Kasicz_chlodnictwo

POLITECHNIKA GDAŃSKA

Wydział Mechaniczny

SEMINARIUM Z CHŁODNICTWA

Temat: MoŜliwości i ograniczenia stosowania węglowodorów

w spręŜarkowych urządzeniach chłodniczych.

Alan Kaszyński
Sebastian Kasicz
wydz. Mechaniczny
sem. 8, SMiUE

MoŜliwości i ograniczenia stosowania węglowodorów w spręŜarkowych

urządzeniach chłodniczych

Węglowodory są to organiczne związki chemiczne zawierające w swojej strukturze

tylko atomy węgla i wodoru. Wszystkie one składają się z podstawowego szkieletu

węglowego (powiązanych ze sobą atomów węgla) i przyłączonych do tego szkieletu atomów

wodoru.

Związki te zostały podzielone na nasycone i nienasycone.

Węglowodory, które są wykorzystywane jako czynniki chłodnicze to Propan R 290 (C

Izobutan R 600a, naleŜą one do grupy węglowodorów nasyconych zwanych inaczej alkanami.

Czynnikiem chłodniczym(ziębniczym) nazywamy substancje, która pracując przy

niskich temperaturach i niskich ciśnieniach, pobiera ciepło od najbliŜszego otoczenia i w ten

sposób powoduje obniŜenie jego temperatury, a oddaje przez skraplanie przy odpowiednio

wyŜszej temperaturze i wyŜszym ciśnieniu na zewnątrz urządzenia chłodniczego.

Teoretycznie kaŜda ciecz mogłaby być wykorzystywana jako czynnik chłodniczy. W praktyce

jednak występuje cały szereg warunków, jakie musza być spełnione, aby dany płyn mógł

znaleźć zastosowanie w parowym urządzeniu chłodniczym, w którym poddawany jest kolejno

następującym po sobie przemianom termodynamicznym tworzącym obieg lewobieŜny.

Na początek porównaliśmy niektóre własności czynników węglowodorowych

z czynnikami, które zostaną przez nie, zastąpione, co chociaŜ częściowo da nam obraz

moŜliwości i ograniczenia ich stosowania, jako czynników chłodniczych.

Izobutan R 600a

Izobutan to substancja, która jako jedna z pierwszych została wykorzystana jako

czynnik chłodniczy, głównie w urządzeniach pracujących w zakładach produkujących lub

przetwarzających węglowodory, a takŜe w obiektach gdzie płyn ten był zuŜywany jako

paliwo. Jednak ze względu na właściwości palne został on wyparty przez czynniki

chlorowcopochodne.

Obecnie R 600a staje się dominującym czynnikiem chłodniczym w chłodziarkach

i chłodziarko-zamraŜarkach domowych – w jednostopniowych układach spręŜarkowych.

Izobutan jest nasyconym węglowodorem organicznym pochodzenia mineralnego.

Jest izomerem butanu (C

) o wzorze (CH

)

-CH. Jest bezbarwny i bezwonny.

Cechy tego czynnika są następujące:

1. Temperatura punktu krytycznego wynosi (135°C) i jest najwyŜsza spośród znanych

czynników chłodniczych.

2. Niski współczynnik lepkości dynamicznej oraz duŜe ciepło parowania, gwarantujące

dobrą wymianę ciepła w parownikach i skraplaczach, a takŜe niskie opory

hydrauliczne.

3. Niskie wartości ciśnień, które pozwalają na stosowanie lekkich konstrukcji pewnych

elementów instalacji. Dzięki temu do budowy urządzeń pracujących z R 600a

potrzeba zuŜyć mniej materiałów, a to z kolei obniŜa cenę wytwarzania całej instalacji

chłodniczej. Niska wartość ciśnienia skraplania powoduje takŜe, iŜ wyciek czynnika

po stronie tłocznej jest około 2-krotnie mniejszy niŜ w przypadku urządzeń

pracujących z czynnikami R 12 i R 134a, przy tej samej wartości nieszczelności

spręŜarkowego urządzenia chłodniczego dla wyŜej wymienionych czynników

ziębniczych.

4. Wartość teoretycznego współczynnika wydajności chłodniczej R 600a jest

nieznacznie mniejsza od COP (Coefficient of Performance) R 12, jednakŜe mniejsza

masa cząsteczkowa i lepkość izobutanu będące przyczynami intensywniejszej

wymiany ciepła w wymiennikach i mniejszych oporów przepływu przez przewody,

skutkują zmniejszeniem zuŜycia energii elektrycznej przez chłodziarkę domową

(nawet o ok. 20%) w porównaniu z urządzeniem na R 12.

