguły na przyczynę główna

nakładają się przyczyny dodatkowe, które często cechują sprzęŜenia zwrotne, występuje

zatem zespól powiązanych ze sobą przyczyn kryzysu, które występują z rozmaitą

intensywnością w poszczególnych jego fazach. Fazy te w ujęciu modelowym moŜna

scharakteryzować następująco

I faza - pierwsze symptomy - najczęściej niedostrzegane,

II faza - eskalacja - rozprzestrzenienie się problemów na róŜne funkcje zarządzania - kryzys

rozlewa się po firmie, ale firma nadal nie podejmuje działań.

III faza - kryzys właściwy - sytuacja krytycznie zła, moŜe zakończyć się upadłością firmy lub

moŜe nastąpić sanacja przedsiębiorstwa.

Długość poszczególnych faz w praktyce kształtuje się rozmaicie, w zaleŜności od podłoŜa

kryzysu, ale przewaŜnie dwie pierwsze fazy wydłuŜają się wskutek niepodejmowania

przeciwdziałania. W konsekwencji tego w fazie III częściej dochodzi do upalności, aniŜeli

do wszczęcia programu naprawczego. Stąd teŜ III faza, jeśli nie wiąŜe się z procesem

naprawczym, trwa z reguły krócej aniŜeli dwie poprzednie, i kończy się upadłością

przedsiębiorstwa.

Tempo narastania zjawisk kryzysowych moŜe być róŜne. WyróŜnić tu moŜna kryzysy nagłe

(wybuchające nagle), stopniowe (tlące się,) kryzysy twarde, „tlące się., „Do sytuacji

kryzysowych moŜe dochodzić stopniowo ( co wynika głównie z uwarunkowań

wewnętrznych przedsiębiorstwa, w tym w z niesprawnego, nieefektywnego zarządzaniu

nim). Przejawia się to w nasilaniu się negatywnych zjawisk w przedsiębiorstwie i braku

dostatecznie skutecznych reakcji na nie, braku przeciwdziałania, stąd teŜ taki kryzys moŜe

drąŜyć firmę przez wiele miesięcy a nawet lat. Nierzadko przy tym przyczyną

nieskuteczności przeciwdziałania zjawiskom kryzysowym jest paraliŜujący strach kadr

A. Zelek – wyd. cyt.

kierowniczej przed ujawnieniem błędów zarządczych, które doprowadziły do sytuacji

kryzysowych, a takŜe inercja i trudności w wyzbywaniu się starych nawyków.

Sytuacje kryzysowe mogą teŜ pojawiać się nagle wskutek przyczyn wewnętrznych, takich jak

np. katastrofa budowlana, czy spektakularny błąd technologiczny takie błędy zdarzają się

np. w farmacji, co wywołuje spektakularne efekty medialne, zwłaszcza jeśli Carpia na tym

pacjenci). Kryzys nagły (np. spowodowany katastrofą budowlana czy skandalem z udziałem

zarządu firmy) z reguły ma natychmiastowy odzew w mediach. Natomiast kryzys

długotrwały, np. finansowy drąŜy firmę przez wiele miesięcy i informacje o nim rzadziej

się do mediów .

Szybkie narastanie sytuacji kryzysowych moŜe być tez zmian w otoczeniu gospodarczym,

np. upadłości głównego odbiorcy produktów i usług następstwem czy teŜ aprecjacji waluty

krajowej. Dotyka to zwłaszcza przedsiębiorstwa charakteryzujące się duŜym udziałem

eksportu, w tym m.in. firmy spedycyjne. Przykładem takiego spektakularnego kryzysu jest

złoŜenie w czerwcu 2008 r. do sądu wniosku o upadłość przez jedną z największych w

Europie, niemiecką firmę spedycyjną RiCo, działającą m.in. w Polsce

. Bankructwo było

nieoczekiwane, tym bardziej, Ŝe firma intensywnie inwestowała. Jednak z dnia na dzień

utraciła zdolność do spłaty zobowiązań. W opinii niektórych menedŜerów firmy jedną z

przyczyn utraty płynności był odnotowywany w ostatnich latach zbyt szybki jej rozrost.

Czynnikiem kryzysogennym w odniesieniu do polskich oddziałów było m.in. właśnie

umacnianie się złotego w stosunku do dolara i euro. Eksport usług i zawieranie

długookresowych kontraktów nominowanych w euro sprawia, Ŝe w takich warunkach

wpływy z eksportu w przeliczaniu na walutę krajowa maleją. Dotyczy to zresztą takŜe

wszystkich innych firm, które eksportują swoje produkty i usług. Aprecjacja waluty krajowej

obniŜa bowiem efektywności eksportu, zwłaszcza jeśli towarzyszy temu wzrost cen

surowców i płac. Efektem są spadające marŜe.

Przykładem tego są m.in. Krośnieńskie Huty Szkła "KROSNO" S.A, które zmuszone były

ograniczyć zatrudnienie i eksport, przede wszystkim wskutek właśnie aprecjacji waluty

krajowej

. W obydwu wyŜej wymienionych tych przedsiębiorstwach wskazać jednak

Rico GmbH powstała w 1992 roku w Osterode am Harz w Dolnej Saksonii. Od 2007 roku główna baza spółki

znajduje się w Schopsdorf w Saksonii-Anhalt. Ma oddziały w Polsce, na Ukrainie i Rosji. Jej tabor liczy około
2500 samochodów cięŜarowych i ciągników siodłowych. – por. Firma transportowa RiCo ogłosiła bankructwo,
PAP

marca

2008,

http://spelog.pl/sp_site/aktualnosci/artykul_dnia/firma_transportowa_rico_oglosila_bankructwo

Zarząd Spółki Krośnieńskie Huty Szkła "KROSNO" S.A. poinfoermowl, Ŝe w dniu 8 kwietnia 2008 roku

przekazał Powiatowemu Urzędowi Pracy w Krośnie oraz zakładowym organizacjom związkowym działającym
w Spółce zawiadomienie o podjęciu decyzji dotyczącej rozwiązania stosunku pracy z grupą pracowników w

moŜna takŜe na inne, dodatkowe przyczyny sytuacji kryzysowej, w tym słabości

zarządzania, niedostateczny poziom kadr, zmiany regulacji prawnych, w tym m.in.

transportowych. Sytuacje kryzysowe mogą prowadzić do trwałego i przejściowego

zmniejszenie się rynkowej wartości przedsiębiorstwa

. Regulacje w systemie wynagrodzeń

menedŜerów oraz związane z tym ich dąŜenie do podnoszenia rynkowej wartości

kierowanego przez nich przedsiębiorstwa i jego wizerunku na rynku papierów wartościowych

to czynniki sprawiające, Ŝe jednym z przyczyn sytuacji kryzysowych mogą być manipulacje

księgowe, czyli rachunkowość agresywna, defraudacyjna (nieprawidłowo określana w

publicystyce jako rachunkowość kreatywna. Manipulacje księgowe były podstawową

przyczyną m.in. tak spektakularnych przypadków upadłości duŜych spółek publicznych,

m.in. w USA Doprowadziło to do głębokiego kryzysu zaufania inwestorów do rynków

kapitałowych i do księgowych informacji sprawozdawczych oraz audytorów zewnętrznych.

3.2.7. Rachunkowość agresywna jako przyczyna sytuacji kryzysowych.

Manipulacje księgowe i ich zgubny wpływ na przedsiębiorstw znalazły m.in. spektakularne

odzwierciedlenie w 2001 r. w bankructwie giganta energetycznego ENRON, spółki

publicznej notowanej na Giełdzie Papierów Wartościowych w Nowym Jorku. W wyniku

upadłości tej spółki, jej akcjonariusze stracili ok. 80 mld dolarów Albowiem mimo ,Ŝe

ENRON ponosił straty, to w wyniku manipulacji księgowej wykazywał zyski. Skandal był

tym większy, Ŝe zarząd firmy, wiedząc o rychłej upadłości, sprzedawał akcje spółki, a swoich

pracowników nakłaniał do ich kupna.

Posługiwanie się w takich przypadkach określeniem rachunkowość kreatywna narusza

jednak logikę pojęciu kreacji. „Creatio (łac.) to przecieŜ tworzenie (creare –tworzyć), ale

nawet W. Kopaliński w „Słowniku wyrazów obcych" podkreśla pozytywne zabarwienie

tych pojęć). Dla manipulacji księgowych właściwym pojęciem jest rachunkowość

agresywna, defraudacyjna. Kreacja w biznesie ma bowiem swoje ramy,. W przypadku

rachunkowości ramy te wynikają z obowiązujących regulacji finansowo - księgowych, co –

trybie ustawy z dnia 13 marca 2003 roku o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków
pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz. U. nr 90 poz. 844 z późn. zm.). Rozwiązanie umów o pracę
w  drodze  wypowiedzenia  umowy  planowane  jest  w  okresie  6  miesięcy  począwszy  od  daty  powyŜszego
zawiadomienia  i  dotyczyć  będzie  grupy  do  1200  pracowników.  –  por.KROSNO:  Rozpoczęcie  procedury
zwolnień  grupowych  w  Spółce  Krośnieńskie  Huty  Szkła  "KROSNO"  S.A.,  Źródło:  Komunikaty  spółek  ESPI
(dawny  Emitent),  2008-04-09.  http://www.bankier.pl/wiadomosc/KROSNO-Rozpoczecie-procedury-zwolnien-
grupowych-w-Spolce-Krosnienskie-Huty-Szkla-1745977.html

S. Kasiewicz, L. Pawłowicz, Zarządzanie wartościa firmy w dobie kryzysu, Wydawnictwo:

CEDEWU,Warszawa, 2003

przy prawidłowej ich interpretacji - przeciwdziała karykaturalnym deformacjom obrazu

kondycji przedsiębiorstwa

Rachunkowość kreatywna we właściwym rozumieniu jest narzędziem stosowanym przez

wszystkie bez wyjątku przedsiębiorstwa. Wszystkie one bowiem starają się w taki sposób

przedstawić dane finansowe, aby zaprezentować jej kondycję jak najkorzystniej.

Sprawozdania finansowe i inna finansowa dokumentacja przedsiębiorstw zawsze stanowią

umiejętne połączenie interesów jednostek i menedŜerów z wymogami prawnymi oraz

wymogami i oczekiwaniami ich adresatów (akcjonariuszy, urzędów skarbowych, banków

kredytujących i innych kontrahentów). Tajemnicą poliszynela jest, Ŝe mniej więcej od

połowy listopada (a bywa Ŝe i wcześniej) słuŜby księgowe przedsiębiorstw zajęte są

przygotowywaniem rocznego, podatkowego wizerunku przedsiębiorstwa. W tej swego

rodzaju grze podatkowej powinny być jednak przestrzegane obowiązujące regulacje

prawne i zasady etyki biznesu. W tym sensie rachunkowość kreatywna była, jest i będzie

stosowana. Jest stara jak świat, a raczej jak stara jest idea sprawozdań finansowych i ich

upubliczniania.

