„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

 

 

 
 
 

MINISTERSTWO EDUKACJI 

NARODOWEJ 

 

 
 
 
 
 
Halina Bielecka 

 

 
 
 
 
 
 

Wykonywanie podstawowych analiz jakościowych 
815[01].O2.02

 

 

 
 
 

Poradnik dla nauczyciela 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 

Wydawca 

 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy 
Radom 2007 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

1

Recenzenci: 
dr inŜ. Rafał Bator 
mgr Urszula Ciosk-Rawluk 
 
 
Opracowanie redakcyjne:  
dr inŜ. Krzysztof Bielecki 

 

 
 
Konsultacja: 
mgr inŜ. Kazimierz Olszewski 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Poradnik  stanowi  obudowę  dydaktyczną  programu  jednostki  modułowej  815[01].O2.02 
Wykonywanie  podstawowych  analiz  jakościowych,  zawartego  w  modułowym  programie 
nauczania dla zawodu operator urządzeń przemysłu chemicznego. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Wydawca 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

2

SPIS TREŚCI 

 

1.

 

Wprowadzenie 

3 

2.

 

Wymagania wstępne 

5 

3.

 

Cele kształcenia 

6 

4.

 

Przykładowe scenariusze zajęć 

7 

5.

 

Ćwiczenia 

12 

5.1.

 

Techniki i znaczenie analizy jakościowej. Zasady pracy w laboratorium 

12 

5.1.1.

 

Ć

wiczenia 

12 

5.2.

 

Operacje rozpuszczania, strącania, roztwarzania osadów. Grupy 
analityczne kationów i anionów 

14 

5.2.1.

 

Ć

wiczenia 

14 

5.3.

 

Wykrywanie kationów i anionów 

18 

5.3.1.

 

Ć

wiczenia 

18 

5.4.

 

Identyfikacja prostych soli rozpuszczalnych w wodzie 

22 

5.4.1.

 

Ć

wiczenia 

22 

6.

 

Ewaluacja osiągnięć ucznia 

24 

7.

 

Literatura 

38 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

3

1.  WPROWADZENIE

 

 

Przekazujemy Państwu Poradnik dla nauczyciela, który będzie pomocny  w prowadzeniu 

zajęć  dydaktycznych  w szkole  kształcącej  w zawodzie  operator  urządzeń  przemysłu 
chemicznego. W poradniku zamieszczono: 

−

 

wymagania wstępne, wykaz umiejętności, jakie uczeń powinien mieć juŜ ukształtowane, 
aby bez problemów mógł korzystać z poradnika,  

−

 

cele  kształcenia,  wykaz  umiejętności,  jakie  uczeń  ukształtuje  podczas  pracy 
z poradnikiem, 

−

 

przykładowe scenariusze zajęć, 

−

 

przykładowe ćwiczenia ze wskazówkami do realizacji, zalecanymi metodami nauczania-
uczenia oraz środkami dydaktycznymi, 

−

 

ewaluację osiągnięć ucznia, przykładowe narzędzie pomiaru dydaktycznego, 

−

 

literaturę uzupełniającą. 
Wskazane  jest,  aby  zajęcia  dydaktyczne  były  prowadzone  róŜnymi  metodami  ze 

szczególnym uwzględnieniem aktywizujących metod nauczania. 

Formy  organizacyjne  pracy  uczniów  mogą  być  zróŜnicowane,  począwszy  od 

samodzielnej pracy uczniów do pracy zespołowej. 

Jako  pomoc  w  realizacji  jednostki  modułowej  dla  uczniów  przeznaczony  jest  Poradnik 

dla ucznia. Nauczyciel powinien ukierunkować uczniów na właściwe korzystanie z poradnika 
do nich adresowanego. 

Materiał  nauczania  (w  Poradniku  dla  ucznia)  podzielony  jest  na  rozdziały,  które 

zawierają  podrozdziały.  Podczas  realizacji  poszczególnych  rozdziałów  wskazanym  jest 
zwrócenie uwagi na następujące elementy: 

−

 

materiał  nauczania  –  w miarę  moŜliwości  uczniowie  powinni  przeanalizować 
samodzielnie, 

−

 

pytania  sprawdzające  mają  wykazać,  na  ile  uczeń  opanował  materiał  teoretyczny  i czy 
jest  przygotowany  do  wykonania  ćwiczeń.  W zaleŜności  od  tematu  moŜna  zalecić 
uczniom  samodzielne  odpowiedzenie  na  pytania  lub  wspólne  i całą  grupą  uczniów, 
w formie dyskusji opracowanie odpowiedzi na pytania, 

−

 

dominującą  rolę  w kształtowaniu  umiejętności  oraz  opanowaniu  materiału  spełniają 
ć

wiczenia.  W  trakcie  wykonywania  ćwiczeń  uczeń  powinien  zweryfikować  wiedzę 

teoretyczną  oraz  opanować  nowe  umiejętności.  Nauczyciel  decyduje,  które 
z zaproponowanych  ćwiczeń  jest  w stanie  zrealizować  przy  określonym  zapleczu 
technodydaktycznym  szkoły.  Prowadzący  moŜe  równieŜ  zrealizować  ćwiczenia,  które 
sam opracował, 

−

 

sprawdzian  postępów  stanowi  podsumowanie  rozdziału,  zadaniem  uczniów  jest 
udzielenie odpowiedzi na pytania w nim zawarte. Uczeń powinien samodzielnie czytając 
zamieszczone  w nim  stwierdzenia  potwierdzić  lub  zaprzeczyć  opanowanie  określonego 
zakresu materiału. JeŜeli wystąpią zaprzeczenia, nauczyciel powinien do tych zagadnień 
wrócić,  sprawdzając  czy  braki  w opanowaniu  materiału  są  wynikiem  niezrozumienia 
przez ucznia tego zagadnienia, czy niewłaściwej postawy ucznia w trakcie nauczania, 

−

 

testy  zamieszczone  w rozdziale  Ewaluacja  osiągnięć  ucznia  zawierają  zadania  z zakresu 
całej jednostki modułowej i naleŜy je wykorzystać do oceny uczniów, a wyniki osiągnięte 
przez  uczniów  powinny  stanowić  podstawę  do  oceny  pracy  własnej  nauczyciela 
realizującego  tę  jednostkę  modułową.  KaŜdemu  zadaniu  testu  przypisano  określoną 
liczbę  moŜliwych  do  uzyskania  punktów  (0  lub  1  punkt).  Ocena  końcowa  uzaleŜniona 
jest  od  ilości  uzyskanych  punktów.  Nauczyciel  moŜe  zastosować  test  według  własnego 
projektu  oraz  zaproponować  własną  skalę  ocen.  NaleŜy  pamiętać,  Ŝeby  tak 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

4

przeprowadzić  proces  oceniania  ucznia,  aby  umoŜliwić  mu  jak  najpełniejsze  wykazanie 
swoich umiejętności.  

 
 
 
 
 
 
 

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Schemat układu jednostek modułowych 

815[01].O2 

Technika laboratoryjna

 

 

815[01].O2.01 

Wykonywanie podstawowych 

czynno

ś

ci laboratoryjnych 

 

815[01].O2.05 

Stosowanie fizycznych 

procesów podstawowych 

815[01].O2.06 

Stosowanie chemicznych 

procesów podstawowych 

 

815[01].O2.02 

Wykonywanie podstawowych 

analiz jako

ś

ciowych

 

815[01].O2.04 

Badanie wła

ś

ciwo

ś

ci 

fizycznych substancji

 

815[01].O2.03 

Wykonywanie podstawowych 

analiz ilo

ś

ciowych

 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

5

2.  WYMAGANIA WSTĘPNE 

 

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej uczeń powinien umieć: 

−

 

korzystać z róŜnych źródeł informacji, 

−

 

posługiwać się poprawną nomenklaturą i symboliką chemiczną, 

−

 

posługiwać się pojęciami: reakcje hydrolizy, strącania, przemiana fizyczna i chemiczna, 

−

 

zapisywać równania reakcji w formie cząsteczkowej i jonowej, 

−

 

wykonywać  obliczenia  związane  ze  stęŜeniem  procentowym  i stęŜeniem  molowym 
roztworu, z rozpuszczalnością substancji, 

−

 

rozpoznawać podstawowy sprzęt laboratoryjny, 

−

 

planować i organizować pracę laboratoryjną, 

−

 

wykonywać podstawowe czynności laboratoryjne, 

−

 

dokumentować pracę laboratoryjną, 

−

 

dobierać środki ochrony indywidualnej do pracy z substancjami niebezpiecznymi, 

−

 

przestrzegać przepisów bhp w pracowni chemicznej. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

6

3.

 

CELE KSZTAŁCENIA 

 

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej uczeń powinien umieć: 

−

 

zorganizować stanowisko pracy laboratoryjnej, 

−

 

scharakteryzować techniki makroanalizy jakościowej, 

−

 

scharakteryzować techniki półmikroanalizy jakościowej, 

−

 

przygotować podstawowe odczynniki stosowane w analizie jakościowej, 

−

 

posłuŜyć się odczynnikami analitycznymi, 

−

 

wyjaśnić zasadę podziału kationów i anionów na grupy analityczne, 

−

 

przeprowadzić operacje wytrącania, rozpuszczania i roztwarzania osadów, 

−

 

zidentyfikować kationy w badanych próbkach prostych, 

−

 

zidentyfikować aniony w badanych próbkach prostych,  

−

 

zidentyfikować w badanych próbkach sole rozpuszczalne w wodzie, 

−

 

zapisać równania reakcji zachodzących w czasie wykonywania analiz jakościowych, 

−

 

racjonalnie wykorzystać sprzęt i aparaturę laboratoryjną, 

−

 

racjonalnie wykorzystać substancje i czynniki energetyczne, 

−

 

prowadzić dokumentację laboratoryjną, 

−

 

zinterpretować wyniki przeprowadzonych analiz, 

−

 

zastosować  przepisy  bezpieczeństwa  i higieny  pracy  oraz  przeciwpoŜarowe  podczas 
wykonywania analiz jakościowych.  

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

7

 

4.  PRZYKŁADOWE SCENARIUSZE ZAJĘĆ 

 

Scenariusz zajęć 1 

 
Osoba prowadząca  

…………………………………….………………. 