5. Współczynnik wydajności chłodniczej izobutanu jest wyŜszy niŜ dla czynnika R 134a.

JednakŜe ze względu na zoptymalizowaną konstrukcję i wysoką jakość współczesnych

chłodziarek domowych, następuje zanik róŜnic w zuŜyciu energii napędowej i

wartości wskaźnika TEWI dla urządzeń pracujących z R 600a i R 134a.

6. Jednostkowa wydajność chłodnicza izobutanu jest mniejsza niŜ dla R 12 i R 134a, co

powoduje, Ŝe urządzenia pracujące z R 600a muszą być wyposaŜone w spręŜarki

skonstruowane specjalnie dla tego czynnika. Do tego koniecznością jest montaŜ

dłuŜszej rurki kapilarnej niŜ w przypadku wyŜej wspomnianych płynów

syntetycznych. Zmiany, których trzeba dokonać w konstrukcji chłodziarek domowych

wiąŜą się oczywiście z pewnymi kosztami przestawienia się z wytwarzania urządzeń

pracujących z R 12, na produkcje lodówek, w których jako czynnik chłodniczy będzie

wykorzystywany R 600a, które to koszty są wyŜsze niŜ przestawienie się na produkcje

urządzeń napełnionych czynnikiem R 134a.

7. Dla czynnika R 600a występują niskie w stosunku do innych czynników temperatury

końca spręŜania, prawie niezaleŜne od temperatury parowania. Daje to moŜliwość

głębszego dochłodzenia czynnika w rurce kapilarnej połączonej z przewodem

ssawnym.

8. Gęstość R 600a jest znacznie mniejsza od gęstości R12. Stanowi zaledwie 1/3 gęstości

R 12, czego skutkiem jest małe wagowe napełnienie instalacji czynnikiem (=40%

napełnienia R 12), a takŜe zmniejszone natęŜenie przepływu czynnika w instalacji, co

w efekcie daje wyŜszą efektywność energetyczną obiegu chłodniczego, a zatem niŜsze

koszty eksploatacyjne;

9. R 600a, tak jak R12 dobrze współpracuje z mineralnymi olejami smarnymi, tworząc

z nimi roztwory;

Propan R 290 (C

)

Propan jako czynnik chłodniczy ma dłuŜszą historię niŜ chłodnicze czynniki

syntetyczne.

Od początku XX wieku jest on wykorzystywany w duŜych instalacjach chłodniczych

w przemyśle chemicznym, petrochemicznym oraz w zakładach skraplania i rozdzielania

gazów gdzie – jako czynnik palny – podlega rygorystycznemu reŜimowi technologicznemu

i przeciwpoŜarowemu.

Propan i amoniak moŜna uznać za najlepsze substytuty czynników R 22 i R 502 w duŜych i

rednich niskotemperaturowych urządzeniach chłodniczych oraz w pompach ciepła.

Propan naleŜy do rodziny organicznych węglowodorów nasyconych, jest bezbarwny i

bezwonny. Związek ten występuje w złoŜach ropy naftowej i gazu ziemnego. Charakteryzują

go korzystne własności termodynamiczne zbliŜone do amoniaku i R 22 w obszarze

zastosowań w chłodnictwie.

Własności termodynamiczne propanu:

Pewien wgląd w moŜliwości wykorzystania propanu jako czynnika roboczego w parowych

obiegach chłodniczych daje zestawienie go z czynnikiem o zbliŜonych właściwościach

termodynamiczno eksploatacyjnych, czyli z czynnikiem R 22 i porównanie wyników tego

zestawienia.

Porównania dokonano opierając się na takich wielkościach charakteryzujących obieg

teoretyczny jak:

a. spręŜ p

;

b. temperatura końca spręŜania t

tł

;

c. jednostkowa wydajność chłodnicza objętościowa q

;

d. współczynnik wydajności chłodniczej ε

;

Ad a. spręŜ osiągany dla R 290 jest mniejszy niŜ dla czynnika R 22 co jest

niewątpliwą zaletą tego pierwszego, gdyŜ pozwala uzyskać niŜsze temperatury

parowania

przy

nie

zwiększonym

nakładzie

energetycznym.