W odróŜnieniu od rachunkowości kreatywnej, rachunkowość agresywna ma na celu

rabunek naruszający majątek akcjonariuszy (właścicieli) a takŜe kontarahentów

przedsiębiorstw. O agresywnym stosowaniu rachunkowości pisze się zresztą za granicą od

dawna i to nie tylko w USA

. Brak jest danych jak często jest stosowana. Z natury bowiem

jest zjawiskiem niełatwo wykrywalnym, zwłaszcza tylko na podstawie informacji

finansowych publikowanych przez firmy. Przy tym niektóre firmy nierzadko nie mają

zwyczaju starannego przedstawiania dodatkowych danych odnośnie stosowanych rozwiązań

księgowych, co dodatkowo zaciemnia obraz. Zasada transparentności, przejrzystości biznesu

pozostawia wówczas wiele do Ŝyczenia. Równocześnie menedŜerowie w swych

ukierunkowanych na własne, indywidualne korzyści decyzjach finansowych posługują się

informacjami poufnymi (np. na temat planowanych fuzji, czy przejęć) często pozyskiwanymi

nielegalnie, od kolegów z innych firm i instytucji (kapitalizm kolesiów). Tym m.in. dają się

wytłumaczyć zagadkowe niekiedy skoki cen akcji niektórych spółek i pokaźne dochody i z

tego tytułu wąskiej grupy dobrze poinformowanych inwestorów.

W odróŜnieniu od właściwie pojmowanej rachunkowości kreatywnej, dzięki której np. przy

odpowiednim - nie naruszającym reguł prawa - zarządzaniu podatkami ( gra podatkowa)

przedsiębiorstwo moŜe zmniejszyć swe cięŜary podatkowe – w przypadku rachunkowości

por chociaŜby: "Agressive application of accounting principles" Causative Factors - C.W. Mulford, E.E.

Financial Warnings,Comiskey, wyd. John Willey and Sons 1996.

agresywnej obciąŜenia podatkowe przedsiębiorstwa przewaŜnie rosną, ale negatywne

następstwa

tego

ponoszą

właściciele

przedsiębiorstwa,

nie

kadra

kierownicza.Rachunkowość agresywna jest bowiem ukierunkowana na sztuczne zawyŜanie

zysków i innych dokonań przedsiębiorstwa, co generalnie słuŜy sztucznemu zawyŜaniu

pozycji finansowej i wyceny wartości przedsiębiorstwa. Zyski księgowe przekraczają

realne dokonania, za to stają się całkiem prawdziwym źródłem wpływów na kontach

menedŜerów. Stąd teŜ rachunkowość agresywna definiowana jest jako rozmyślny zamiar

defraudacji

. Niektórzy menedŜerowie wynagradzani są bowiem m.. in. w formie opcji na

akcje lub akcji. Wówczas, co jest naturalne, zainteresowani są bardziej zwyŜkowaniem cen

tych akcji na rynku kapitałowym. Akcjonariusze, inwestorzy uznali, Ŝe taki system

wynagrodzeń z wykorzystaniem m.in. systemu opcji na akcje stanowi szansę rozwiązania

problemu konfliktu interesów między zarządami a akcjonariuszami. Idea maksymalizacji

wartości spółek jako główny cel zarządzania przekształciła się zatem w narzędzie

kształtowania systemów wynagrodzeń menedŜerów. Jednak okazało się, Ŝe systemy takie

mogą być ułomne. M.in. wskazuje się, Ŝe posługiwanie się opcjami nie skłania menedŜerów

w dostatecznym stopniu do działania w interesie właścicieli. Przytacza się na to następujące

argumenty:

a) Opcje akcji nie są akcjami rzeczywistymi. Są tylko prawem nabycia tych akcji prawem,

które moŜe być zrealizowane lub nie. W przypadku, gdy sytuacja firmy rozwija się pomyślnie

i jej wartość wzrasta menedŜerowie egzekwują posiadane prawa zakupu, osiągając określony

zysk. W przeciwnym wypadku rezygnują z tego prawa ponosząc lub nie straty (zaleŜy to od

ceny nabycia akcji. RóŜny jest jednak stopień ryzyka na jakie naraŜony jest posiadacz opcji i

akcji zwykłych

b) Akcje otrzymywane przez menedŜerów w zamian za opcje są zazwyczaj w krótkim czasie

zbywane, co ponownie odrywa zarządzanie od własności.

c) Zainteresowanie opcjami jako instrumentu zarządzania wzrasta zazwyczaj w okresie hossy

giełdowej. TakŜe bardziej jest akceptowane w młodych spółkach z duŜymi moŜliwościami

wzrostu.

Niekiedy posiadanie opcji na akcje moŜe wręcz negatywne oddziaływaće na przyjmowane

strategie zarządzania. Jest to konsekwencją róŜnicy skali ryzyka posiadacza opcji oraz akcji.

NiŜszy stopień ryzyka wynikającego z posiadania opcji moŜe skłaniać menedŜerów do

por cyt. juŜ praca Mulford,a.

podejmowania zbyt ryzykownych decyzji nastawionych na nadmierne podnoszenie wartości

firmy poprzedzających moment zamiany opcji na akcje. Dotyczy to np. ryzykownych decyzji

akwizycyjnych lub dywersyfikacyjnych. MenedŜerowie działają to często wg zasady

wszystko albo nic, nie akceptowanej zapewne przez większość akcjonariuszy. Aby nawet w

sytuacji nietrafionych, błędnych decyzji wyjść na swoje, uciekają się nierzadko do

fałszowania sprawozdań. Tymczasem nękający spółki akcyjne chorobliwy syndrom

oderwania własności od zarządzania i kontroli utrzymuje się. Okazuje się bowiem, Ŝe

nierzadko, iŜ mimo zmian systemów motywacyjnych i zmian w zarządach i radach

nadzorczych homo novus szybko przekształca się w homo oeconomicus, u którego

najsilniejsze to maksymalizacja własnych korzyści, bez względu na skutki dla otoczenia.

Choć systemy motywacji kadry kierowniczej miały być waŜnym instrumentem redukowania

konfliktów interesów pomiędzy akcjonariuszami i zarządami przedsiębiorstw (zakłada się,

e efektywny program wynagradzania kadry zarządzającej moŜe podnieść wartość firmy,

przez powiązanie stosowanych bodźców z interesem akcjonariuszy)

. Trawestując Balzaka:

miały być odnowieniem i obietnicą a stały się niedostatkiem i marnością

Do typowych metod i obszarów manipulacji księgowych naleŜą m. in: wydłuŜanie

okresów amortyzacji, kapitalizacja nakładów na badania i rozwój, wycena zapasów,

systemy narzutów kosztów pośrednich i wiele innych sposobów. Polem dla rachunkowości

agresywnej jest stosowanie leasingu i restrukturyzacja przedsiębiorstw oraz zakładanie

nowych spółek. Symptomatycznym tego przykładem było przedsiębiorstwo zajmujące się

odnawianiem i porządkowaniem zniszczonego mienia w ramach odszkodowania z tytułu

ubezpieczenia., Przedsiębiorstwo to istniało jednak jedynie na papierze. Budynki zniszczone

przez poŜary, które miało restaurować, załogi pracowników rzekomo odnawiających

zadymione dywany, kontrakty ze światowymi firmami ubezpieczeniowymi były jedynie

wymysłem. W rzeczywistości główny menedŜer - „czarodziej” w dziedzinie czyszczenia

dywanów zbierając miliony dolarów, od nic nie podejrzewających poŜyczkodawców i

inwestorów, po to by następnie rozdysponować je w kilku firmach-atrapach kontrolowanych

przez siebie Stworzenie fikcyjnego przedsiębiorstwa umoŜliwiło oszukanie inwestorów na

ok. 70 mlnUSD i jednego z największych biur rachunkowych na świecie. Symptomatyczne

przy tym było, Ŝe dochody głównego defraudanta wzrosły w ciągu dwu lat z ok. 150 tys.

R.A. Lambert, D.F. Lacker: Executive Compensation, Corporate Decision Making and Shareholder Wealth:

A  Review  of  the  Evidence,  w  pracy  Executive  Compensation  -  A  Strategic  Guide  for  1990s,    HBSP,  BOston
1991,  s.  98  i    nastepne  oraz    R.A.    Lambert,    D.F.  Larcker.  An  analysis  of  the  use  of  accounting  and  market
measures of performance in executive compensation contracts. Journal of Accounting Research Chcago , 1987
25 supplement, 129-149.

USA do prawie 2 mln USD. Oszustwo wykryto po trzech latach. Charakterystyczny jest teŜ

przykład jednego z rzeczywistych a nie wirtualnych przedsiębiorstw, w którym oszukańczo

zawyŜono w jednym roku przychody o 8% a zysk netto o 60% (!). Agresywne działania

podjęto kiedy przychody zaczęły spadać poniŜej planowych. Zastosowano tu dość prosty

system złoŜonych a następnie odwoływanych zamówień. Dzięki temu moŜna było w

ewidencji wykazać nieistniejące przychody i wierzytelności, a tym samym i zyski.

Jak wykazują badania, większość audytorów (nie tylko w USA) jest zdania, Ŝe najczęściej

występującym powodem i celem stosowania rachunkowości agresywnej jest wymóg

utrzymania na odpowiednim, wymaganym poziomie wskaźnika relacji kapitału obcego do

kapitału własnego

Symptomem stosowania rachunkowości agresywnej i kreatywnej mogą być m.in. częste

zmiany polityki rachunkowości w przedsiębiorstwie i zasad ewidencji. Sugeruje to, Ŝe

nadawana w regulacjach rachunkowości wysoka ranga elastyczności jest przez

menedŜerów naduŜywana. W rezultacie nierzadko raportów finansowych często dominuje

nad treściami merytorycznymi. Jak podkreśla wybitny ekspert zarządzania E.F. Brigham:

„w niektórych formach dyrektorzy zaczynają pracować nad raportami juŜ na 6 miesięcy

przed ich opublikowaniem (..) Oczywiście takie zabiegi nie byłyby potrzebne, gdyby jedynym

celem raportu było poinformowanie akcjonariuszy o wynikach finansowych, Większość

duŜych firm zrobiła ze swych sprawozdań błyskotliwy pokaz zarządzania. Elegancki format

ilustrowanego czasopisma techniką czterokolorowych fotografii, artykuły prezentujące

poszczególne tematy i wypracowana grafika - na takim tle firma prezentuje swoje osiągnięcia,

którymi przewodniczący chcą się pochwalić. Ze względu na wymogi formy, większość

raportów rocznych jest obecnie opracowywana przez szefa pionu reklamy, a nie przez

dyrektora do spraw finansów. Sprawozdania roczne, z powodu tej agresywnej reklamy,

utraciły swoja wiarygodność u tych, którzy szukają rzetelnej informacji finansowej”

. E.