Modułowy program nauczania: 

Operator urządzeń przemysłu chemicznego 815[01] 

Moduł: 

Technika laboratoryjna 815[01].O2 

Jednostka modułowa: 

Wykonywanie  podstawowych  analiz  jakościowych 
815[01].O2.02 

Temat:  Wykrywanie wybranych jonów w wodach powierzchniowych. 

Cel ogólny:  Projektowanie i wykonywanie podstawowych analiz jakościowych. 
 
Po zakończeniu zajęć uczeń powinien umieć: 

−

 

dobrać metodę wykrywania wskazanego anionu, 

−

 

dobrać sprzęt laboratoryjny do wykrywania anionów, 

−

 

dobrać odczynniki do badań jakościowych, 

−

 

zorganizować stanowisko do pracy laboratoryjnej, 

−

 

wykonać analizę jakościową według przepisu laboratoryjnego, 

−

 

ocenić jakość wód powierzchniowych według wskazanego kryterium. 

 
Metody nauczania–uczenia się: 

−

 

metoda tekstu przewodniego. 

 
Środki dydaktyczne: 

−

 

instrukcja pracy metodą tekstu przewodniego, 

−

 

zestaw odczynników chemicznych do wykrywania i identyfikacji anionów, 

−

 

zestaw podstawowego sprzętu laboratoryjnego. 

 
Formy organizacyjne pracy uczniów: 

−

 

uczniowie pracują w grupach 2–3-osobowych. 

 
Czas trwania zajęć: 2 godziny dydaktyczne. 
 
Zadanie dla ucznia 
Zbadaj próbki wód powierzchniowych na obecność jonów PO

4

3-

. 

 
Przebieg zajęć: 

 

Faza wstępna 
1.

 

Określenie tematu zajęć. 

2.

 

Wyjaśnienie uczniom tematu, szczegółowych celów kształcenia. 

3.

 

Zaznajomienie uczniów z pracą metodą tekstu przewodniego. 

4.

 

Podział grupy uczniów na zespoły. 

 
Faza I 
Informacje 
Pytania prowadzące: 
1.

 

Co to są wody powierzchniowe? 

2.

 

Jakie substancje najczęściej występują w wodach powierzchniowych? 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

8

3.

 

Jakie  znaczenie  dla  przyrody  ma  obecność  w wodach  powierzchniowych  jonów 
fosforanowych? 

4.

 

Jakie reakcje wykorzystywane są w analizie jakościowej do wykrywania jonów PO

4

3-

? 

 
Faza II 
Planowanie 
Pytania prowadzące: 
1.

 

Za pomocą, jakiej reakcji chcesz stwierdzić obecność jonów PO

4

3-

? 

2.

 

Z jakich przepisów będziesz korzystał? 

3.

 

Jakie odczynniki chemiczne uŜyjesz w doświadczeniu? 

4.

 

Jaki sprzęt laboratoryjny będzie potrzebny do przeprowadzenia eksperymentu? 

5.

 

Ile czasu powinno trwać wykonanie doświadczenia? 

6.

 

Jakie  warunki  bhp  muszą  być  bezwzględnie  przestrzegane  podczas  wykonywania 
eksperymentu? 

7.

 

Na  jakie  czynniki,  mające  wpływ  na  jakość  Twojej  pracy,  musisz  zwrócić  szczególną 
uwagę? 

8.

 

W jaki sposób ocenisz wyniki swojej pracy? 

 
Faza III 
Ustalanie 
1.

 

Uczniowie przedstawiają nauczycielowi swój plan pracy. 

2.

 

Nauczyciel  ocenia  realność  wykonania  zaplanowanych  doświadczeń  w warunkach 
szkolnych.  Sprawdza  równieŜ,  czy  zaproponowany  przebieg  doświadczenia  jest  zgodny 
z zasadami bhp. 

 
Faza IV 
Wykonanie 
1.

 

Uczniowie samodzielnie wykonują zaplanowane zadanie.  

2.

 

Nauczyciel czuwa nad prawidłowym przebiegiem ćwiczenia, zwraca uwagę na trudne do 
wykonania czynności, a zwłaszcza na bezpieczeństwo pracy. 

3.

 

Uczniowie sporządzają sprawozdanie z przebiegu pracy. 

 
Faza V 
Sprawdzanie 

Dla  ułatwienia  uczniowie  dokonują  oceny  na  przygotowanym  formularzu,  który  moŜe 

zawierać takie pozycje: 

 

Oceniany element pracy ucznia (uczniów) 

Maks. liczba 

punktów 

Ocena własna 

Ocena grupy 

Odpowiedzi na pytania prowadzące 
z fazy I  

 

 

 

Projekt planu pracy – odpowiedzi na pytania 
prowadzące z fazy II 

 

 

 

Przebieg pracy 

 

 

 

Wyniki pracy, wnioski 

 

 

 

Sprawozdanie – np. estetyka, zapis reakcji  

 

 

 

Prezentacja 

 

 

 

Suma punktów 

 

 

 

 
Kryteria  oceny  kaŜdego  elementu  pracy  ucznia  powinny  uwzględniać  nie  tylko 

poprawność  rozwiązań,  ale  równieŜ  samodzielność,  kreatywność  i zaangaŜowanie  ucznia. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

9

Uczniowie  mogą  dokonać  oceny  pracy  kolegów  przed  lub  po  prezentacji  wyników  pracy. 
Prezentacje mogą być prowadzone róŜnymi technikami np. plakatu, dyskusji punktowanej.  
 
Faza VI 
Analiza końcowa 

Uczniowie wraz z nauczycielem wskazują, które  etapy rozwiązania zadania sprawiły im 

trudności. W szczególności odpowiadają na pytania: 
1.

 

Jakie były przyczyny popełnienia błędów podczas realizacji zadania? 

2.

 

Co zrobiłbym inaczej, lepiej gdybym ćwiczenie wykonywał jeszcze raz? 
Nauczyciel  powinien  podsumować  całe  zadanie,  wskazać,  jakie  umiejętności  były 

ć

wiczone, jakie wystąpiły nieprawidłowości i jak ich unikać na przyszłość. 

JeŜeli poprawki będą znaczne – ćwiczenie powinno się powtórzyć. 
 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

10

 

Scenariusz zajęć 2 

 
Osoba prowadząca  

………………………………….…………………. 

Modułowy program nauczania: 

Operator urządzeń przemysłu chemicznego 815[01] 

Moduł: 

Technika laboratoryjna 815[01].O2 

Jednostka modułowa: 

Wykonywanie  podstawowych  analiz  jakościowych 
815[01].O2.02 

Temat:  Wykrywanie wybranych jonów techniką kroplową. 

Cel ogólny:  Planowanie i wykonywanie analiz jakościowych techniką kroplową.  

 

Po zakończeniu zajęć uczeń powinien umieć: 

−

 

odnaleźć w Poradniku lub innych źródłach informacji opisy  wykonania analizy techniką 
kroplową, 

−

 

określić  rodzaje  planowanych  badań:  wykrywanie  jonów  z zastosowaniem  reakcji 
specyficznych i selektywnych,  

−

 

zaplanować kolejność wykonywanych czynności laboratoryjnych 

−

 

dobrać odczynniki do badań jakościowych, 

−

 

sporządzić spis potrzebnych odczynników, 

−

 

sporządzić spis potrzebnego sprzętu, 

−

 

oszacować czas potrzebny do wykonania planowanych badań analitycznych, 

−

 

zorganizować stanowisko do pracy laboratoryjnej, 

−

 

wykonać analizę jakościową techniką kroplową według przepisu laboratoryjnego. 

 

Środki dydaktyczne 

−

 

ź

ródła informacji: Poradnik dla ucznia, przepisy laboratoryjne, 

−

 

zestaw  odczynników  chemicznych  do  wykrywania  i identyfikacji  wybranych  kationów 
i anionów,  

−

 

zestaw  podstawowego  sprzętu  laboratoryjnego  do  techniki  kroplowej  na  bibule:  bibuła 
filtracyjna, pipetki, szkiełka zegarkowe lub szalki Petriego. 

 

Metody nauczania–uczenia się: 

−

 

pogadanka, 

−

 

ć

wiczenie praktyczne. 

 

Formy organizacyjne pracy uczniów: 

−

 

uczniowie pracują indywidualnie. 

 

Czas trwania zajęć: 4 godziny dydaktyczne. 

 

Zadanie dla ucznia 

Zaplanuj  i przeprowadź  analizę  pojedynczych,  i  w  mieszaninie,  kationów  i anionów 

techniką kroplową na bibule. W tym celu: 

−

 

sporządź wykaz sprzętu potrzebnego do wykrycia i identyfikacji następujących jonów:  

−

 

Ag

+

, Pb

2+ 

wobec innych kationów Cd

2+

, Fe

3+

, Al

3+

,

 

 

−

 

S

2- 

wobec: SO

3

2-

,

 

SO

4

2-

, S

2

O

3

2-

, NO

2

-

,  

−

 

sporządź  wykaz  odczynników  potrzebnych  do  wykrycia  i identyfikacji  wymienionych 
powyŜej jonów, 

−

 

określ warunki bhp niezbędne do bezpiecznego wykonywania czynności laboratoryjnych, 

−

 

przeprowadź zaplanowane reakcje, 

−

 

zapisz obserwacje w dzienniku laboratoryjnym, 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

11

−

 

pobierz od nauczyciela próbki do analizy, 

−

 

zidentyfikuj kationy i aniony w próbkach analitycznych. 

 
Przebieg zajęć 
1.

 

Czynności organizacyjne 

2.

 

Podanie tematu i planu zajęć, omówienie celów zajęć, 

3.

 

Powtórzenie  i usystematyzowanie  pojęć  związanych  z  wykonywaniem  analiz 
jakościowych: 

−

 

procedury badań technikami półmikroanalizy, 

−

 

podział odczynników na specyficzne i selektywne, 

−

 

reakcje charakterystyczne wybranych jonów, 

4.

 

Praca  uczniów  pod  kierunkiem  nauczyciela  –  obserwacja  zachowań  uczniów  ze 
zwróceniem uwagi na: 

−

 

podejmowanie pracy z tekstami źródłowymi, 

−

 

wybór i selekcjonowanie treści informacji – uczniowie zapisują wykazy potrzebnego 
sprzętu i odczynników, 

−

 

wykonywanie czynności laboratoryjnych zgodnie z przepisem, 

−

 

zachowanie przepisów bhp i dyscypliny czasowej podczas wykonywania pracy, 

5.