Brigham, szukając pozytywnych wzorców przywołuje przykład W. Buffett,a - legendarnego

przewodniczącego Bershire Hathaway, który opisując własną postawę w stosunku do

odbiorców swoich opracowań stwierdził: ,,Zakładam, Ŝe mam bardzo inteligentnego

wspólnika, który był nieobecny przez rok i chciałby wiedzieć o wszystkim, co się wydarzyło

podczas jego nieobecności”. E,F, Brigham podkreśla, Ŝe W. Buffett „konsekwentnie, w

swoich listach często przyznaje się do błędów i kładzie nacisk na wydarzenia negatywne.

por. E. Brigham Podstawy zarządzania finansami, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne.

Warszawa 1996. t.. I, s. 49.

JednakŜe listy W. Buffett są niepowtarzalne. Niewielu prezesów reprezentuje taką klasę jak

on. Byłoby bardzo trudne wymagać tego rodzaju analiz od wszystkich”

(wyd. cyt. s.50).

Agresywna rachunkowość jest wykorzystywana nie tylko w celu wyłudzenia premii i

ukrycia złej sytuacji finansowej firmy, co najczęściej jest następstwem niewłaściwego

zarządzania nią. Niestety zarządy dość często z łatwością przekonują inwestorów o

konieczności stosowania rachunkowości agresywnej, powołując się na wynikające stąd

korzyści, których źródłem jest stabilność wypłat dywidendy (a przy okazji wypłat premii

dla zarządu). Jeśli stabilność dywidend ma pozytywny wpływ na wartość akcji firmy, wtedy

na ogół menedŜerowie zyskują akceptacje inwestorów dla „miękkiej" rachunkowości.

Czynnikiem, który ułatwia menedŜerom manipulacje księgowe a nawet sprawia, Ŝe

uzyskują oni na to niejako przyzwolenie inwestorów jest stosunkowo słaba orientacja tych

ostatnich w odróŜnianiu istoty memoriałowych rezultatów przedsiębiorstwa od kasowych

oraz wynikających z tych róŜnic następstw dla rozwoju biznesu.

Zgodnie z międzynarodowymi standardami w rachunkowości jako nadrzędna stosowana jest

memoriałowa zasada księgowości, co oznacza, Ŝe w księgach rachunkowych ewidencjonuje

się wszystkie operacje gospodarcze, bez względu na termin ich zapłaty. Zdarzają się niestety

transakcje, które nigdy nie doczekają się zapłaty (nieściągalne naleŜności) Operacje te

ewidencjonowane są bez względu na to, czy znajdują bezpośrednie odzwierciedlenie w

zasobach pienięŜnych, czy nie. Jest to podstawowa cecha odróŜniająca zasadę memoriałowa

od zasady kasowej (zgodnie z którą ewidencji podlegają rzeczywiste pienięŜne wpływy i

wydatki, a nie fakturowe przychody i koszty).

W związku ze stosowaniem zasady memoriałowej potencjalne, ewidencyjne (memoriałowe)

ródła nadwyŜek pienięŜnych (tj. przede wszystkim zysk i amortyzacja) przewaŜnie nie

pokrywają się z rzeczywistymi strumieniami i rezultatami pienięŜnymi, gdyŜ przekształcają

się nie w pieniądze a np. w przyrost zapasów lub/i naleŜności czy teŜ wykorzystywane są na

spłatę długów. Z kolei w sytuacji braku zysków, a nawet występowania strat, moŜliwy jest

przyrost środków pienięŜnych, jeśli równocześnie wzrosną zobowiązania, spadną zapasy i

naleŜności. Wysokość salda przepływów pienięŜnych zaleŜy od zmian w majątku obrotowym

i zobowiązaniach bieŜących, czyli kapitale obrotowym.

RóŜnice między podejściem memoriałowym a kasowym wyjaśniają, dlaczego

przedsiębiorstwa trącą płynność i upadają, mimo, Ŝe osiągają zyski. Osiągając memoriałowe

zyski nie generują na nadwyŜek pienięŜnych, gwarantujących spłacanie zadłuŜenia

E. Brigham , wyd. cyt. s..50

(płynność). Paradoksalnie niekiedy wysokie zyski w ujęciu memoriałowym, sprzyjają

niepłynności albowiem stanowią podstawę do dodatkowych (kasowych) tytułów wypłat (np.

premii i nagród. W ten sposób menedŜerowie rozwiązują problem nietoŜsamości

memoriału i kasy. Wypłatom premii towarzyszy nierzadko wstrzymywanie spłat

zobowiązań z tytułu dostaw i regulowanie innych długów. Stąd tez niemalŜe polowa

bankrutujących przedsiębiorstw legitymuje się zyskami. Ilustruje to schemat ( znak

≠

oznacza nierówność, nietoŜsamość)

Rys. Kategorie memoriałowe i kasowe w biznesie

ZASADA MEMORIAŁOWA

≠

ZASADA KASOWA

1. PRZYCHODY

≠

1. WPŁYWY

–

KOSZTY

tym

koszty

UZYSKANIA PRZYCHODÓW)

≠

2. WYDATKI

3. = WYNIK FINANSOWY BRUTTO,
w tym podlegający opodatkowaniu

≠

SALDO

RODKÓW

PIENIĘśNYCH

(ZYSK BRUTTO, DOCHÓD BRUTTO,
STRATA BRUTTO)

(NET CASH FLOW(S)

–

NALICZONY

PODATEK

DOCHODOWY I INNE OBCIĄśENIA
WYNIKU FINANSOWEGO BRUTTO

≠

4. ZAPŁACONY PODATEK
(WYDATEK NA PODATEK lub zwrot
nadpłaconego podatku)

5. = WYNIK FINANSOWY NETTO

≠

SALDO

RODKÓW

PIENIĘśNYCH)

RóŜnice między memoriałem a kasą wskazują na wagę sprawozdania z przepływów

pienięŜnych i jego analizy. Analiza taka pokazuje źródło nadwyŜek pienięŜnych i

sposoby ich wykorzystania Im bardziej wnikliwa tego typu analiza tym większe szanse na

wykrycie

nieprawidłowości

symptomu

rachunkowości

agresywnej.

ły

ię

żn

Za pierwotną przyczynę stosowania rachunkowości agresywnej uznaje się przede

wszystkim słabości obowiązujących przepisów i standardów w sferze rachunkowości i

generalnie luki w prawie. Jest to domena instytucji regulujących dziedzinę rachunkowości.

Formułowane są w związku z tym sugestie iŜ jedynym sposobem na wyeliminowanie tych

praktyk jest wypracowanie specjalnych procedur dotyczących poszczególnych obszarów

rachunkowości kreatywnej. JednakŜe przeciwnicy uszczegółowiania i zaostrzania

procedur przestrzegają, Ŝe reakcją na takie rozwiązania mogą być coraz bardziej

przemyślne i na swój sposób genialne plany ich obejścia. autorstwa pomysłowych

menedŜerów.

Trzeba pogodzić się z tym, Ŝe najprawdopodobniej nie ma w pełni skutecznych rozwiązań

przeciwdziałających manipulacjom księgowym. Istnieje ryzyko, Ŝe przy kaŜdym systemie

monitorowania działań menedŜerów, będą oni (przynajmniej niektórzy) skłonni stosować

techniki rachunkowości sprzyjające maksymalizacji ich osobistego dobrobytu.

W tej sytuacji podstawową funkcją standardów i innych regulacji rachunkowości

powinna być gwarancja, Ŝe system nie wymknie się spod kontroli, umoŜliwiając wczesne

identyfikowanie przypadków rachunkowości agresywnej i tworząc systemy wczesnego

ostrzegania

inwestorów.

kontrahentów

przedsiębiorstw.

Rozstrzygająca jest tu jednak etyka menedŜerów, audytorów i członków rad nadzorczych

Podstawą etycznych zachowań jest odpowiedni dobór kadrowy oraz dobór członków rad

nadzorczych, z uwzględnieniem i kwalifikacji zawodowych i predyspozycji

osobowościowych

WaŜnym narzędziem obrony przed rachunkowością agresywną są dogłębne analizy, w tym

przede wszystkim analizy przepływów pienięŜnych. O bankructwie przesądza bowiem nie

tyle brak zysku, co brak pieniędzy i niemoŜność .

3.2.8. Zarządzanie w sytuacji kryzysowej. Restrukturyzacja przedsiębiorstwa.

Kryzysy mają takŜe swoją pozytywną stronę, mogą umacniać przedsiębiorstwa. Walka z

kryzysem sprzyja bowiem ujawnianiu rezerwy tkwiących w przedsiębiorstwie oraz

identyfikuje niedostrzegane przed kryzysem szanse rozwojowe. Wymusza identyfikacje i

wykorzystywanie takŜe niszowych szans i źródeł potencjału rozwojowego, w tym takich

Por. E. Mączyńska, Rachunkowość Nieuczciwych metod księgowych nie powinno się określać jako

"kreatywne" To zwykła defraudacja, Rzeczpospolita, Ekonomia,9.08.2002, B7 nr 185, oraz E. Maczyńska , E.
Mączyńska, Kreatywność czy agresja? – Nowe śycie Gospodarcze, 2002, nr 16.

których nie moŜna było dostrzec w sytuacji niekryzysowej. Kryzys moŜe teŜ wyzwalać

ukryte rezerwy kreatywności.

Przeciwdziałanie zjawiskom kryzysowym wymaga dokonywania zmian, które są niezbędne

dla przetrwania i dalszego rozwoju przedsiebiorstwa. Kryzys moŜe być tym samym

bodźcem racjonalizacji działalności przedsiębiorstwa

Aby walka z kryzysem zakończyła się powodzeniem, niezbędne jest spełnienie przede

wszystkim następujących warunków:

•

Trafność diagnozy i trafna identyfikacja przyczyn kryzysu, co wymaga

szczegółowych retrospektywnych i prospektywnych analiz, w tym analiz

porównawczych sytuacji w przedsiębiorstwie i jego otoczeniu (często analiza taka

jest wykonywana w ramach tzw. audytu restrukturyzacyjnego);

•

Podjęcie działań natychmiastowych ukierunkowanych na „gaszenie poŜaru”, czyli

zaŜegnanie najbardziej groźnych następstw kryzysu;

•

Kadrowe przystosowanie do prac antykryzysowych, determinacja, etyczność

niezaleŜność poglądów, nieuleganie naciskom i silne zaangaŜowanie kadry

kierowniczej w dąŜeniu do przezwycięŜenia kryzysu ( co wymaga skutecznych

bodźców placowych i pozapłacowych, a takŜe nierzadko zmian kadrowych, w tym

zmian na kierowniczych stanowiskach)

•

Przygotowanie kompleksowego, holistycznego programu antykryzysowego,

programu naprawczego, uwzględniającego bieŜące działania operacyjne oraz

strategiczne (opracowanie takiego programu wiąŜe się przewaŜnie z powołaniem

sztabu antykryzysowego, w skład którego obok specjalistów z przedsiębiorstwa

wchodzą takŜe niezaleŜni eksperci zewnętrzni).