 

Prezentacja wyników pracy na forum grupy – analiza sposobu i efektów pracy, 

6.

 

Ocena  techniki  kroplowej,  zwłaszcza  w kontekście  przyszłej  pracy  absolwenta  na 
stanowisku produkcyjnym. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

12

5. 

ĆWICZENIA 

 
5.1.  Techniki  i znaczenie  analizy  jakościowej.  Zasady  pracy 

w laboratorium 

 
5.1.1. Ćwiczenia 

 

Ćwiczenie 1 

Sporządź  500  cm

3

  roztworu  kwasu  siarkowego(VI)  o stęŜeniu  ok.  2  mol/dm

3

  przez 

rozcieńczanie kwasu stęŜonego. Kwas ten będzie stosowny jako roztwór strącający. 

 

Wskazówki do realizacji 
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni 

fragment  rozdziału  Materiał  nauczania  dotyczący  jakości  odczynników  stosowanych 
w analizie  jakościowej.  Nauczyciel  szczególną  uwagę  powinien  zwrócić  na  przygotowanie 
przez ucznia planu pracy, zwłaszcza w części dotyczącej zachowania warunków bezpiecznej 
pracy  ze  stęŜonym  kwasem.  Celowa  będzie  pomoc  uczniom  w przeliczeniach  stęŜeń  kwasu 
lub wskazanie odpowiednich źródeł informacji, jak przeliczenia te wykonuje się.  
 

Sposób wykonania ćwiczenia. 

 

Uczeń powinien:  

1)

 

zapoznać  się  z zasadami  bezpiecznej  pracy  ze  stęŜonymi  kwasem  siarkowym(VI) 
zgodnie z kartą charakterystyk dla tej substancji, 

2)

 

dobrać odpowiedni sprzęt laboratoryjny i środki ochrony indywidualnej, 

3)

 

zgromadzić  niezbędne  odczynniki,  zwracając  uwagę  na  ich  stopień  czystości,  stęŜenie 
i gęstość, 

4)

 

zorganizować stanowisko pracy, 

5)

 

zaplanować czynności, 

6)

 

wykonać obliczenia, 

7)

 

sporządzić roztwór kwasu, 

8)

 

przelać sporządzony roztwór do butelki i oznakować ją zgodnie z zaleceniami zawartymi 
w karcie charakterystyki, 

9)

 

zapisać przebieg ćwiczenia w dzienniku laboratoryjnym. 

 

Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie praktyczne, 

−

 

metoda tekstu przewodniego. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

podstawowy sprzęt laboratoryjny i odczynniki, 

−

 

ś

rodki  ochrony  indywidualnej:  rękawice  odporne  na  chemikalia,  okulary  ochronne  typu 

gogle, 

−

 

stół laboratoryjny z dostępem do wyciągu. 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

13

Ćwiczenie 2 

Przygotuj  100  g  nasyconego  roztworu  wody  wapiennej.  Roztwór  ten  będzie  stosowany 

jako substancja pomocnicza. 
 

Wskazówki do realizacji 
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni 

fragment  rozdziału  Materiał  nauczania  dotyczący  jakości  odczynników  stosowanych 
w analizie  jakościowej.  Nauczyciel  szczególną  uwagę  powinien  zwrócić  na  przygotowanie 
przez ucznia planu pracy, zwłaszcza w części dotyczącej zachowania warunków bezpiecznej 
pracy  ze  Ŝrącymi  zasadami.  Celowa  będzie  pomoc  uczniom  w przeliczeniach  stęŜeń  kwasu 
lub wskazanie odpowiednich źródeł informacji, jak przeliczenia te wykonuje się.  

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

zapoznać się z kartą charakterystyki CaO i Ca(OH)

2

, 

2)

 

dobrać odpowiedni sprzęt laboratoryjny, 

3)

 

zorganizować stanowisko pracy,  

4)

 

przygotować niezbędne odczynniki, o Ŝądanym stopniu czystości,  

5)

 

sporządzić roztwór: 

−

 

odwaŜony 1 g CaO zmieszać w parownicy z 5 cm

3

 wody destylowanej

 do 

utworzenia 

jednolitej  papki.  Przenieść  ją  do  małej  zlewki  uŜywając  w tym  celu  100  cm

3

  wody 

destylowanej, 

−

 

mieszaninę pozostawić pod przykryciem do odstania, 

−

 

klarowny roztwór znad osadu zdekantować i odrzucić, 

−

 

osad  ponownie  zalać  100  cm

3

  wody  destylowanej,  wymieszać  dokładnie 

i pozostawić w zamknięciu do odstania, 

6)

 

zapisać przebieg ćwiczenia w dzienniku laboratoryjnym. 

 

Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie praktyczne, 

−

 

metoda tekstu przewodniego. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

podstawowy sprzęt laboratoryjny, 

−

 

ś

rodki  ochrony  indywidualnej:  rękawice  odporne  na  chemikalia,  okulary  ochronne  typu 

gogle, 

−

 

odczynniki: stały CaO, woda destylowana, 

−

 

waga techniczna. 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

14

5.2.  Operacje  rozpuszczania,  strącania,  roztwarzania  osadów. 

Grupy analityczne kationów i anionów

 

 

5.2.1. Ćwiczenia 

 

Ćwiczenie 1  

Zbadaj kolejność wytrącania osadów AgCl i AgI.  

 

Wskazówki do realizacji 
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni 

fragment  rozdziału  Materiału  nauczania  dotyczący  techniki  i warunków  wytrącania  osadów. 
Nauczyciel szczególną uwagę powinien zwrócić na przygotowanie przez ucznia planu pracy, 
zwłaszcza  w części  dotyczącej  zachowania  warunków  bezpiecznej  obsługi  wirówki 
laboratoryjnej.  

 

Sposób wykonania ćwiczenia  

 

Uczeń powinien: 

1)

 

przypomnieć zasady bezpiecznej pracy z kwasami i AgNO

3

, 

2)

 

dobrać odpowiedni sprzęt laboratoryjny i środki ochrony indywidualnej, 

3)

 

zorganizować stanowisko pracy, 

4)

 

ponumerować probówki od 1 do 5, 

5)

 

wprowadzić  2  krople  roztworu  NaCl  do  probówki  nr  1,  a do  probówki  nr  2  –  2  krople 
roztworu KI, a następnie do kaŜdej z nich dodać po 4 krople roztworu AgNO

3

,  

6)

 

zanotować wygląd osadów w probówkach, w tym ich barwę, 

7)

 

wprowadzić  2  krople  roztworu  NaCl  do  probówki  nr  3,  2  krople  roztworu  KI,  5  kropli 
wody  i l  kroplę  HNO

3

.  Wymieszać  roztwór  bagietką  i dodać  4  krople  roztworu  AgNO

3

. 

Roztwór  powtórnie  zmieszać  i osad  odwirować  (słaba  opalescencja  roztworu  nie 
przeszkadza w dalszym doświadczeniu), 

8)

 

pobrać ciecz znad osadu i przenieść ją do probówki nr 4 za pomocą pipetki. Probówkę nr 
3 z osadem zachować,  

9)

 

dodać  4  krople  roztworu  AgNO

3 

do  probówki  nr  4  (z odpipetowanym  roztworem). 

Wytrącony osad oddzielić na wirówce, pobrać pipetką ciecz znad osadu i przenieść ją do 
probówki nr 5. Probówkę nr 4 z pozostałym w niej osadem zachować,  

10)

 

dodać 4 krople roztworu AgNO

3 

do odpipetowanego roztworu, zawartość odwirować, 

11)

 

porównać barwy osadów w probówkach nr: 1, 2, 3, 4 i 5,  

12)

 

zinterpretować wyniki doświadczenia porównując je z informacjami w tabeli 8 Poradnika 
dla ucznia, 

13)

 

zapisać przebieg ćwiczenia i odpowiednie reakcje w dzienniku laboratoryjnym. 

 

Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie praktyczne, 

−

 

metoda tekstu przewodniego. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

podstawowy sprzęt laboratoryjny, 

−

 

odczynniki:  roztwory  NaCl  i KI  o stęŜeniu  0,5  mol/dm

3

,  1  mol/dm

3

  AgNO

3

,  1  mol/dm

3

 

HNO

3

, 

−

 

okulary ochronne, 

−

 

wirówka laboratoryjna. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

15

Ćwiczenie 2 

Zbadaj rozpuszczalność osadów w kwasach mineralnych. 
 
Wskazówki do realizacji 
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni 

fragment  rozdziału  Materiału  nauczania  dotyczący  rozpuszczania  i roztwarzania  osadów. 
Nauczyciel szczególną uwagę powinien zwrócić na przygotowanie przez ucznia planu pracy, 
zwłaszcza  w części  dotyczącej  zachowania  warunków  bezpiecznej  obsługi  wirówki 
laboratoryjnej.  

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

przypomnieć zasady bezpiecznej pracy z kwasami i AgNO

3

, 

2)

 

dobrać odpowiedni sprzęt laboratoryjny i środki ochrony indywidualnej, 

3)

 

zorganizować stanowisko pracy, 

4)

 

ponumerować probówki od 1 do 2, 

5)

 

wprowadzić po 3 krople roztworu AgNO

3 

do probówek, 

6)

 

wprowadzić  3  krople  roztworu  NaCl  do  probówki  nr  1,  a do  probówki  nr  2  –  3  krople 
roztworu Na

2

CO

3

, 

7)

 

zanotować wygląd osadów w probówkach, w tym ich barwę,  

8)

 

odwirować osady, zdekantować roztwór znad osadów,  

9)

 

wprowadzić po 5 kropli HNO

3 

do probówek z osadami

, 

zamieszać zawartość bagietką, 

10)

 

porównać wygląd zawartości w probówkach,  

11)

 

zinterpretować wyniki doświadczenia porównując je z informacjami w tabeli 8 Poradnika 
dla ucznia, 

12)

 

zapisać przebieg ćwiczenia i odpowiednie reakcje w dzienniku laboratoryjnym. 
 
Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie praktyczne, 

−

 

metoda tekstu przewodniego. 
 
Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

podstawowy sprzęt laboratoryjny, 

−

 

odczynniki:  roztwory  NaCl  i Na

2

CO

3

  o stęŜeniu  0,5  mol/dm

3

,  1  mol/dm

3

  AgNO

3

, 

1 mol/dm3 HNO

3

,  

−

 

okulary ochronne, 

−

 

wirówka laboratoryjna. 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

16

Ćwiczenie 3 

Zbadaj  zachowanie  się  osadów  analitycznych  wobec  substancji  tworzących  związki 

kompleksowe.  W  tym  celu  wytrąć  osady  stosując  odczynniki  zapisane  w tabeli.  Wytrącone 
osady poddaj działaniu zapisanych w tabeli związków nieorganicznych.  

 

Roztwory o stęŜeniu 

2 mol/dm

3

 uŜyte do 

L.p.  Badany jon  

strącenia osadu

 

roztworzenia osadu 

Obserwacje 

Równania reakcji 

1 

Pb

2+ 

z Pb(NO

3

)

2 

Pb(NO

3

)

2

 

KI 

 

 

2 

Ca

2+ 

z Ca(NO

3

)

2 

H

2

SO

4 

(NH

4

)

2

SO

4

 

 

 

3 

Ag

+ 

z AgNO

3 

HCl 

NH

3aq 

 

 

 
Wskazówki do realizacji 
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni 

fragment  rozdziału  Materiału  nauczania  dotyczący  operacji  strącania  i roztwarzania  osadów. 
Nauczyciel  szczególną  uwagę  powinien  zwrócić  na  interpretację  wyników  doświadczenia 
oraz  wyjaśnić  sposoby  zapisywania  i  interpretowania  wzorów  związków  (jonów 
kompleksowych), bez konieczności zapamiętywania przez uczniów tych wzorów. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

zapoznać  się  zasadami  bezpiecznej  pracy  ze  związkami  ołowiu(II),  srebra,  kwasem 
siarkowym(VI), 

2)

 

dobrać odpowiedni sprzęt laboratoryjny i środki ochrony indywidualnej, 

3)

 

zorganizować stanowisko pracy, 

4)

 

przeanalizować  przebieg  reakcji  strącania  i roztwarzania  osadów  jonów  wskazanych 
w tabeli, 

5)

 

wlewać  do  probówek  1,  2,  3  po  0,5  cm

3

  roztworów  zawierających  badane  kationy, 

odczynniki strącające, zaobserwować wygląd i barwę osadów, 

6)

 

dodawać po 0,5 cm

3

do strąconych osadów roztworów roztwarzających osady, 

7)

 

porównać wygląd zawartości probówek, 

8)

 

zinterpretować wyniki doświadczenia, 

9)

 

zapisać  przebieg  ćwiczenia  i odpowiednie  reakcje  (w formie  jonowej)  w dzienniku 
laboratoryjnym. 

 

Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie praktyczne, 

−

 

metoda tekstu przewodniego. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

podstawowy sprzęt laboratoryjny, 

−

 

zestaw odczynników, zapisanych w tabeli, kaŜdy odczynnik o stęŜeniu 2 mol/dm

3

, 

−

 

okulary ochronne. 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

17

Ćwiczenie 4 

Zbadaj kolejność strącania osadów kationów grup I–IV. 

 

Wskazówki do realizacji 
Celem  ćwiczenia  nie  jest  przyswojenie  i zapamiętanie  przez  uczniów  wiadomości 

o zachodzących  reakcjach  podczas  systematycznego  rozdziału  kationów,  ale  zapoznanie  się 
z procedurami  analitycznymi  i koniecznością  ich  niezbędnego  przestrzegania.  Przed 
przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  uczniowie  powinni  przeczytać  odpowiedni  fragment 
rozdziału  Materiału  nauczania  dotyczący  podziału  kationów  na  grupy  analityczne  zwracając 
uwagę  na  stosowane  odczynniki  grupowe  i warunki  ich  stosowania  (pH  roztworu).  Podczas 
wykonywania  przez  uczniów  części  doświadczalnej  ćwiczenia  nauczyciel  powinien 
obserwować ich pracę szczególnie pod kątem wykonywania czynności analitycznych zgodnie 
z przepisem. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

przypomnieć  zasady  bezpiecznej  pracy  z kwasami,  związkami  wydzielającymi 
niebezpieczne gazy, 

2)

 

zapoznać się z Kartą charakterystyki AKT, 

3)

 

dobrać odpowiedni sprzęt laboratoryjny i środki ochrony indywidualnej, 

4)

 

zorganizować stanowisko pracy, 

5)

 

przeanalizować schemat podziału kationów (tabela 7 z Poradnika dla ucznia), 

6)

 

dobrać odczynniki grupowe, 

7)

 

sporządzić  mieszaninę  kationów  zawierającą  po  0,5  cm

3

  roztworów  soli  kationów 

z kaŜdej  grupy  analitycznej  (po  1–2  kationy  z kaŜdej  grupy)  np.:  Ag

+

,  Pb

2+

,  Cu

2+

,  Al

3+

, 

Fe

3+

, Ca

2+

, Sr

2+

, Na

+

, 

8)

 

strącić kationy I grupy analitycznej: 

−

 

do kilku cm

3

 badanego roztworu dodać ok. 1 cm

3

 roztworu HCl,  

−

 

osad (1) odwirować,  

9)

 

strącić kationy II grupy analitycznej: 

−

 

roztwór  znad  osadu  (1)  zdekantować  i zobojętnić  10  %  roztworem  NH

3(aq),

  wobec 

papierka wskaźnikowego do pH ok. 1, 

−

 

do roztworu dodać ok. 2 cm

3

 roztworu AKT, probówkę ogrzewać pod wyciągiem we 

wrzącej łaźni wodnej przez 15 minut, 

−

 

osad (2) odwirować, 

10)

 

strącić kationy III grupy analitycznej:

 

−

 

roztwór  znad  osadu  (2)  zdekantować,  odparować  na  łaźni  wodnej  do  objętości  ok. 
2 cm

3

,  dodać  1  cm

3

  roztworu  NH

4

Cl,  parę  kropli  stęŜ.  roztworu  amoniaku 

(do odczynu zasadowego) i kilkanaście kropli roztworu AKT, 

−

 

roztwór ogrzewać 20 minut we wrzącej łaźni wodnej, 

−

 

osad (3) odwirować, 

11)

 

strącić kationy IV grupy analitycznej: 

−

 

roztwór  znad  osadu  (3)  zdekantować,  dodać  5  kropel  roztworu  NH

4

Cl  i parę  kropli 

stęŜ. roztworu amoniaku (do odczynu słabo zasadowego),  

−

 

następnie  dodać  5  kropli  roztworu  (NH

4

)

2

CO

3

  i ogrzewać  na  łaźni  wodnej  przez 

5 minut, 

−

 

osad (4) odwirować, 

12)

 

porównać wygląd osadów 1, 2, 3, 4, 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

18

13)

 

zinterpretować wyniki doświadczenia porównując je z informacjami w tabeli 7 Poradnika 
dla ucznia, 

14)

 

zapisać  przebieg  ćwiczenia  i  odpowiednie  reakcje  (w  formie  jonowej)  w  dzienniku 
laboratoryjnym. 
 
Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie praktyczne, 

−

 

metoda tekstu przewodniego. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

podstawowy sprzęt laboratoryjny, 

−

 

zestaw odczynników grupowych do analizy jakościowej kationów – roztwory:

 

3 mol/dm

3

 

HCl, 10% i stęŜony NH

3(aq)

,

 

AKT, 1 mol/dm

3

 NH

4

Cl, 2 mol/dm

3

 (NH

4

)

2

CO

3,

  

−

 

okulary ochronne, 

−

 

wirówka laboratoryjna. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

19

5.3.

 

Wykrywanie kationów i anionów 

 
5.3.1. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Sprawdź przebieg reakcji kroplowych dla anionów i wybranych 3 kationów.  
 
Wskazówki do realizacji 
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni 

fragment rozdziału Materiału nauczania dotyczący reakcji selektywnych i specyficznych oraz 
techniki  kroplowej.  Nauczyciel  szczególną  uwagę  powinien  zwrócić  na  interpretację 
wyników doświadczenia.  
 

Sposób wykonania ćwiczenia  

 

Uczeń powinien:  

1)

 

przypomnieć zasady bezpiecznej pracy z substancjami chemicznymi, 

2)

 

dobrać odpowiedni sprzęt laboratoryjny i środki ochrony indywidualnej, 

3)

 

zorganizować stanowisko pracy, 

4)

 

przygotować niezbędne odczynniki, 

5)

 

wykonać reakcje charakterystyczne zgodnie z opisem w materiale nauczania, 

6)

 

przedstawić obserwacje w formie opisowej. 

 
Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie praktyczne, 

−

 

metoda tekstu przewodniego. 

 
 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

sprzęt laboratoryjny do analizy jakościowej, 

−

 

zestaw odczynników do analizy jakościowej, 

−

 

badane próbki. 

 
Ćwiczenie 2 

W pięciu  probówkach  znajdują  się  roztwory  soli  kationów  róŜnych  grup  analitycznych. 

Dokonaj identyfikacji tych kationów. Sposób przedstawienia wyników pokazuje tabela. 

 

Numer 

probówki 

Odczynnik 

grupowy 

Obserwacje 

Identyfikacja osadu 

Wnioski 

osad chlorku rozpuszcza się w amoniaku 

1 

HCl 

biały serowaty osad 

szarzejący na 

powietrzu 

z NaOH – biały osad szybko czerniejący 

Ag

+

 

 

 

 

 

 

 

Wskazówki do realizacji 
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni 

fragment  rozdziału  Materiału  nauczania  dotyczący  reakcji  charakterystycznych  wybranych 
kationów.  Nauczyciel  szczególną  uwagę  powinien  zwrócić  na  interpretację  wyników 
doświadczenia,  bez  wymagania  zapamiętywania  przez  uczniów  opisów  przebiegu  reakcji 
i zapisywania  równań  reakcji.  Ćwiczenie  moŜe  być  wykonywane  dwuetapowo  –  w etapie 
pierwszym  uczniowie  powinni  sprawdzić  reakcje  charakterystyczne  kationów,  a  w drugim 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

20

etapie  zidentyfikować  kationy  w próbkach  wydanych  przez  nauczyciela.  Nauczyciel  sam 
dokonuje doboru kationów, które uczniowie powinni zbadać. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia  
 
Uczeń powinien:  

1)

 

przypomnieć sobie zasady bezpiecznej pracy z substancjami chemicznymi, 

2)

 

przeanalizować informacje dotyczące reakcji grupowych kationów, 

3)

 

przeczytać opisy wykonywania reakcji charakterystycznych kationów (wskazanych przez 
nauczyciela), 

4)

 

dobrać odpowiedni sprzęt laboratoryjny i środki ochrony indywidualnej, 

5)

 

przygotować niezbędne odczynniki, 

6)

 

sprawdzić przebieg reakcji charakterystycznych wybranych kationów, 

7)

 

wyniki obserwacji zapisać w dzienniku laboratoryjnym, 

8)

 

zidentyfikować kationy wydane przez nauczyciela w probówkach 1–5, w tym: 

−

 

określić  przynaleŜność  kationów  do  grup  analitycznych  na  podstawie  reakcji 
z odczynnikami grupowymi, 

−

 

zidentyfikować  kationy  poszczególnych  grup  wykorzystując  opisy  reakcji 
w poradniku i swoje obserwacje zapisane w dzienniku laboratoryjnym, 

9)

 

przedstawić wyniki wykonanych analiz w postaci tabeli.  
 
Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie praktyczne, 

−

 

metoda tekstu przewodniego. 
 
Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

sprzęt laboratoryjny do analizy jakościowej, 

−

 

zestaw odczynników do analizy jakościowej, 

−

 

stół laboratoryjny z dostępem do wyciągu, łaźnia wodna, 

−

 

badane próbki. 

 
Ćwiczenie 3 

W pięciu  probówkach  znajdują  się  roztwory  soli  zawierających  aniony  róŜnych  grup 

analitycznych. Dokonaj identyfikacji tych anionów. 

 
Wskazówki do realizacji 
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni 

fragment  rozdziału  Materiału  nauczania  dotyczący  reakcji  charakterystycznych  wybranych 
anionów.  Nauczyciel  szczególną  uwagę  powinien  zwrócić  na  interpretację  wyników 
doświadczenia,  bez  wymagania  zapamiętywania  przez  uczniów  opisów  przebiegu  reakcji 
i zapisywania  równań  reakcji.  Ćwiczenie  moŜe  być  wykonywane  dwuetapowo  –  w etapie 
pierwszym  uczniowie  powinni  sprawdzić  reakcje  charakterystyczne  anionów,  a  w drugim 
etapie  zidentyfikować  aniony  w próbkach  wydanych  przez  nauczyciela.  Nauczyciel  sam 
dokonuje doboru anionów, które uczniowie powinni zbadać. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia  
 
Uczeń powinien:  

1)

 

przypomnieć zasady bezpiecznej pracy z substancjami chemicznymi, 

2)

 

zapoznać się z opisem reakcji charakterystycznych anionów,  

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

21

3)

 

dobrać odpowiedni sprzęt laboratoryjny i środki ochrony indywidualnej, 

4)

 

przygotować niezbędne odczynniki, 

5)

 

zidentyfikować aniony poszczególnych grup wykorzystując opisy reakcji w Poradnik dla 
ucznia;  czynności  moŜesz  wykonywać  w probówkach,  na  płytce  porcelanowej  lub 
techniką kroplową na bibule, 

6)

 

przedstawić wyniki wykonanych analiz w postaci tabeli.  

 

Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie praktyczne, 

−

 

metoda tekstu przewodniego. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

sprzęt laboratoryjny do analizy jakościowej, 

−

 

zestaw odczynników do analizy jakościowej, 

−

 

stół laboratoryjny z dostępem do wyciągu, łaźnia wodna, 

−

 

badane próbki. 

 

Ćwiczenie 4 

Woda  wodociągowa,  a  takŜe  wody  powierzchniowe  zawierają  róŜne  składniki, 

występujące  w formie  jonowej.  Do  takich  zaliczyć  moŜna  kationy  Ŝelaza(III),  aniony: 
ortofosforanowy(V),  azotanowy(V).  Zaprojektuj  i wykonaj  badania  wody  mające  na  celu 
stwierdzenie obecności w pobranych próbkach wody wymienionych jonów.  

 

Wskazówki do realizacji 

Ć

wiczenie  ma  na  celu  pokazanie  uczniom  praktycznego  wykorzystania  reakcji 

analitycznych.  Wykrywanie  wybranych  jonów  uczniowie  mogą  wykonać  na  podstawie 
opisów  z Poradnika  lub  innych  źródeł,  np.  norm.  Wskazane  jest,  aby  próbki  do  badań 
uczniowie samodzielnie przygotowali, np. pobierając je w swoim miejscu zamieszkania.  

 

Sposób wykonania ćwiczenia  

 

Uczeń powinien:  

1)

 

przypomnieć zasady bezpiecznej pracy z substancjami chemicznymi, 

2)

 

przygotować próbki wody wodociągowej i wody powierzchniowej, np. z rzeki, 

3)

 

wyszukać 

w materiale 

nauczania 

lub 

innych 

materiałach 

opisy 

reakcji 

charakterystycznych  dla  wykrywanych  jonów,  ze  szczególnym  uwzględnieniem  reakcji 
specyficznych, 

4)

 

dobrać odpowiedni sprzęt laboratoryjny i środki ochrony indywidualnej, 

5)

 

przygotować niezbędne odczynniki, 

6)

 

przeprowadzić zaplanowane reakcje, 

7)

 

zinterpretować wyniki doświadczeń. 

 

Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie praktyczne, 

−

 

metoda tekstu przewodniego, 

−

 

metoda projektów. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

sprzęt laboratoryjny do analizy jakościowej, 

−

 

zestaw odczynników do analizy jakościowej, 

−

 

stół laboratoryjny z dostępem do wyciągu, łaźnia wodna. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

22

5.4.  Identyfikacja prostych soli rozpuszczalnych w wodzie 

 

 

 
5.4.1. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1  

 

Zidentyfikuj otrzymane od nauczyciela 2 sole stałe, rozpuszczalne w wodzie. 

 

 
Wskazówki do realizacji 
Ć

wiczenie  ma  na  celu  pokazanie  uczniom  praktycznego  wykorzystania  reakcji 

analitycznych kationów i anionów. Nauczyciel moŜe dokonać wyboru soli i określić uczniom, 
które badania wstępne są niezbędne do wykonania ćwiczenia.  

 
Sposób wykonania ćwiczenia  
 
Uczeń powinien:  

1)

 

dobrać odpowiedni sprzęt laboratoryjny i środki ochrony indywidualnej, 

2)

 

zorganizować stanowisko pracy, 

3)

 

przygotować niezbędne odczynniki, 

 

4)

 

rozpuścić w wodzie próbkę soli o znanym składzie, 

5)

 

potwierdzić obecność jonów w soli wykonując reakcje charakterystyczne, 

6)

 

rozpuścić w wodzie sól o nieznanym składzie, 

7)

 

wykryć kation w próbce badanej, 

8)

 

wykryć anion w próbce badanej, 

9)

 

zapisać wzór soli, 

10)

 

przedstawić wyniki wykonanych analiz w postaci tabeli. 

 

Odczynniki 

Czynności 

Obserwacje 

Wnioski 

Wzór soli 

 

Badania wstępne 
1. 

.................................. 

2. 

.................................. 

 

 

 

Identyfikacja anionu 
1. 

.................................. 

2. 

................................. 

 

 

 

Identyfikacja kationu 
1. 

.................................. 

2. 

................................... 

 

 

 

 
Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie praktyczne, 

−

 

metoda tekstu przewodniego, 

−

 

metoda projektów. 
 
Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

sprzęt laboratoryjny do analizy jakościowej, 

−

 

zestaw odczynników do analizy jakościowej, 

−

 

badane próbki, 

−

 

stół laboratoryjny z dostępem do wyciągu, 

−

 

łaźnia wodna. 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

23

Ćwiczenie 2 

Zidentyfikuj,  otrzymane  w postaci  roztworu  dwie  sole  proste.  Sposób  przedstawienia 

wyników pokazuje tabela. 

 
Wskazówki do realizacji 
Ć

wiczenie  ma  na  celu  pokazanie  uczniom  praktycznego  wykorzystania  reakcji 

analitycznych kationów i anionów. Nauczyciel moŜe dokonać wyboru soli i określić uczniom, 
które badania wstępne są niezbędne do wykonania ćwiczenia.  

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien:  

1)

 

dobrać odpowiedni sprzęt laboratoryjny i środki ochrony indywidualnej, 

2)

 

zorganizować stanowisko pracy, 

3)

 

przygotować niezbędne odczynniki, 

 

4)

 

wykryć anion w próbce badanej, 

5)

 

wykryć kation w próbce badanej, 

6)

 

zapisać wzór soli, 

7)

 

przedstawić wyniki wykonanych analiz w postaci tabeli.  

 

Odczynniki 

Czynności 

Obserwacje 

Wnioski 

Wzór soli 

 

Badania wstępne 
1................................... 
2................................... 

 

 

 

Identyfikacja anionu 
1................................... 
2.................................. 

 

 

 

Identyfikacja kationu 
1................................... 
2.................................... 

 

 

 

 
Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie praktyczne, 

−

 

metoda tekstu przewodniego, 

−

 

metoda projektów. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

sprzęt laboratoryjny do analizy jakościowej, 

−

 

zestaw odczynników do analizy jakościowej, 

−

 

badana próbka soli, 

−

 

stół laboratoryjny z dostępem do wyciągu, 

−

 

łaźnia wodna. 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

24

6.  EWALUACJA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA 

 

Przykłady narzędzi pomiaru dydaktycznego  

 
TEST 1 
Test dwustopniowy do jednostki modułowej „Wykonywanie podstawowych 
analiz jakościowych” 

 

Test składa się z 20 zadań wielokrotnego wyboru, z których: 

−

 

zadania 1, 2, 5, 6, 7, 8, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 19, 20 są z poziomu podstawowego, 

−

 

zadania 3, 4, 9, 10, 15, 18 są z poziomu ponadpodstawowego. 

 

Punktacja zadań: 0 lub 1 punkt 

 
Za kaŜdą prawidłową odpowiedź uczeń otrzymuje 1 punkt. Za złą odpowiedź lub jej brak 

uczeń otrzymuje 0 punktów. 

 
Proponuje się następujące normy wymagań – uczeń otrzymuje następujące 
oceny szkolne: 

−

 

dopuszczający – za rozwiązanie co najmniej 9 zadań z poziomu podstawowego, 

−

 

dostateczny – za rozwiązanie co najmniej 12 zadań z poziomu podstawowego, 

−

 

dobry – za rozwiązanie 15 zadań, w tym co najmniej 3 z poziomu ponadpodstawowego, 

−

 

bardzo dobry – za rozwiązanie 18 zadań, w tym 5 z poziomu ponadpodstawowego. 

 

Klucz odpowiedzi:  1. a, 2. d, 3. d, 4. c, 5. a, 6. b, 7. a, 8. b, 9. a, 10. d, 11. d, 

12. d, 13. b, 14. b, 15. a, 16. a, 17. a, 18. a, 19. c, 20. c. 

 

Plan testu 

 

Nr 

zad.

 

Cel operacyjny  

(mierzone osiągnięcia ucznia) 

Kategoria 

celu 

Poziom 

wymagań 

Poprawna 

odpowiedź 

1 

Dobrać sprzęt do wykonywania analiz 
jakościowych techniką półmikro 

C 

P 

a 

2 

Rozpoznać sprzęt stosowany w analizie 
jakościowej techniką półmikro 

A 

P 

d 

3 

Ocenić zjawisko okluzji 

D 

PP 

d 

4 

RozróŜnić procesy zachodzące w wyniku 
działania róŜnych odczynników na osady

 

C 

PP 

c 

5 

Dobrać sposób przeprowadzania osadów do 
roztworu 

B 

P 

a 

6 

Określić sposób zbadania całkowitości strącenia 
osadu 

B 

P  

b 

7 

Ocenić jakość odczynników stosowanych 
w analizie jakościowej 

B 

P 

a 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

25

8 

Sklasyfikować odczynniki organiczne 
stosowane analizie jakościowej  

B 

P 

b 

9 

Rozpoznać reakcję kompleksowania na 
podstawie zapisu równania reakcji  

C 

PP 

a 

10  Przewidzieć skład substratu na podstawie zapisu 

równania procesu hydrolizy  

C 

PP 

d

 

11  Wymienić kationy IV grupy analitycznej 

kationów 

A 

P 

d 

12  Określić kryteria podziału anionów na grupy 

analityczne 

B 

P 

d 

13  Określić warunki strącania osadów 

zawierających kationy I i II grupy analitycznej 

B 

P 

b 

14  Określić produkt hydrolizy AKT  

B 

P 

b 

15  Dobrać rodzaje badań stosowanych w analizie 

wstępnej soli 

C 

PP 

a

 

16  Dobrać odczynnik do strącenia anionu VI grupy 

analitycznej  

B 

P 

a 

17  Dobrać odczynnik do wypierania słabych 

kwasów z roztworów ich soli 

B 

P 

a 

18  Dobrać sposób identyfikacji NH

4

Cl 

w mieszaninie 

D 

PP 

a 

19  Zastosować bezpieczne procedury rozcieńczania 

stęŜonych kwasów 

B 

P 

c 

20  Zastosować bezpieczne sposoby postępowania 

z substancjami niebezpiecznymi dla środowiska 

B 

P 

c 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

26

Przebieg testowania 

 

Instrukcja dla nauczyciela 

1.

 

Ustal  z uczniami  termin  przeprowadzenia  sprawdzianu  z wyprzedzeniem  co  najmniej 
jednotygodniowym. 

2.

 

Omów z uczniami cel stosowania pomiaru dydaktycznego. 

3.

 

Zapoznaj uczniów z rodzajem zadań zawartych w zestawie oraz z zasadami punktowania. 

4.

 

Przygotuj odpowiednią liczbę testów. 

5.

 

Zapewnij samodzielność podczas rozwiązywania zadań. 

6.

 

Przed rozpoczęciem testu przeczytaj uczniom instrukcję dla ucznia. 

7.

 

Zapytaj, czy uczniowie wszystko zrozumieli. Wszelkie wątpliwości wyjaśnij. 

8.

 

Nie przekraczaj czasu przeznaczonego na test. 

9.

 

Kilka  minut  przed  zakończeniem  testu  przypomnij  uczniom  o zbliŜającym  się  czasie 
zakończenia udzielania odpowiedzi. 

 

Instrukcja dla ucznia 

1.

 

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję. 

2.

 

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 

3.

 

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 

4.

 

Test  zawiera  20  zadań.  Do  kaŜdego  zadania  dołączone  są  4  moŜliwości  odpowiedzi. 
Tylko jedna jest prawidłowa. 

5.

 

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce 
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie 
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową. 

6.

 

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania. 

7.

 

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie 
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. 

8.

 

Na rozwiązanie testu masz 40 minut. 

Powodzenia! 

 
Materiały dla ucznia: 

−

 

instrukcja, 

−

 

zestaw zadań testowych, 

−

 

karta odpowiedzi. 

 
ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 

 

1.

 

Do wykonywania analiz jakościowych techniką półmikro stosuje się następujący zestaw 
sprzętu 
a)

 

probówki cylindryczne, probówki stoŜkowe, płytki porcelanowe, wirówka, pipetki. 

b)

 

probówki cylindryczne, pipety wielomiarowe, zestaw do sączenia pod próŜnią.  

c)

 

probówki cylindryczne, płytki Petriego, zestaw do sączenia. 

d)

 

kolby stoŜkowe, zestaw do sączenia, cylindry miarowe. 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

27

2.

 

Przedstawione na zdjęciu urządzenie to 

a)

 

łaźnia wodna.  

b)

 

ultratermostat. 

c)

 

płytka Petriego. 

d)

 

wirówka laboratoryjna. 

 

3.

 

Zjawisko  tzw.  okluzji,  czyli  włączania  się  do  osadu  –  podczas  jego  tworzenia  –  obcych 
substancji jest 
a)

 

korzystne, gdyŜ osad przybiera formę grubszych kryształów.  

b)

 

korzystne, gdyŜ przyspiesza proces krystalizacji. 

c)

 

niekorzystne, gdyŜ utrudnia sączenie osadu. 

d)

 

niekorzystne, gdyŜ zanieczyszcza osad.  

 

4.

 

Do  osadu  siarczku  niklu(II)  NiS  dodano  wody  królewskiej,  w wyniku  czego  otrzymano 
klarowny roztwór. Opisany proces to 
a)

 

kompleksowanie. 

b)

 

rozpuszczanie. 

c)

 

roztwarzanie. 

d)

 

klarowanie. 

   

5.

 

Siarczan(VI) wapnia jest osadem dość trudnorozpuszczalnym. Oznacza to, Ŝe moŜna go 
przeprowadzić do roztworu działając  
a)

 

duŜą ilością wody destylowanej na małą ilość osadu. 

b)

 

tylko stęŜonymi kwasami mineralnymi. 

c)

 

tylko związkami kompleksującymi. 

d)

 

tylko wodą królewską. 

 
6.

 

Dodanie  do  klarownej  cieczy  nad  osadem  1–2  kropli  odczynnika  wytrącającego  ma  na 
celu 
a)

 

roztworzenie osadu w nadmiarze odczynnika. 

b)

 

stwierdzenie całkowitości strącenia osadu. 

c)

 

rozcieńczenie roztworu. 

d)

 

rozpuszczenie osadu. 

 

7.

 

Według danych producenta stały chlorek baru BaCl

2

 ma następujący skład 

 

Chlorek baru 

min. 99 max. 102% 

Metale cięŜkie (jako ołów Pb) 

max. 0,001% 

Stront (Sr) 

max. 0,5% 

Wapń (Ca) 

max. 0,05% 

ś

elazo (Fe) 

max. 0,001% 

 

 

Oznacza to, Ŝe oferowany odczynnik moŜna zakwalifikować jako 
a)

 

czysty. 

b)

 

czysty do analizy. 

c)

 

czysty chemicznie. 

d)

 

czysty spektralnie. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

28

8.

 

JeŜeli  ditizon,  często  stosowany  w analizie  kationów  odczynnik  organiczny,  reaguje 
z jonami Zn

2+

,

 

Pb

2+

,

 

Ag

+ 

to naleŜy go zaklasyfikować jako odczynnik 

a)

 

specyficzny. 

b)

 

selektywny. 

c)

 

maskujący. 

d)

 

grupowy. 

 

 

9.

 

Reakcją kompleksowania jest 
a)

 

AgCl + 2 NH

3

 

 [Ag(NH

3

)

2

]Cl. 

b)

 

K

+ 

+ HC

4

H

4

O

6

- 

→

 

KHC

4

H

4

O

6

↓

. 

c)

 

Co

2+ 

+ Cl

- 

+

 

OH

- 

→

 

Co(OH)Cl↓. 

d)

 

HgCl

2 

+ 2NH

3

 → HgNH

2

Cl↓. 

 

10.

 

Zapisana reakcja: Al

3+

 + 3 H

2

O →Al(OH)

3

 + 3 H

+

 przedstawia proces hydrolizy soli 

a)

 

mocnego kwasu i mocnej zasady. 

b)

 

słabego kwasu i mocnej zasady. 

c)

 

słabego kwasu i słabej zasady. 

d)

 

mocnego kwasu i słabej zasady. 

 

11.

 

Do czwartej grupy analitycznej kationów naleŜą 
a)

 

beryl, magnez, wapń, stront, bar i rad. 

b)

 

węgiel, krzem, german, cyna i ołów. 

c)

 

Mg

2+

,

 

Ca

2+

, Sr

2+

 i Ba

2+

. 

d)

 

Ca

2+

, Sr

2+

 i Ba

2+

. 

 

12.

 

Podstawa rozdziału anionów na grupy analityczne to  
a)

 

rozpuszczalność soli srebra i baru z anionami w rozcieńczonym HNO

3

. 

b)

 

wytrącanie osadu lub jego brak z jonami Ag

+ 

pochodzącymi z AgNO

3

. 

c)

 

wytrącanie osadu lub jego brak z jonami Ba

2+ 

pochodzącymi z BaCl

2

. 

d)

 

wszystkie wyŜej wymienione kryteria. 

 

13.

 

W środowisku kwasu solnego strąca się osady kationów 
a)

 

tylko pierwszej grupy analitycznej. 

b)

 

pierwszej i drugiej grupy analitycznej. 

c)

 

tylko trzeciej grupy analitycznej. 

d)

 

tylko czwartej grupy analitycznej. 

 

14.

 

Związek  chemiczny,  zapisywany  skrótowo  jako  AKT  (amid  kwasu  tiooctowego), 
w wyniku hydrolizy tworzy 
a)

 

tioalkohol. 

b)

 

siarkowodór. 

c)

 

kwas octowy. 

d)

 

amid kwasu octowego. 