•

Sprawne i moŜliwie szybkie wdroŜenie, implementacja programu naprawczego

•

Stały monitoring realizacji programu naprawczego, poprzedzony wcześniej

opracowanym zestawieniem wskaźników z zakresu rachunkowości zarządczej i

modeli wczesnego ostrzegania, odzwierciedlających zmiany kondycji

przedsiębiorstwa.

•

Racjonalny system komunikacji z interesariuszami przedsiębiorstwa , w tym

komunikacji medialnej, ukierunkowanej na niedopuszczanie do negatywnych

efektów synergii wynikających z kryzysowego wizerunku firmy.

A. Zelek, Zarządzanie kryzysowe. Instytut Zarządzania w Przemyśle „Orgmasz”, Warszawa 2003

Wyjście z sytuacji kryzysowej najczęściej łączy się z koniecznością podjęcia w

przedsiębiorstwie działań naprawczych, w tym jego restrukturyzacji majątkowej i

finansowej.

Restrukturyzacja majątkowa oznacza zmiany w majątku (aktywach ) przedsiębiorstwa.

Zmiany te mogą polegać m.in. na wyprzedaŜy upłynnianiu zbędnego majątku, np.

wyprzedaŜ zapasów, czy trudno ściągalnych wierzytelności (naleŜności) lub nabywaniu

składników majątku niezbędnych dla poprawy funkcjonowania przedsiębiorstwa i jego

poziomu technicznego (np. programów komputerowych, koncesji, licencji, maszyn i in.)

Restrukturyzacja finansowa to zmiany w strukturze pasywów, czyli źródeł finansowania

majątku.

Dokonywana

jest

m.in.

poprzez

zwiększanie

kapitału

własnego

(dokapitalizowanie) przedsiębiorstwa (co moŜe być zrealizowane np. poprzez pozyskiwanie

nowych udziałowców), czy konwersje zadłuŜenia krótkoterminowego na długoterminowe.

Restrukturyzacja moŜe być płytka, umoŜliwiająca usuniecie lub złagodzenie jedynie

powierzchownych, podstawowych przejawów kryzysu, natomiast z reguły nie daje

gwarancji trwałego wyeliminowania źródeł kryzysu. Aby było to moŜliwe, niezbędna jest

głębsza restrukturyzacja umoŜliwiająca nie tylko ilościowe, ale i jakościowe zmiany w

przedsiębiorstwa. Przykładem takiej restrukturyzacji są m.in. fuzje z innymi podmiotami

bądź ich przejęcia Takim przykładem jest takŜe intensywna modernizacja technologii oraz

zasadnicza zmiana oferty produktów i usług . Głęboka restrukturyzacja powinna być

poprzedzona rozwiniętym rachunkiem efektywności, w tym rachunkiem efektywności

inwestycji, z uwzględnieniu racjonalizacji zarządzania rynkowej wartością firmy (Value

Based Management). Taka racjonalizacja zmniejsza ryzyku błędu i nieudanej

restrukturyzacji, co w skrajnym przypadku moŜe prowadzić do upadłości przedsiębiorstwa

Szerzej na ten temat w S. Kasiewicz – wyd. cyt. oraz A. Szablewski , A. Herman ,Zarządzanie wartością

firmy, Wydawnictwo Poltext, Wraszaw1999 a takŜe. Dobiegała–Korona, A. Herman . (red.), Współczesne
ź

ródła wartości przedsiębiorstwa, Difin,Warszawa 2006,

3.3. Upadłość przedsiębiorstwa. Zaprzestanie działalności.
(Elżbieta Mączyńska)

3.3.1. Globalizacja ryzyka bankructwa

Upadłości przedsiębiorstw w gospodarce rynkowej są jej nieodłącznym elementem. Pełnią

funkcję niezbędnej selekcji w biznesie i mają do spełnienia istotną funkcję racjonalizacji,

oczyszczania rynku z jednostek nie mogącym sprostać jego wymogom efektywności. Badania

wykazują jednak, Ŝe nierzadko, wskutek rozmaitych nieprawidłowych działań lub zaniechania

działań, zamiast naturalnego „zgonu” dochodzi do „uśmiercenia” przedsiębiorstwa, czy

przyspieszonej „eutanazją” (Ŝeby nie powiedzieć eksterminacją), co przecieŜ nie ma nic

wspólnego ani z „godną śmiercią’ ani z poŜądanym procesem efektywnościowego

„catharsis”.

Postępujące procesy globalizacji, rozwój rynków kapitałowych i przedsiębiorstw

ponadnarodowych oraz złoŜona i zagęszczająca się w wyniku tego sieć powiązań w

gospodarce sprawiają, Ŝe nie tylko gospodarka, przedsiębiorstwa, ale i ryzyko, w tym ryzyko

bankructwa podlegają globalizacji.

Przy tym wirus bankructwa rozprzestrzenia się tym

szybciej, im silniejsze są powiązania zaatakowanego chorobą niewypłacalności

przedsiębiorstwa z innymi, krajowymi i zagranicznymi partnerami. Globalizacja potęguje siłę

dyfuzji bankructw.

Bankructwa to przeciwstawna strona sukcesu, który z kolei

uwarunkowany jest wieloma czynnikami. W działalności gospodarczej wśród głównych

czynników sukcesu podstawowe znaczenie odgrywają: czynniki związane z koniunktura

gospodarczą z tempem wzrostu i rozwoju, czynniki kulturowo-cywilizacyjne oraz czynniki

związane z zarządzaniem wiedzą i informacją

W warunkach cywilizacji opartej na wiedzy ten ostatni czynnik odgrywa coraz większą rolę.

Zarazem jednak w racjonalizacji zarządzania wiedzą,, w tym wiedzą na temat zagroŜeń

występuje wiele nieprawidłowości o róŜnym charakterze, takŜe o charakterze mentalnym. W

przepływie wiedzy występuje zaś szereg barier, a przedsiębiorstwa tracą miliardy, gdy

Por. E. Mączyńska (red. nauk.) Ekonomiczne aspekty upadłości przedsiębiorstw w Polsce SGH, Warszawa,

2005 s.7-16 oraz w ZagroŜenie upadłością (Red nauk. E. Mączyńska, K. Kuciński) , wyd. SGH 2005

Por. Robert Simons, Czy wiesz jak duŜe ryzyko ukryte jest w twojej firmie?, Harvard Business Review,

Polska, kwiecień, 2005 oraz R. Simons, “How Risky is Your Company?”, Harvard Business Review, May-June
1999.

pracownicy i menedŜerowie nie dzielą się swoją wiedzą

. Dlatego teŜ bankructwo moŜe

dotknąć takŜe relatywnie silne przedsiębiorstwa. Wbrew temu, w praktyce wyraźna jest ciągle

tendencja do uznawania bankructwa jako problemu wyłącznie jednostek (przedsiębiorstw)

słabych. Przedsiębiorstwa silne natomiast – tak jak człowiek, który był zawsze bogaty nie jest

w stanie wyobrazić sobie biedy – na ogół nie mogą sobie wyobrazić swego bankructwa. Stąd

teŜ

nie przywiązują naleŜytej wagi do analiz tego problemu. Tymczasem jednak bankrutują

takŜe giganty, na ogół na to nieprzygotowane i tym zaskoczone.

W warunkach sukcesu łatwo

się bowiem zapomina, Ŝe kaŜda zmiana moŜe przynieść oprócz profitów i dobrych wyników

w krótkim okresie – wysoce negatywne skutki długofalowe. Sukcesy sprzyjają optymizmowi,

niekiedy nadmiernemu, co zarazem, przekłada się na zysk, wzrost i nieograniczony

optymizm, co moŜe stanowić barierę w postrzeganiu i właściwej ocenie potencjalnych i

rzeczywistych zagroŜeń. Jest to nierzadko występujący w praktyce paradoks sukcesu,

któremu towarzyszy syndrom upajania się nim, syndrom fascynacji zastosowaniem nowych

rozwiązań, co moŜe prowadzić do utraty orientacji co do zmieniającej się, „falującej”

rzeczywistości. Paradoks sukcesu przejawia się w tym, Ŝe przedsiębiorstwa mają tendencje

do bagatelizowania zagroŜeń, a przez to do wpadania w pułapkę, w pułapkę róŜnego rodzaju

nieoczekiwanych trudności, które przede wszystkim mają źródła właśnie wewnętrzne, leŜące

po stronie zarządzania przedsiębiorstwem i jego wartością

. Przedsiębiorstwa dzielą się na

ogół na dobre w doskonaleniu tego, co robią, dobre w rozszerzaniu działalności i

innowacyjne.

Tymczasem obecnie kaŜde duŜe przedsiębiorstwo powinno spełniać wszystkie

te trzy cechy, jednocześnie powinny być wraŜliwe na zmiany otoczenia, uczące się i mobilne.

Niestety, dotychczas udaje się to niewielu przedsiębiorstwom. Stąd teŜ prawie kaŜde musi się

liczyć z zagroŜeniami, a w skrajnym przypadku z bankructwem.

3.3.2. Kształtowanie się teorii bankructwa

Mimo narastania zagroŜenia bankructwem, ani w ramach teorii przedsiębiorstwa, ani teŜ

poza nimi nie powstała odrębna, kompleksowa teoria bankructwa, dotycząca mechanizmów

Np. C. Kinsey Goman z Kinsey Consulting Services in Berkeley CA, wyróŜnia pięć przyczyn,

sprawiających,  Ŝe  pracownicy  nie  chcą  się  dzielić  wiedzą:1.wiara  ,Ŝe  wiedza  jest  potęgą  i    jej    wyłączne
posiadania  umoŜliwia  wzmocnienie  własnych  przewag(.("  If  I  know  something  you  don't  know,  I  have
something over you.")These quotes are from managers in my study.), 2 niepewność co do rzeczywistej wartości
własnej wiedzy, 3. wzajemna nieufność, 4.obawa o negatywne konsekwencje w 8ujawnienia  określonej wiedzy
(np. konsekwencje w formie zmiany warunków pracy, 5.Nieujawnianie przez kierownictwo intencji i   własnej
wiedzy na pokreślone tematy (por. www.ckg.com.])

Por. E. Mączyńska (red) – Ekonomiczne aspekty….wyd. cyt.