 

15.

 

Podczas wstępnych badań soli nie wykonuje się 
a)

 

badania odczynu soli roztworzonych w kwasie solnym. 

b)

 

badania odczynu soli rozpuszczonych w wodzie. 

c)

 

próba płomieniowej w płomieniu gazowym. 

d)

 

ocena wizualnej barwy roztworu soli. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

29

16.

 

W wodzie  wodociągowej  występują jony  SO

4

2-

.

 

Jony  te  moŜna  strącić  w postaci  osadu 

stosując 
a)

 

BaCl

2. 

 

b)

 

KNO

3. 

 

c)

 

NaOH.  

d)

 

NH

4

NO

3.

 

 

17.

 

Do wydzielenia z roztworu Na

2

CO

3 

dwutlenku węgla moŜna uŜyć  

a)

 

roztwór HCl. 

b)

 

roztwór BaCl

2 

. 

c)

 

roztwór NaOH. 

d)

 

roztwór AgNO

3 

. 

 

18.

 

Krople  anyŜowe  zawierają  w swym  składzie  chlorek  amonu  NH

4

Cl.  Obecność  jonów 

chlorkowych w kroplach moŜna stwierdzić na podstawie 
a)

 

próby z AgNO

3

.  

b)

 

próby płomieniowej. 

c)

 

oceny odczynu kropli. 

d)

 

oceny zapachu kropli. 

 

19.

 

Podczas sporządzania rozcieńczonego kwasu siarkowego(VI) naleŜy  
a)

 

odmierzoną  objętość  kwasu  powoli  wlewać  do  naczynia  z wodą,  następnie  całość 
zamieszać.  

b)

 

odmierzoną  objętość  kwasu  wlewać  do  małej  ilości  wody,  zamieszać  i uzupełnić 
wodą do Ŝądanej objętości. 

c)

 

do  naczynia  na  roztwór  kwasu  wlać  trochę  wody,  następnie  odmierzoną  objętość 
kwasu, uzupełnić wodą do Ŝądanej objętości, zamieszać. 

d)

 

do  naczynia  na  roztwór  kwasu  wlać  odmierzoną  objętość  kwasu,  a  następnie  całą 
ilość wody, zmieszać. 

 

20.

 

W karcie charakterystyki azotanu(V) srebra zawarte są następujące informacje 

 

R: 34-50/53 
Powoduje oparzenia. Bardzo toksyczny dla organizmów Ŝyjących w wodzie, moŜe 
powodować długotrwałe niekorzystne skutki dla środowiska wodnego. 
S: 26-45-60-61 
W przypadku kontaktu z oczami przemyć natychmiast duŜą ilością wody 
i konsultować z lekarzem. W razie wystąpienia objawów zatrucia kontaktować się 
natychmiast z lekarzem. 
Substancja musi być utylizowana jako odpad niebezpieczny. Unikać skaŜenia 
ś

rodowiska 

 

Na podstawie tych informacji moŜna stwierdzić, Ŝe właściwe były następujące czynności:  
a)

 

słoik  po  stałym  AgNO

3 

został  wymyty  pod  bieŜącą  wodą  i przeznaczony  do 

przechowywani innych substancji. 

b)

 

słoik  po  stałym  AgNO

3 

został  wymyty  pod  bieŜącą  wodą,  przepłukany  wodą 

destylowaną i przeznaczony do przechowywania innych substancji. 

c)

 

słoik  po  stałym  AgNO

3 

został  oddany  firmie  specjalizującej  się  w utylizowaniu 

niebezpiecznych substancji. 

d)

 

do  niepotrzebnego  roztworu  AgNO

3 

dodano  jako  odczynnik  strącający  NaCl, 

a następnie roztwór wraz z osadem wylano do kanalizacji. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

30

KARTA ODPOWIEDZI 

 
Imię i nazwisko ............................................................................................................... 
 

Wykonywanie podstawowych analiz jakościowych

 

 
Zakreśl poprawną odpowiedź.

 

 

Nr 

zadania 

Odpowiedź 

Punkty 

1 

a 

b 

c 

d 

 

2 

a 

b 

c 

d 

 

3 

a 

b 

c 

d 

 

4 

a 

b 

c 

d 

 

5 

a 

b 

c 

d 

 

6 

a 

b 

c 

d 

 

7 

a 

b 

c 

d 

 

8 

a 

b 

c 

d 

 

9 

a 

b 

c 

d 

 

10 

a 

b 

c 

d 

 

11 

a 

b 

c 

d 

 

12 

a 

b 

c 

d 

 

13 

a 

b 

c 

d 

 

14 

a 

b 

c 

d 

 

15 

a 

b 

c 

d 

 

16 

a 

b 

c 

d 

 

17 

a 

b 

c 

d 

 

18 

a 

b 

c 

d 

 

19 

a 

b 

c 

d 

 

20 

a 

b 

c 

d 

 

Razem: 

 

 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

31

TEST 2 
Test dwustopniowy do jednostki modułowej „Wykonywanie podstawowych 
analiz jakościowych” 

 

Test składa się z 20 zadań wielokrotnego wyboru, z których: 

−

 

zadania 1, 2, 4, 5, 6, 11, 12, 13, 14, 15,16, 17, 19, 20 są z poziomu podstawowego, 

−

 

zadania 3, 7, 8, 9, 10, 18 są z poziomu ponadpodstawowego. 

 

Punktacja zadań: 0 lub 1 punkt 

 
Za kaŜdą prawidłową odpowiedź uczeń otrzymuje 1 punkt. Za złą odpowiedź lub jej brak 

uczeń otrzymuje 0 punktów. 

 
Proponuje się następujące normy wymagań – uczeń otrzymuje następujące 
oceny szkolne: 

−

 

dopuszczający – za rozwiązanie co najmniej 9 zadań z poziomu podstawowego, 

−

 

dostateczny – za rozwiązanie co najmniej 12 zadań z poziomu podstawowego, 

−

 

dobry – za rozwiązanie 15 zadań, w tym co najmniej 3 z poziomu ponadpodstawowego, 

−

 

bardzo dobry – za rozwiązanie 18 zadań, w tym 5 z poziomu ponadpodstawowego. 

 

Klucz odpowiedzi:  1. b, 2. d, 3. b, 4. c, 5. b, 6. c, 7. d, 8. a, 9. b, 10. a, 11. c, 

12. b, 13. b, 14. c, 15. d, 16. b, 17. a, 18. a, 19. c, 20. d. 

 

Plan testu 

 

Nr 

zad.

 

Cel operacyjny  

(mierzone osiągnięcia ucznia) 

Kategoria 

celu 

Poziom 

wymagań 

Poprawna 

odpowiedź 

1 

Dobrać sprzęt do wykonywania analiz 
jakościowych techniką półmikro 

C 

P 

b 

2 

Rozpoznać sprzęt stosowany w analizie 
jakościowej techniką półmikro 

A 

P 

d 

3 

Określić cel mieszania podczas wykonywania 
operacji strącania osadów 

C 

PP 

b 

4 

Wskazać zastosowanie wody królewskiej 
w analizie jakościowej

 

B 

P 

c 

5 

Dobrać odczynniki stosowane w analizie 
jakościowej jako substancje pomocnicze według 
kryterium ich czystości 

B 

P 

b 

6 

Określić warunki wykonywania próby 
płomieniowej kationów 

A 

P  

c  

7 

Scharakteryzować budowę związków 
kompleksowych stosowanych w analizie 
jakościowej 

C 

PP 

d 

8 

Sklasyfikować odczynniki organiczne stosowane 
w analizie jakościowej  

C 

PP 

a 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

32

9 

Wyjaśnić pojęcie czułość reakcji chemicznej 

C 

PP 

b 

10  Sklasyfikować typ reakcji chemicznej na 

podstawie zapisu równania rekcji  

C 

PP 

a

 

11  Przewidzieć odczyn roztworu na podstawie 

reagujących soli 

C 

P 

c 

12  Wymienić aniony I grupy analitycznej 

A 

P 

b 

13  Określić warunki strącania osadów zawierających 

kationy III i IV grupy analitycznej 

B 

P 

b 

14  Określić produkty reakcji AKT z kationami III 

grupy analitycznej 

B 

P 

c 

15  Wskazać kationy, które identyfikuje się przed 

rozdziałem systematycznym 

A 

P 

d

 

16  Dobrać odczynnik do strącenia anionu I grupy 

analitycznej  

C 

P 

b 

17  Dobrać odczynnik do wypierania słabych kwasów 

z roztworów ich soli 

C 

P 

a 

18  Dobrać sposób identyfikacji NH

4

+

 w mieszaninie 

C 

PP 

a 

19  Dobrać sprzęt ochrony indywidualnej przy pracy 

z AKT 

C 

P 

c 

20  Zaproponować bezpieczny sposób postępowania 

z substancjami niebezpiecznymi dla środowiska 

C 

P 

d 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

33

Przebieg testowania 

 

Instrukcja dla nauczyciela 

1.

 

Ustal  z uczniami  termin  przeprowadzenia  sprawdzianu  z wyprzedzeniem  co  najmniej 
jednotygodniowym. 

2.

 

Omów z uczniami cel stosowania pomiaru dydaktycznego. 

3.

 

Zapoznaj uczniów z rodzajem zadań zawartych w zestawie oraz z zasadami punktowania. 

4.

 

Przygotuj odpowiednią liczbę testów. 

5.

 

Zapewnij samodzielność podczas rozwiązywania zadań. 

6.

 

Przed rozpoczęciem testu przeczytaj uczniom instrukcję dla ucznia. 

7.

 

Zapytaj, czy uczniowie wszystko zrozumieli. Wszelkie wątpliwości wyjaśnij. 

8.

 

Nie przekraczaj czasu przeznaczonego na test. 

9.

 

Kilka  minut  przed  zakończeniem  testu  przypomnij  uczniom  o zbliŜającym  się  czasie 
zakończenia udzielania odpowiedzi. 

 

Instrukcja dla ucznia 

1.

 

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję. 

2.

 

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 

3.

 

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 

4.

 

Test  zawiera  20  zadań.  Do  kaŜdego  zadania  dołączone  są  4  moŜliwości  odpowiedzi. 
Tylko jedna jest prawidłowa. 

5.