Peter F. Drucker, Zarządzanie w XXI wieku, , Muz S. A. Warszawa 2000

przetrwania i upadłości firm. Podatność poszczególnych przedsiębiorstw na upadłość jest

zróŜnicowana w zaleŜności od cech samej firmy (jej wielkości, miejsca na rynku, stopnia

dywersyfikacji działalności, struktury organizacyjnej i sposobu zarządzania), jej otoczenia,

konkurencji i innych czynników. Przetrwanie firmy nie jest traktowane jako jej cel w

adnej z koncepcji teoretycznych. Nawet w teoriach biologicznych, w ramach których

zgłębia się uwarunkowania procesów upadłościowych, nie postuluje się konieczności

uniknięcia bankructwa za wszelką cenę. Upadłości przedsiębiorstw traktowane są jako

naturalny przejaw selekcyjnego działania mechanizmów rynkowych. Uniknięcie

bankructwa, przetrwanie jest jednak oczywistym warunkiem realizacji wszelkich innych

celów przedsiębiorstw

. Badania nad szansami przetrwania przedsiębiorstw prowadzone są

w wielu krajach, stanowiąc jeden z elementów tzw. demografii przedsiębiorstw. Jest to

ródło waŜnych informacji, umoŜliwiających m.in. ocenę aktualnego stanu gospodarki

danego kraju oraz potencjalnych kierunków jego rozwoju. Niestety, w Polsce ta

problematyka nie doczekała się naleŜytego miejsca i uwagi, ani w teorii, ani w praktyce.

Problem bankructwa cechuje bowiem dość mgliste rozpoznanie, Poszczególne koncepcje

dotyczą jedynie wybranych aspektów funkcjonowania przedsiębiorstw i ich bankructw

(Tab.).

Tab. Elementy teorii bankructwa w wybranych teoriach przedsiębiorstwa

Teoria przedsiębiorstwa

Elementy teorii bankructwa

Neoklasyczna teoria A. Marshalla

Upadłość jest konsekwencją odstąpienia przedsiębiorstwa
od maksymalizacji zysku. Wpływając na zmianę
zaangaŜowania zasobów wpływa korzystnie na gospodarkę.

Teoria przedsiębiorczości J.
Schumpetera

Upadłość nieefektywnych i nieinnowacyjnych
przedsiębiorstw jest warunkiem rozwoju gospodarki jako
całości (destrukcja tworcza).

Nurty instytucjonalne

Skala i tempo procesów upadłościowych w gospodarce są
uwarunkowane jakością instytucjonalnej infrastruktury
upadłości. Zwraca się jednak uwagę, Ŝe bankructwo -
spowodowane istnieniem kosztów transakcyjnych i
problemu agencji – moŜe mieć negatywne skutki w skali
mikro- i makroekonomicznej.

Teorie menedŜerskie

Uniknięcie bankructwa jest warunkiem realizacji celów, do
jakich dąŜą zarządzający. Upadłość wyklucza korzyści
menedŜerów. Jest równieŜ niekorzystna dla właścicieli i
innych grup związanych z przedsiębiorstwem.

Teorie biologiczne

Bankructwo jest naturalnym elementem cyklu Ŝycia
przedsiębiorstwa.

Por. M. Pieńkowska - Upadłości w teorii przedsiębiorstwa w cyt. pracy zbiorowe pod red. E. Mączyńskiej

Teoria przedsiębiorstwa

Elementy teorii bankructwa

Teoria wartości dla akcjonariuszy

DąŜenie do maksymalizacji wartości dla akcjonariuszy
zapewnia przetrwanie przedsiębiorstwa w długim okresie.
Upadłość wyklucza realizację przez przedsiębiorstwo
postulatu maksymalizacji wartości, jest zatem niekorzystne
dla właścicieli.

ródło: M. Pienkowska , Ujęcie upadłości w teorii przedsiębiorstwa, w: E. Mączyńska (red), Ekonomiczne

aspekty upadłości przedsiębiorstw w Polsce, Materiały i Prace IFGN TOM XCII, Warszawa, 2005

Niedostatek wiedzy i informacji na temat bankructw przedsiębiorstw sprzyja rozmaitym

nieprawidłowościom. W praktyce występuje tu swego rodzaju kwadratura koła: upadłości są

niedostatecznie zdiagnozowane, m.in. z powodu niedorozwoju instytucjonalnej

infrastruktury upadłości, a niedorozwój ten z kolei stanowi dodatkowy czynnik zagroŜenia

upadłością

. Generalnie nieprzestrzeganie zasad rynkowych jak i nieprzemyślane działania

sferze

rozwoju

technologicznego

mogą

prowadzić

upadłości

firmy.

Nierzadko pojęcia „bankructwo” i „upadłość” uŜywane są zamiennie,. Jednak bankructwo to

pojecie z zakresu przede wszystkim ekonomii, podczas gdy upadłość to termin prawny.

UtoŜsamianie bankructwa z upadłością jest zasadne w przypadku upadłości zawinionej

(podlegającej karze współmiernej do winy, co regulują szczegółowe przepisy). Natomiast

upadłość niezawiniona nie jest traktowana jako bankructwo w sensie ekonomicznym,

albowiem nie wynika z nieprawidłowości w zarządzaniu przedsiębiorstwem lecz z przyczyn

leŜących

poza

nim,

np.

powodu

oszustwa

przez

kontrahenta.

Brak kompleksowej, holistycznej teorii bankructwa jest coraz wyraźniej odczuwany w

praktyce gospodarczej, nieprzygotowanej naleŜycie do sprostania wyzwaniom kryzysowym.

Stąd teŜ przez róŜne ośrodki podejmowane są wieloprzekrojowe badania, w wyniku czego

powstają pierwsze uogólnienia, syntezy, które moŜna uznać za elementy, kształtującej się

stopniowo pozytywnej i normatywnej teorii bankructwa w biznesie. Teoria pozytywna

identyfikuje istniejące podstawowe współzaleŜności między zjawiskiem bankructwa

przedsiębiorstw a innymi fundamentalnymi kategoriami ekonomicznymi, takimi jak

wzrost gospodarczy i jego dynamika, popyt, podaŜ, cykl koniunkturalny inflacja i in.

Natomiast normatywna teoria bankructwa ukierunkowana jest na kształtowanie reguł

niezbędnych dla racjonalnego unormowania tego zjawiska. Dość wyraźnie rysują się przy

Por. :E. Mączyńska (red. nauk.) Ekonomiczne aspekty upadłości przedsiębiorstw w Polsce, Wyd. SGH,

Warszawa,  2005 oraz K.Kuciński,  E. Mączyńska (red.), ZagroŜenie upadłością, Wyd.  SGH, Warszawa,  2005
orazE.  Maczyńska  (red)    -  Bankructwa    przedsiębiorstw  .  Wybrane  aspekty  instytucjonalne,  Wyd.    SGH,
Warszawa,  2007

tym zmiany akcentów w tym zakresie i przenikanie się tych teorii

. W przeszłości

podejście normatywne ukierunkowane było przede wszystkim na moŜliwości

zagwarantowania

wierzycielom

niewypłacalnego

przedsiębiorcy

zaspokojenia

maksymalnym zakresie ich wierzytelności (taka zasada i taki priorytet cechował regulacje

upadłościowe od początku XIX i ciągle jeszcze ma zastosowanie w praktyce niektórych

krajów). Natomiast obecnie bezprecedensowa skala oraz tempo przemian gospodarczych

i cywilizacyjnych wymuszają zmiany takiego podejścia (zmiany takie zapoczątkowane

zostały w USA w drugiej połowie ubiegłego stulecia). Współcześnie coraz bardziej istotne

staje się nie tylko zaspokajanie roszczeń wierzycieli, ale takŜe zachowanie zdolności

produkcyjnych i zdolności udziału w konkurencji rynkowej bankrutujących przedsiębiorstwa.

Wymaga to jednak dochowania określonych reguł efektywności ekonomicznej, przy czym w

warunkach globalizacji, uwzględniane muszą być efekty nie tylko lokalne ale i globalne, w

tym niedopuszczanie do występowania łańcucha upadłości.. Obecnie w unormowaniach

bankructwa preferuje się stwarzanie moŜliwości działań naprawczych (z udziałem

wierzycieli i pod nadzorem sądu gospodarczego). Ten kierunek został teŜ przyjęty w

Polsce poprzez nowe, ustanowione w 2003 r., prawo upadłościowe i naprawcze - choć

nadal, w odróŜnieniu od innych krajów brak regulacji upadłości konsumenckiej

3.3.3. Postępowanie naprawcze.

Zgodnie z obowiązującymi regulacjami w przypadku zagroŜenia niewypłacalnością

przedsiebiorstwa moŜe być zastosowane postępowanie naprawcze, którego podstawowym

celem jest niedopuszczenie do upadłości i doprowadzenie do układu z wierzycielami.

Przedsiębiorca jest zagroŜony niewypłacalnością, jeŜeli pomimo wykonywania swoich

zobowiązań, według rozsądnej oceny jego sytuacji ekonomicznej jest oczywiste, Ŝe w

niedługim czasie stanie się niewypłacalny. Jeśli przedsiębiorca uzna, Ŝe jest zagroŜony

niewypłacalnością, wówczas moŜe złoŜyć w sądzie oświadczenie o wszczęciu postępowania

naprawczego oraz plan naprawczy i inne dokumenty przewidziane prawem.

Informację złoŜeniu oświadczenia o wszczęciu postępowania naprawczego przedsiębiorca

ogłasza w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz w co najmniej jednym dzienniku o

zasięgu lokalnym i w jednym o zasięgu ogólnopolskim. Ogłoszenie w Monitorze Sądowym i

Gospodarczym nie moŜe nastąpić przed upływem 14-dniowego terminu (który rozpoczyna się

Schwartz A Normative Theory of Business Bankruptcy, 2004, Paper 32, Yale University,

http://law.bepress.com/alea/14th/art32

por. Kuciński W, Mączyńska E ZagroŜenie upadłością, wyd. cyt. – Wstęp i cz. I

od złoŜenia oświadczenia sądowi), w którym sąd moŜe zakazać wszczęcia postępowania

naprawczego. Sąd moŜe, wciągu 14 dni od złoŜenia oświadczenia o wszczęciu postępowania

naprawczego, zakazać wszczęcia tego postępowania jeŜeli oświadczenie to zostało złoŜone z

naruszeniem przepisów lub jeŜeli zawarte w nim lub w załączonych dokumentach dane lub

oświadczenia są nieprawdziwe.

Data ogłoszenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym jest dniem wszczęcia postępowania

naprawczego. Z dniem wszczęcia postępowania naprawczego przedsiębiorca składa wniosek

o wpis informacji o wszczęciu postępowania naprawczego odpowiednio do Krajowego

Rejestru

Sądowego

albo

ewidencji

działalności

gospodarczej.

Po wszczęciu postępowania sąd ustanawia nadzorcę sądowego, którego koszty pracy pokrywa

przedsiębiorca prowadzący postępowanie naprawcze. Płaca nadzorcy wynosi dwukrotność

przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw. Nadzorca kontroluje

prawidłowość przebiegu postępowania naprawczego. Dzięki wszczęciu postępowania

naprawczego zawieszone zostają spłaty zobowiązań przedsiębiorcy i nie nalicza się odsetek

naleŜnych od przedsiębiorcy. Ponadto nie mogą być wszczynane przeciwko przedsiębiorcy

egzekucje i postępowania zabezpieczające, a wszczęte podlegają z mocy prawa zawieszeniu.

Od dnia wszczęcia postępowania naprawczego do dnia prawomocnego zatwierdzenia układu

albo umorzenia postępowania przedsiębiorca nie moŜe zbywać ani obciąŜać swego majątku.

Głównym celem postępowania naprawczego i planu naprawy przedsiębiorstwa jest

przywrócenie przedsiębiorcy zdolności do przetrwania i konkurowania na rynku, co

następuje poprzez restrukturyzacje majątku i zobowiązań. Przy tym restrukturyzacja

zobowiązań następuje w drodze układu zawartego na zgromadzeniu wierzycieli.

3.3.4. Upadłość .

W myśl polskiego prawa upadłościowego i naprawczego (Art. 10.), upadłość ogłasza się w

stosunku do dłuŜnika, który stał się niewypłacalny. Niewypłacalność zaś rozumiana jest

następująco ( art. 11):

1. „DłuŜnik jest niewypłacalny, jeŜeli nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań.

2. DłuŜnika będącego osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości

prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, uwaŜa się za niewypłacalnego

takŜe wtedy, gdy jego zobowiązania przekroczą wartość jego majątku, nawet wówczas,

gdy na bieŜąco te zobowiązania wykonuje.

Taka sytuacja jest oznaką występowania ujemnego kapitału własnego i naruszenia

wymaganych proporcji miedzy kapitałem własnym, majątkiem i długami (zobowiązaniami).

Przyczyny j następstwa upadłości mogą być, zatem zróŜnicowane (tab.)

Przy czym sąd moŜe oddalić wniosek o ogłoszenie upadłości, jeŜeli opóźnienie w wykonaniu

zobowiązań nie przekracza trzech miesięcy, a suma niewykonanych zobowiązań nie

przekracza 10% wartości bilansowej przedsiębiorstwa dłuŜnika. Ale przepisu tego nie stosuje

się jeŜeli niewykonanie zobowiązań ma charakter trwały albo gdy oddalenie wniosku moŜe

spowodować pokrzywdzenie wierzycieli lub jeŜeli majątek niewypłacalnego dłuŜnika nie

wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania.

Sąd moŜe ponadto oddalić wniosek o ogłoszenie upadłości w razie stwierdzenia, Ŝe majątek

dłuŜnika jest obciąŜony hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym

lub hipoteką morską w takim stopniu, Ŝe pozostały jego majątek nie wystarcza na

zaspokojenie kosztów postępowania. Przepisy te nie znajdują zastosowania, gdy „zostanie

uprawdopodobnione, Ŝe obciąŜenia majątku dłuŜnika są bezskuteczne według przepisów

ustawy albo gdy dokonane zostały w celu pokrzywdzenia wierzycieli, jak równieŜ gdy

zostanie

uprawdopodobnione,

dłuŜnik

dokonał

innych

czynności

prawnych

bezskutecznych według przepisów ustawy, którymi wyzbył się majątku wystarczającego na

zaspokojenie kosztów postępowania” (art. 13).

Wniosek o ogłoszenie upadłości moŜe zgłosić dłuŜnik lub kaŜdy z jego wierzycieli (Art. 20),

a takŜe:

1) w stosunku do spółki jawnej, spółki partnerskiej, spółki komandytowej oraz spółki

komandytowo-akcyjnej - kaŜdy ze wspólników odpowiadających bez ograniczenia za

zobowiązania spółki;

2) w stosunku do osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających

osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - kaŜdy, kto ma

prawo je reprezentować sam lub łącznie z innymi osobami;

3) w stosunku do przedsiębiorstwa państwowego - takŜe organ załoŜycielski;

4) w stosunku do jednoosobowej spółki Skarbu Państwa - takŜe minister właściwy do

spraw Skarbu Państwa;

5) w stosunku do osoby prawnej, spółki jawnej, spółki partnerskiej oraz spółki

komandytowej i komandytowo-akcyjnej, będących w stanie likwidacji - kaŜdy z

likwidatorów;

6) w stosunku do osoby prawnej wpisanej do Krajowego Rejestru Sądowego –

ustanowiony przez sąd kurator

;

7) w stosunku do dłuŜnika, któremu została udzielona pomoc publiczna o wartości

przekraczającej 100 000 Euro - organ udzielający pomocy.

DłuŜnik jest obowiązany, nie później niŜ w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym

wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości

(art. 21). JeŜeli dłuŜnikiem jest osoba prawna albo inna jednostka organizacyjna

nieposiadająca osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną,

obowiązek taki spoczywa na kaŜdym, kto ma prawo reprezentować dłuŜnika sam lub łącznie

z innymi osobami. Osoby zobowiązane do zgłoszenia upadłości ponoszą odpowiedzialność

za szkody wyrządzone wskutek niezłoŜenia wniosku w wyznaczonym prawnie terminie.

Ponadto jedynie skuteczne złoŜenie wniosku o ogłoszenie upadłości moŜe uchronić członka

zarządu zadłuŜonej firmy przed orzeczeniem zakazu prowadzenia działalności gospodarczej.

Sprawy o ogłoszenie upadłości rozpoznaje sąd upadłościowy w składzie trzech sędziów

zawodowych. Sądem upadłościowym jest sąd rejonowy - sąd gospodarczy. Do rozpoznania

spraw o ogłoszenie upadłości właściwy jest sąd upadłościowy, właściwy dla zakładu

głównego przedsiębiorstwa dłuŜnika

Postępowanie upadłościowe moŜe przybrać dwie formy:

1. połączoną z likwidacją majątku;

2. związaną z zawarciem układu .

Sąd zwołuje wstępne zgromadzenie wierzycieli, jeŜeli istnieją podstawy do ogłoszenia

upadłości, chyba Ŝe oczywiste jest, Ŝe dalsze postępowanie moŜe być prowadzone tylko w

celu likwidacji majątku upadłego. Nie zwołuje się wstępnego zgromadzenia wierzycieli, jeŜeli

z okoliczności sprawy wynika, Ŝe jego przeprowadzenie pociągałoby za sobą nadmierne

koszty, jak równieŜ gdy suma spornych wierzytelności przekracza 15% ogólnej sumy

wierzytelności.

(Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 i Nr 110, poz. 1189, z 2002 r. Nr 1, poz. 2 i Nr 113, poz. 984 oraz z 2003 r.

Nr 49, poz. 408);

Instytucja wstępnego zgromadzenia wierzycieli istnieje w celu zebrania opinii wierzycieli co

do kierunku prowadzenia postępowania upadłościowego, a takŜe kandydatów na syndyka,

nadzorcy sądowego lub zarządcy gdy liczba wierzycieli nie jest znaczna. Na wstępnym

zgromadzeniu wierzycieli moŜe takŜe dojść do zawarcia układu. JeŜeli zostanie

uprawdopodobnione, Ŝe w drodze układu wierzyciele zostaną zaspokojeni w wyŜszym

stopniu, niŜ zostaliby zaspokojeni po przeprowadzeniu postępowania upadłościowego

obejmującego likwidację majątku dłuŜnika, ogłasza się upadłość dłuŜnika z moŜliwością

zawarcia układu (art.14). Postępowania upadłościowego z moŜliwością zawarcia układu nie

prowadzi się, gdy z uwagi na dotychczasowe zachowanie się dłuŜnika nie ma pewności, Ŝe

układ będzie wykonany, chyba Ŝe propozycje układowe przewidują układ likwidacyjny. Po

zakończeniu lub umorzeniu postępowania upadłościowego wyciąg z zatwierdzonej przez

sędziego-komisarza listy wierzytelności, zawierający oznaczenie wierzytelności oraz sumy

otrzymanej na jej poczet przez wierzyciela, jest tytułem egzekucyjnym przeciwko upadłemu

(art. 264).

Sąd moŜe orzec pozbawienie na okres od trzech do dziesięciu lat prawa prowadzenia

działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej,

reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym,

spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu osoby, która ze swej winy (art. 373):

1) będąc do tego zobowiązana z mocy ustawy, nie złoŜyła w terminie dwóch tygodni od

dnia powstania podstawy do ogłoszenia upadłości wniosku o ogłoszenie upadłości albo

2) po ogłoszeniu upadłości nie wydała lub nie wskazała majątku, ksiąg handlowych,

korespondencji lub innych dokumentów upadłego, do których wydania lub wskazania była

zobowiązana z mocy ustawy, albo

3) po ogłoszeniu upadłości ukrywała, niszczyła lub obciąŜała majątek wchodzący w skład

masy upadłości, albo

4) jako upadły w toku postępowania upadłościowego nie wykonała innych obowiązków

ciąŜących na nim z mocy ustawy lub orzeczenia sądu albo sędziego-komisarza, albo teŜ w

inny sposób utrudniała postępowanie.

Przy tym sąd bierze pod uwagę stopień winy oraz skutki podejmowanych działań, w

szczególności obniŜenie wartości ekonomicznej przedsiębiorstwa upadłego i rozmiar

pokrzywdzenia wierzycieli.

Sąd moŜe orzec pozbawienie na okres od trzech do dziesięciu lat prawa prowadzenia

działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej,

reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym,

spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu osoby, wobec której:

1) juŜ co najmniej raz ogłoszono upadłość, z umorzeniem jej długów po zakończeniu

postępowania upadłościowego;

2) ogłoszono upadłość nie dawniej niŜ pięć lat przed ponownym ogłoszeniem upadłości.

Z dniem ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości, która słuŜy

zaspokojeniu wierzycieli upadłego.

W skład masy upadłości wchodzi majątek naleŜący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości

oraz nabyty przez upadłego w toku postępowania upadłościowego Nie wchodzi do masy

upadłości (art. 63):

1) mienie, które jest wyłączone od egzekucji według przepisów Kodeksu postępowania

cywilnego;

2) wynagrodzenie za pracę upadłego w części niepodlegającej zajęciu;

3) mienie wyłączone uchwałą zgromadzenia wierzycieli;

4) nieściągalne wierzytelności oraz niezbywalne ruchomości wyłączone przez sędziego-

komisarza.

Po ogłoszeniu upadłości czynności postępowania upadłościowego wykonuje sędzia-komisarz,

z wyjątkiem czynności, dla których właściwy jest sąd. Sędzia-komisarz kieruje tokiem

postępowania, sprawuje nadzór nad czynnościami syndyka, nadzorcy sądowego i zarządcy,

oznacza czynności, których syndykowi, nadzorcy albo zarządcy nie wolno wykonywać bez

jego zezwolenia lub bez zgody rady wierzycieli, jak równieŜ zwraca uwagę na popełnione

przez nich uchybienia (art. 151).

Syndyka powołuje się w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku

upadłego.