 

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce 
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie 
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową. 

6.

 

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania. 

7.

 

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie 
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. 

8.

 

Na rozwiązanie testu masz 40 minut. 

Powodzenia! 

 
Materiały dla ucznia: 

−

 

instrukcja, 

−

 

zestaw zadań testowych, 

−

 

karta odpowiedzi. 

 
ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 

 
1.

 

Próbkę do analizy jakościowej wykonywanej techniką półmikro naleŜy odmierzać 
a)

 

pipetą jednomiarową. 

b)

 

pipetą wielomiarową  

c)

 

cylindrem. 

d)

 

biuretą. 

 

2.

 

Przedstawione na zdjęciu urządzenie słuŜy do 
a)

 

odwaŜania próbki do analizy jakościowej metodą makro.  

b)

 

odwaŜania próbki do analizy jakościowej metodą półmikro.  

c)

 

odwaŜania substancji, w celu przygotowania roztworów.  

d)

 

równowaŜenia masy probówek przeznaczonych do wirowania. 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

34

3.

 

Mieszanie reagentów podczas strącania osadów 
a)

 

zapobiega tworzeniu większych kryształów. 

b)

 

sprzyja tworzeniu większych kryształów. 

c)

 

zmniejsza rozpuszczalność osadu. 

d)

 

zwiększa rozpuszczalność osadu. 

 

4.

 

Woda królewska w analizie jakościowej słuŜy do  
a)

 

selektywnego strącania osadów. 

b)

 

selektywnego roztwarzania osadów. 

c)

 

roztwarzania osadów w wyniku reakcji utleniania. 

d)

 

usuwania tłustych zanieczyszczeń ze szkła laboratoryjnego.    

 

5.

 

Do sporządzania roztworów pomocniczych w analizie jakościowej naleŜy uŜyć 
substancje oznaczone jako 
a)

 

techn. 

b)

 

cz. 

c)

 

cz.d.a 

d)

 

cz.ch.  

 

6.

 

Próbę płomieniową, w celu wykrycia związków sodu, wykonuje się 
a)

 

w płomieniu acetylenowo-tlenowym. 

b)

 

w płomieniu palnika spirytusowego. 

c)

 

w płomieniu palnika gazowego. 

d)

 

w lampie sodowej.  

 

7.

 

Związki kompleksowe, stosowane w analizie jakościowej występują 
a)

 

tylko w formie trudnorozpuszczalnych osadów. 

b)

 

tylko w formie kationów zespolonych. 

c)

 

tylko w formie anionów zespolonych. 

d)

 

we wszystkich wymienionych formach. 

 

8.

 

Z podanych w tabeli związków organicznych do specyficznych moŜna zaliczyć 

 

Wykrywany jon 

Odczynnik organiczny 

Sr

2+ 

rodizonian sodu 

Ba

2+ 

rodizonian sodu 

Mg

2+

 

magnezon 

K

+

 

tetrafenyloboran sodu, kwas winowy 

NH

4

+

 

tetrafenyloboran sodu 

 

a)

 

kwas winowy i magnezon. 

b)

 

tetrafenyloboran sodu. 

c)

 

rodizonian sodu. 

d)

 

tylko magnezon. 

 

9.

 

Termin czułość reakcji analitycznej  
a)

 

oznacza, Ŝe przy pomocy danej reakcji moŜna wykryć tylko jedna substancję. 

b)

 

to najmniejsza ilość substancji, która moŜe być wykryta za pomocą danej reakcji.  

c)

 

oznacza,  Ŝe  reagujące  substancje  są

 

wraŜliwe  na  czynniki  zewnętrzne,  takie  jak  np. 

ś

wiatło. 

d)

 

oznacza, Ŝe reagujące substancje

 

są wraŜliwe na czynniki wewnętrzne, takie jak np. 

pH środowiska. 

 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

35

10.

 

Reakcja hydrolizy to 
a)

 

Cr

3+

 + 3 H

2

O → Cr(OH)

3

↓

 

+ 3 H

+ 

 

b)

 

NH

4

+

 + OH

- 

→

 NH

3

↑

 + H

2

O 

c)

 

Ca

2+ 

+ H

2

O + CO

2 

→

 CaCO

3

↓

 

+ 2 H

+ 

 

d)

 

CO

3

2- 

+ 2 H

+ 

→

 CO

2 

+

 

H

2

O↑ 

 

11.

 

W wyniku hydrolizy soli słabego kwasu i mocnej zasady odczyn roztworu będzie 
a)

 

obojętny. 

b)

 

kwaśny. 

c)

 

zasadowy. 

d)

 

lekko kwaśny. 

 

12.

 

Do pierwszej grupy analitycznej anionów naleŜą 
a)

 

wodór i hel.

 

 

b)

 

Cl

-

,

 

Br

-

 i I

-

 

c)

 

fluor, chlor, brom, jod i astat. 

d)

 

wodór, lit, sód, potas, rubid, cez i frans. 

 
13.

 

W środowisku amoniaku strąca się osady kationów 
a)

 

pierwszej i drugiej grupy analitycznej. 

b)

 

tylko trzeciej grupy analitycznej. 

c)

 

trzeciej i czwartej grupy analitycznej. 

d)

 

wszystkich grup analitycznych. 

 

14.

 

Związek chemiczny, zapisywany skrótowo jako AKT, z kationami III grupy analitycznej 
tworzy 
a)

 

tylko siarczki. 

b)

 

tylko wodorotlenki. 

c)

 

siarczki i wodorotlenki. 

d)

 

siarczki lub wodorotlenki, w zaleŜności od pH środowiska reakcji. 

 

15.

 

Przed rozdziałem systematycznym kationów w badanej soli identyfikuje się  
a)

 

tylko NH

4

+

. 

b)

 

tylko Fe

2+

 

c)

 

tylko Fe

3+

. 

d)

 

wszystkie wymienione.  

 

16.

 

W wodzie  wodociągowej  występują  jony  Cl

-

.

 

Jony  te  moŜna  strącić  w postaci  osadu  za 

pomocą 
a)

 

BaCl

2. 

 

b)

 

AgNO

3.

 

c)

 

KNO

3. 

 

d)

 

NaOH. 

 
17.

 

Do wydzielenia kwasu octowego z roztworu CH

3

COONa. moŜna uŜyć 

a)

 

roztwór HCl. 

b)

 

roztwór BaCl

2.

 

c)

 

roztwór NaOH. 

d)

 

roztwór AgNO

3.

 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

36

18.

 

W  wodzie  spoŜywczej  moŜe  wystąpić  amoniak.  Jego  obecność  moŜna  stwierdzić  za 
pomocą próby 
a)

 

z odczynnikiem Nesslera.  

b)

 

wodą chlorową. 

c)

 

wodą barytową. 

d)

 

z NH

4

SCN. 

 

19.

 

W karcie charakterystyki AKT (tioacetamidu) zawarte są następujące informacje 

 

R: 45-22- 36/38 –52/53 
MoŜe powodować raka. Działa szkodliwie po połknięciu. Działa draŜniąco na oczy 
i skórę. Działa szkodliwie na organizmy wodne. 

 

Biorąc pod uwagę te informacje, osoba pracująca z AKT powinna zastosować następujący 
zestaw zestawów środków ochrony indywidualnej 

a)

 

okulary zwykle, rękawiczki gumowe. 

b)

 

okulary typu gogle, rękawiczki lateksowe. 

c)

 

okulary typu gogle, rękawice chroniące przed chemikaliami.  

d)

 

okulary typu gogle, rękawice jednorazowe, maska przeciwpyłowa. 

 

20.

 

Podczas  sporządzania  roztworu  AKT  laborant  rozsypał  trochę  tej  substancji  na  stół 
laboratoryjny. Aby uniknąć skaŜenia środowiska naleŜy 
a)

 

zebrać substancję na sucho i przekazać do utylizacji. 

b)

 

rozpuścić substancję w wodzie, roztwór zetrzeć ścierką, którą wypłukać pod bieŜącą 
wodą.  

c)

 

rozpuścić substancję w wodzie, zneutralizować roztworem PbCl

2 

w

 

obecności kwasu

, 

powstały osad zebrać i wsypać do pojemnika na stałe odpady. 

d)

 

rozpuścić  substancję  w wodzie  z dodatkiem  amoniaku,  zamknąć  wyciąg,  poczekać 
aŜ powstały siarkowodór zostanie odprowadzony do atmosfery.  

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

37

KARTA ODPOWIEDZI 

 
Imię i nazwisko ....................................................................................................................... 
 

Wykonywanie podstawowych analiz jakościowych

 

 
Zakreśl poprawną odpowiedź.

 

 

Nr 

zadania 

Odpowiedź 

Punkty 

1 

a 

b 

c 

d 

 

2 

a 

b 

c 

d 

 

3 

a 

b 

c 

d 

 

4 

a 

b 

c 

d 

 

5 

a 

b 

c 

d 

 

6 

a 

b 

c 

d 

 

7 

a 

b 

c 

d 

 

8 

a 

b 

c 

d 

 

9 

a 

b 

c 

d 

 

10 

a 

b 

c 

d 

 

11 

a 

b 

c 

d 

 

12 

a 

b 

c 

d 

 

13 

a 

b 

c 

d 

 

14 

a 

b 

c 

d 

 

15 

a 

b 

c 

d 

 

16 

a 

b 

c 

d 

 

17 

a 

b 

c 

d 

 

18 

a 

b 

c 

d 

 

19 

a 

b 

c 

d 

 

20 

a 

b 

c 

d 

 

Razem: 

 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

38

7.  LITERATURA 

 
1.

 

Chodkowski J.: Słownik chemiczny. Wiedza Powszechna, Warszawa 1982 

2.

 

Klepaczko-Filipiak  B.,  Sadlak  E.:  Badania  chemiczne.  Analiza  jakościowa  substancji 
WSiP, Warszawa 1998 

3.

 

Piękoś  R.  (red.):  Chemiczna  analiza  jakościowa.  Akademia  Medyczna  w  Gdańsku, 
Gdańsk 2003 

4.

 

Rosołowski Sz.: Pracownia chemiczna. Analiza jakościowa. WSiP, Warszawa 1993 

5.

 

Słownik chemii analitycznej. WNT, Warszawa 1984 

 
Strony internetowe 
6.

 

www.labobaza.pl 

7.

 

www.bioeko.pl 

8.

 

www.arm.gov.pl