Nadzorcę sądowego - w razie ogłoszenia upadłości z moŜliwością zawarcia układu.

Zarządcę powołuje się w razie ogłoszenia upadłości z moŜliwością zawarcia układu, gdy

odebrano zarząd majątkiem upadłemu. Zarządcę ustanawia się takŜe, gdy ustanowiono nad

częścią majątku zarząd własny upadłego. W sprawach objętych tym zarządem zarządca pełni

czynności zastrzeŜone dla nadzorcy sądowego.

Tab. Bankructwo i upadłość

Upadłość

Upadłość = bankructwo

Niezawiniona

Zawinione

Nieumyślne

(niezamierzone

Umyślne

chęci

zysku

Nie podlega karze

Odpowiedzialność karna przedsiębiorców (grzywna, pozbawienia

prawa sprawowania określonych funkcji, kara pozbawienia

wolności)

kara łagodniejsza

Kara ostrzejsza

kara najostrzejsza

Upadłości to nie tylko problem słabo zdiagnozowany, ale nierzadko temat tabu. Wyraźna

jest bowiem tendencja do uznawania bankructwa jako problemu wyłącznie jednostek

(przedsiębiorstw) słabych. Przedsiębiorstwa silne natomiast - na ogół raczej nie mogą sobie

wyobrazić swego bankructwa WiąŜe się to m.in. z syndromem oślepiającego blasku

powodzenia. Stąd teŜ nie przywiązują naleŜytej wagi do analiz tego problemu. Tymczasem

jednak bankrutują takŜe giganty, na ogół na to nieprzygotowane i tym zaskoczone.

Podstawowym problemem w funkcjonowaniu współczesnych przedsiębiorstw jest bowiem

gwałtowność i zawiłość przemian cywilizacyjnych, jakim obecnie podlega gospodarka w sali

wiatowej i lokalnej. Przemiany te sprawiają, Ŝe obok ich beneficjentów, rośnie liczba

„ofiar”. Głębokie przemiany zawsze obarczone są duŜym ryzykiem, zwłaszcza zwaŜywszy

na rosnącą w warunkach globalizacji łatwość rozprzestrzeniania się sytuacji kryzysowych i

„wirusa bankructwa”. Odpowiednio szybkie identyfikowanie szans i zagroŜeń

przedsiębiorstw jest niezbędnym czynnikiem optymalizacji bieŜących i strategicznych

decyzji, podejmowanych na róŜnych szczeblach zarządzania.

Niedorozwój w sferze teorii i praktyki upadłości przedsiębiorstw dotyczy nie tylko Polski. Z

głośnej w Niemczech ksiąŜki Anne Koark: "Insolvent und trotzdem erfolgreich wynika jak

bardzo niecywilizowane są tam procedury i regulacje upadłościowe, nie uwzględniające

naleŜycie problemu uzdrawiania przedsiębiorstw

. Anne Koark na podstawie własnych

doświadczeń i praktyki biznesowej wskazała na wiele nieprawidłowości i wręcz absurdów w

niemieckim prawie upadłościowym.

Słabości regulacji upadłościowych występują takŜe w wielu innych krajach UE i świata.

Choć globalizuje się świat, globalizuje się biznes, to ciągle jeszcze czyni się zbyt mało, aby

A. Koark: "Insolvent und trotzdem erfolgreich” ,wyd. Business Village, 2003, Göttingen, 2003.

w skali globalnej ucywilizować procesy bankructwa, - i to mimo, Ŝe z bankructwem

przedsiębiorstwa moŜe się wiązać , globalny efekt domina”. Dopiero w 2004 r. Unia

Europejska podjęła działania na rzecz „ucywilizowania bankructwa” (działania skierowane

przede wszystkim do mniejszych przedsiębiorstw). Podjęty został w ramach UE projekt

„Stigma of failure and early warning tools”

. Główne cele tego projektu to:

•

opracowanie materiałów informacyjnych dotyczących radzenia sobie z piętnem

związanym z bankructwem,

•

opracowanie narzędzi wczesnego ostrzegania mających zapobiegać upadłości.

Podejmowane są teŜ pewne działania praktyczne, czego wyrazem są niektóre przedsięwzięcia,

wprowadzane obecnie w krajach UE. Zmiany te ukierunkowane są na:

•

wspieranie przedsiębiorstw przeŜywających trudności,

•

usuwanie przeszkód na drodze do drugiej szansy.

Nieprawidłowości w funkcjonowaniu prawa upadłościowego dotyczą takŜe Polski. Mimo

zmiany prawa upadłościowego, w praktyce nadal wyraźne są tu jego ułomności, co

potwierdzają teŜ opinie praktyków. Przede wszystkim ciągle niedoceniany jest drugi nurt w

prawie upadłościowym - nurt naprawczy. Wierzyciele chcą raczej jak najszybciej odzyskać

swoje wierzytelności, odzyskać to co jest jeszcze moŜliwe Po części stanowi to jedno z

następstw występujących w praktyce symptomów kryzysu zaufania w biznesie. Takie

zachowania wierzycieli korespondują z konstatacjami noblisty D. Kahnemana,

stwierdzającego, Ŝe w róŜnych zachowaniach nie respektuje się prawa regresji, sądząc, Ŝe

jeŜeli jakiś proces rozwija się, to będzie trwał nadal Towarzyszy temu alergia menedŜerów na

złe wiadomości, czy mówiąc inaczej syndrom awersji do strat. WiąŜą się z tym „utopione

koszty”, co tak wyraziście zostało przedstawione w „teorii perspektywy” Kahnemanna (Nobel

2002)

. Legendarny juŜ menedŜer Warren Buffet tak przestrzega przed utopionymi kosztami:

"jeśli poczujesz, Ŝe jesteś w dole, najlepszą rzeczą jaką moŜesz zrobić, to... odłoŜyć łopatę".

Praktyka nader często dowodzi, Ŝe jeŜeli w biznesie wpadnie się „w dół”, to i tak jak to

barwnie określił jeden z dziennikarzy niemieckich - pozostaje tylko „dzwonić po grabarza”.

Communications materials to tackle the stigma of business failure BusinessUpdated, 17/3/2006,

http://www.businessupdated.com/sho
wnews.asp?news_id=1146&cat=Communications+materials+to+tackle+the+stigma+of+business+failure

D. Kahneman,:, A perspective on intuitive judgment and choice, Maps of bounded rationality ,Prize Lecture,

Princeton University, Department of Psychology, Princeton, NJ 08544, USA., December 8, 2002

Procesy naprawcze często nie są brane pod uwagę, nawet jeśli istnieją szanse na uzdrowienie.

WiąŜę się to m.in. z przyczynami bankructwa. Badania wykazują, Ŝe w Polsce znaczna część

upadłości przedsiębiorstw, to upadłości „reŜyserowane”, a ich przyczyny upadłości nie

mają cech przyczyn czysto ekonomicznych. Potwierdzają to, prezentowane w niniejszej

ksiąŜce, opinie praktyków, w tym sędziów sądu gospodarczego. Paradoksalnie zmiana

prawa upadłościowego w Polsce na prawo upadłościowe i naprawcze doprowadziła do

zmarginalizowania naprawy - na rzecz likwidacji i upadłości przedsiębiorstw. Obecna

konstrukcja prawna dotycząca postępowania naprawczego sprawia, Ŝe przedsiębiorcy w takim

postępowaniu widzą raczej zagroŜenie dla swojego wizerunku i pozycji rynkowej oraz

niebezpieczeństwo postawienia w stan upadłości likwidacyjnej (w przypadku niepowodzenia

zawarcia układu z wierzycielami), aniŜeli szansę na wybrnięcie z doraźnych problemów i

poprawę własnej konkurencyjności.

W przypadku upadłości nie uwzględnia się nierzadko faktu, Ŝe efekt domina sprawia, iŜ

ogólny rezultat efektywnościowy jest niekorzystny, a przecieŜ upadłości mają na celu wzrost

efektywności rynkowej. Niestety, nader często, nawiązując do znanej z literatury metafory

zbitej szyby - zysk szklarza staje się stratą dla krawca. Występują tu ponadto wyraźne

symptomy, takŜe znanej z literatury, „tragedii wspólnego pastwiska”. Na upadłościach

zyskuje bowiem nierzadko wąska grupa interesariuszy, ale łączne straty społeczno -

gospodarcze są bardzo wysokie. Aby do tego nie dochodziło niezbędne jest skuteczne prawo

gospodarcze. Niestety, nader często ( nawiązując do znanej z lite rury metafory zbitej szyby,

zysk szklarza staje się stratą dla krawca. Występują tu ponadto symptomy, takŜe znanej z

literatury, „tragedii wspólnego pastwiska”. Na „reŜyserowanych” upadłościach nierzadko

zyskuje bowiem wąska grupa interesariuszy, ale przewaŜnie kosztem społecznych

nakładów negatywnych efektów zewnętrznych. znanej z literatury znanej z literatury. Ponadto

zagroŜenia takie narastają wskutek dysfunkcjonalności obecnego systemy podatkowego.

Zwiększa to koszty „ofiar systemu podatkowego”, w tym następstwa upadłości i

likwidowania przedsiębiorstw, do czego moŜe przecieŜ dojść w skrajnych przypadkach

błędów podatkowych. W wyniku tego budŜet nie tylko traci źródło wpływów podatkowych,

ale w dodatku ponosi negatywne następstwa tych procesów, np. w formie konieczności

dodatkowych świadczeń na rzecz osób, które w następstwie takich procesów utraciły pracę.

Pomoc jeśli nawet przychodzi, to często przychodzi za późno .

Zarazem wskazuje to na konieczność wdraŜania systemów wczesnego ostrzegania, które

umoŜliwiają odpowiednio wczesne przeciwdziałanie zagroŜeniom, a takŜe sprzyjają

identyfikacji upadłości reŜyserowanych. JeŜeli upadłość jest niereŜyserowana, to przewaŜnie

znacznie wcześniej poprzedzają ją rozmaite negatywne zjawiska, co znajduje

odzwierciedlenie w pogarszających się wskaźnikach ekonomicznych. Symptomy zagroŜenie

upadłością pojawiają się na ogół powoli, powoli organizm jakim jest przedsiębiorstwo

słabnie. Natomiast charakterystyczną cechą upadłości reŜyserowanych jest ich nagłość. Nagle

się okazuje, Ŝe wartości niematerialne i prawne są niewiele (albo i nic) warte, nagle się

okazuje, Ŝe pieniądze stopniały, itp. Badania potwierdzają przydatność modeli wczesnego

ostrzegania w identyfikacji zagroŜenia upadłością przedsiębiorstw, wykazały zarazem niestety

niewielkie zainteresowanie praktyki tymi modelami. Nie korzystają z tego typu narzędzi

nawet jednostki nadzorujące działalność przedsiębiorstw (w tym takie jak m.in. rady

nadzorcze, audytorzy i in.)

Nieprzypadkowo zatem następstwa upadłości przedsiębiorstw są z reguły rozległe i dotkliwe

- nie tylko dla właścicieli, pracowników i kontrahentów ale takŜe dla państwa i jego budŜetu,

tym bardziej, Ŝe w Polsce wyraźny jest niedorozwój instytucjonalnej (sądowej, badawczej,

informacyjnej i in.) infrastruktury upadłości. Uzasadnia to postulat szerszego wykorzystania

w praktyce modeli wczesnego ostrzegania przed zagroŜeniami w biznesie oraz postulat

rozwoju instytucjonalnej infrastruktury, ukierunkowanej na monitoring upadłości i

przeciwdziałanie im. Jest to istotne tym bardziej, Ŝe współcześnie funkcjonowanie

przedsiębiorstw charakteryzują rosnące napięcia, rosnący stopień ryzyka i niepewności, co

znajduje odzwierciedlenie w rosnącym zagroŜeniu bankructwem..

Postępujące procesy globalizacji, rozwój rynków kapitałowych i ponadnarodowych

przedsiębiorstw oraz związana z tym złoŜoność gospodarki a tym samym rosnące ryzyko

biznesu sprawiają, ze nie tylko gospodarka, przedsiębiorstwa, ale i ryzyko, podlegają

globalizacji. Wskazuje to na konieczność starego monitorowania przemian w gospodarce

wiatowej, która w ostatnich latach znajduje się pod silnym wpływem przemian

dokonujących się w krajach Azji, w tym przede wszystkim przełomowej transformacji,

dokonującej się w Chinach. Stąd konieczność przede wszystkim analiz z tego zakresu, tym

bardzie, Ŝe wiąŜą się z tym złoŜone zjawiska offshoringu, delokalizacji, przemysłowej i

generalnie gospodarczej.

Podsumowanie

Globalizacja generalnie, mimo szeregu efektów pozytywnych, jakie przynosi, wyraźnie

wywołuje efekt wypychania, przemieszczania negatywnych zjawisk społeczno -

gospodarczych z obszarów (krajów, regionów, aglomeracji, przedsiębiorstw) silniejszych

ekonomicznie do słabszych. Dotyczy to przede wszystkim małych i średnich

przedsiębiorstw oraz małych gospodarek, które nader często przegrywają w konkurencji z

gigantami.

Wobec nowego paradygmatu rozwojowego oraz wyzwań globalizacyjnych, warunkiem

rozwoju przedsiębiorczości i umacniania kondycji przedsiębiorstw staje się odpowiednia

synchronizacja polityki mikro- i makroekonomicznej. Wbrew niektórym teoriom, nie

zmniejsza się w tym obszarze, a przeciwnie, wzrasta rola państwa w kreowaniu otoczenia

przedsiębiorstw, zwłaszcza otoczenia edukacyjnego. Nowy paradygmat rozwojowy wymusza

zmiany w relacjach między biznesem a władzami samorządowymi oraz instytucjami

pozabiznesowym. Wymaga to racjonalnej polityki w zakresie pomocy publicznej udzielanej

przedsiębiorstwom

Globalizacja ryzyka sprawia, Ŝe warunki funkcjonowania przedsiębiorstw stają się tym

trudniejsze - w im większym stopniu na zmiany ustrojowe w gospodarce nakładają się

dokonujące się w świecie zmiany paradygmatu rozwojowego, dezindustrializacja i

przechodzenie do gospodarki opartej o wiedzę, w tym gospodarki wirtualnej.. WiąŜe się z

tym zagroŜenie upadłościami przedsiębiorstw. Pod wpływem tych przemian bankructwa

mogą się nasilać. Rzutuje to na

funkcjonowanie i przetrwanie przedsiębiorstw. Stąd tez

rosnąca waga analiz z zakresu demografii przedsiębiorstw.

Przedsiębiorstwa wykazują objawy sytuacji kryzysowych na długo przedtem zanim dojdzie

do upadłości. Charakteryzują je zwykle, stagnacja, niewykorzystane w pełni zasoby,

nieefektywne zarządzanie. Symptomy te pokazują, Ŝe jeŜeli nie dojdzie do szybkich działań

naprawczych to przedsiębiorstwo bankrutuje. Wczesne zlokalizowanie i wychwycenie

sygnałów zbliŜającego się kryzysu powinno być zatem jednym z podstawowych zadań w

zarządzaniu przedsiębiorstwem.

Aby dostatecznie wcześnie zidentyfikować symptomy zbliŜającego się bankructwa i na tej

podstawie podjąć decyzje uzdrawiające przedsiębiorstwo niezbędne jest dysponowanie

wiarygodnymi informacjami o przedsiębiorstwie i jego otoczeniu. Podstawowymi źródłami

informacji są: sprawozdawczość i róŜnego rodzaju analizy przedsiębiorstwa oraz jego

otoczenia, Wśród tych instrumentów bazowy charakter mają rachunkowość i analiza

finansowa działalności przedsiębiorstwa. Zaś na tej podstawie moŜliwe jest wypracowanie

modeli wczesnego ostrzegania przed zagroŜeniami

W polityce makro – i mikroekonomicznej istotne są ponadto gwarancje, Ŝe system nie

wymyka się spod kontroli, przeciwnie, jest na tyle przejrzysty, Ŝe umoŜliwia wczesne

identyfikowanie nieprawidłowości w sektorze przedsiębiorstw, gwarantując tym samym

wczesne ostrzeganie inwestorów i kontrahentów przedsiębiorstw. Łączy się to m.in. z

koniecznością eliminowani luk informacyjnych, w tym tzw. „luki raportowania”.

Monitoring i wczesne rozpoznanie zagroŜeń jest warunkiem sine qua non podejmowania

trafnych decyzji ekonomicznych. Istotne jest przy tym rozpoznanie reakcji przedsiębiorstw na

zmiany (w tym zwłaszcza zaostrzanie) polityki gospodarczej i otoczenia instytucjonalno-

prawnego.

W związku ze zmianami paradygmatu rozwojowego, dla prawidłowego funkcjonowania i

rozwoju przedsiębiorstw niezbędna jest efektywna instytucjonalna infrastruktura biznesu,

w tym infrastruktura upadłości - o czym przekonują ujawniające się w ostatnim okresie z całą

ostrością słabości nowoczesnej gospodarski i zagroŜenia dla światowego systemu

gospodarczego (m in. poprzez nadmierna finasjeryzację, spektakularne bankructwa wielkich

przedsiębiorstw i rachunkowość agresywną).

Upadłość oznacza konieczność upłynnienia majątku upadłego przedsiebiorstwa, celem

zaspokojenia, na ogol tylko częściowego roszczeń wierzycieli. NaleŜy to do kompetencji

wyznaczonego przez sąd upadłościowy (gospodarczy) syndyka masy upadłościowej Pełne

zaspokojenie roszczeń jest z reguły niemoŜliwe, albowiem ich wielkość przewaŜnie

przekracza wartość likwidacyjna majątku upalnego przedsiebiorstwa. Wartość likwidacyjna,

czyli wyprzedaŜy lub sprzedaŜy wymuszonej jest na ogol niŜsza od wartości rynkowej.

Bibliografia

Brigham E. Podstawy zarządzania finansami, Państwowe Wydawnictwo

Ekonomiczne, Warszawa 1996.

Dobiegała–Korona B., Herman A. (red.), Współczesne źródła wartości

przedsiębiorstwa, Difin,Warszawa 2006.

Estey J., Cykle koniunkturalne, Warszawa 1959.

Friedman T.L., Świat jest płaski. Krótka historia XXI wieku , Wydawnictwo: REBIS,

Poznań 2006.

Herman A. Szablewski A., Zarządzanie wartością firmy, Wydawnictwo Poltext,

Wraszaw1999.

Hooke J.C. Fuzje i przejęcia, Wyd. Liber, 1998.

Kalecki M., Teoria dynamiki gospodarczej, w: Dzieła, t. 2, Warszawa 1980.

Kasiewicz S. , Pawłowicz L, Zarządzanie wartościa firmy w dobie kryzysu,

Wydawnictwo: CEDEWU,Warszawa, 2003.

Keynes J.M., Ogólna teoria procentu, zatrudnienia i pieniądza, Warszawa 2003.

10.

Kuciński K, Mączyńska E.(red.), ZagroŜenie upadłością, Wyd. SGH, Warszawa,

2005.

11.

Kuklińsk A., , Jakubowska, P., śuber P. (red) Problematyka przyszłości regionów w

poszukiwaniu nowego paradygmatu, Warszawa, MRR, 2008

12.

Lewis W.A., Wzrost i wahania cykliczne 1870–1913, Warszawa 1988; Mączyńska E.

(red) - Bankructwa przedsiębiorstw . Wybrane aspekty instytucjonalne, Wyd. SGH,
Warszawa, 2007

13.

Mączyńska E. (red..) Bankructwa przedsiębiorstw w Polsce, Wyd. SGH, Warszawa,

2007

14.

Mączyńska E. (red.) Ekonomiczne aspekty upadłości przedsiębiorstw w Polsce, Wyd.

SGH, Warszawa, 2005

15.

Mączyńska E (red.) , Restrukturyzacja przedsiębiorstw w procesie transformacji

gospodarki polskiej, praca, Wyd. DiG , Warszawa 2001.

16.

Mączyńska E., Zawadzki M. ,Dyskryminacyjne modele predykcji bankructwa

przedsiębiorstwa, Ekonomista, 2006, nr 2

17.

Piech Amerykański kryzys, Gazeta Bankowa nr 35 (983) 27 sierpnia - 2 września

2007 r.

18.

Piech K, Rodzaje cykli gospodarczych, Polityka Gospodarcza, SGH, 2001-2003 , nr

5-6.

19.

Rifkin J. - Wiek dostępu. Nowa kultura hiperkapitalizmu, w której płaci się za kaŜdą

chwilę Ŝycia, Wyd.: Dolnośląskie, Wrocław , 2003.

20.

Sachs J.D., Skąd się wziął amerykański kryzys finansowy, Gazeta.pl, 2008-05-04,

http://gospodarka.gazeta.pl/gospodarka/1,69866,5177899.html,

21.

Soderqvist J., Bard A., NETOKRACJA Nowa elita władzy i Ŝycie po kapitalizmie,

Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2006.

22.

Staniszkis J. , Władza globalizacji, Scholar, Warszawa 2003.

23.

Tapscott D.,Williams A.,Wikinomia. O globalnej współpracy, która zmienia wszystko,

Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa, 2008.

24.

Thurow L.C., – Przyszłość kapitalizmu, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław, 1999.

25.

Toffler A. – Szok przyszłości, Wyd. Zysk i S-ka, Poznań 2002.

26.

Toffler A. , Trzecia Fala, Warszawa, PIW, 1980.

27.

Toffler A. Toffler H, – Budowa nowej cywilizacji. Polityka trzeciej fali, Zyski Ska

Poznań