NiŜsza wartość spręŜu przekłada się na większą trwałość urządzenia chłodniczego,

dłuŜszy okres jego bezawaryjnej eksploatacji oraz moŜliwość uzyskiwania

niŜszych temperatur parowania (do -40˚C) w jednym stopniu spręŜania. To z kolei

jest przyczyną poprawy warunków smarowania i czyni propan odpornym na

rozkład termochemiczny;

Ad b. temperatura końca spręŜania ma znacznie niŜszą wartość dla propanu niŜ dla

R 22, co jest niewątpliwą zaletą propanu z eksploatacyjnego punktu widzenia gdyŜ

po pierwsze wysokie temperatury powodują zmniejszenie gęstości oleju

zmniejszenie jego lepkości, a co za tym idzie gorsze smarowanie no oraz szybsze

zuŜycie elementów spręŜarki, a po drugie Ŝadne urządzenie nie powinno pracować

w skrajnie wysokich lub skrajnie niskich temperaturach, gdyŜ to takŜe prowadzi do

większego zuŜycia części. Niska temperatura końca spręŜania umoŜliwia takŜe

większe dochłodzenie czynnika;

Ad c. wartości objętościowej wydajności chłodniczej oraz współczynnika wydajności

chłodniczej dla czynnika R 290 są niewiele gorsze od wartości charakteryzujących

czynnik R 22 i to nam mówi, Ŝe propan jest czynnikiem, który umoŜliwia

uzyskanie zwartej oraz efektywnej energetycznie instalacji chłodniczej.

Współczynnik wydajności chłodniczej dla R 290 jest o 2 do 3% niŜszy niŜ dla R

22, a co się z tym wiąŜe, Ŝeby osiągnąć ten sam efekt chłodniczy trzeba się liczyć z

większym nakładem energetycznym dla R 290. Wysoka bo aŜ od 1.5 do 2.5 razy

wyŜsza wartość jednostkowej wydajności chłodniczej propanu w porównaniu do

pozostałych czynników badanych, powoduje to, Ŝe napełnienie tym czynnikiem

urządzenia jest odpowiednio niŜsze niŜ dla takich czynników jak R 22 czy R 502.

W przypadku projektowania urządzenia dla czynnika R 290, zwłaszcza przy

właściwym doborze objętości wymienników ciepła, zbiornika, aparatów

pomocniczych i przewodów, moŜna wybrać takie rozwiązanie, które spowoduje,

e masowe napełnienie instalacji zostanie zredukowane do 30% wartości

przewidzianej dla R 22. W przypadku wymiany w urządzeniu R22 na R 290, jego

rzeczywista efektywność przedstawia się nieco korzystniej niŜ relacje teoretyczne

wynikające z danych zamieszczonych w tabeli 23.1.

R 290 charakteryzuje się takŜe takimi własnościami jak:

1. prawie identyczna temperatura krytyczna dla R 290 i R 22 ale za to prawie

dwukrotnie większe ciepło parowania i znacznie mniejsza lepkość

dynamiczna propanu, powodujące lepszą wymianę ciepła w parownikach

i skraplaczach, a takŜe niŜsze opory przepływu czynnika przez układ i

dzięki temu mniejsze spadki ciśnienia w układzie w porównaniu z

czynnikiem R 22;

2. R 290 tworzy z mineralnymi olejami smarnymi roztwory, ułatwiając obieg

i powrót oleju z instalacji do spręŜarki;

3. R 290 to czynnik jednorodny, co jest niewątpliwie jego zaletą. Dzięki temu

stanowi on bardzo interesującą alternatywę dla takich czynników jak R 22

oraz R 502;

Nie istnieje jednak na świecie, Ŝadna rzecz, która posiadałaby same zalety i Ŝadnych

wad i tak samo jest i z czynnikiem chłodniczym R 290, dlatego teŜ przy wymianie czynnika

R 22 na R 290 naleŜy zwrócić szczególną uwagę na wzrost mocy potrzebnej do napędu

urządzenia (tabela 23.2), co zwykle wiąŜe się ze zmianą jednostki napędowej urządzenia (np.

silnika elektrycznego) a to z kolei pociąga za sobą zwiększenie kosztów takiej zamiany. Do

tego trzeba dodać, Ŝe dwukrotny wzrost objętości właściwej zasysanej pary czynnika R 290

(tabela 23.2), moŜe spowodować duŜe zakłócenia w poprawnej pracy urządzenia.

Mieszaniny R 290/R 600a

Oprócz R 290 i R 600a stosowanych samodzielnie moŜna takŜe jako czynniki

chłodnicze wykorzystać mieszaniny wyŜej wymienionych węglowodorów. Mieszaniny

propanu i izobutanu mogą stanowić ciekawą alternatywę jako zamienniki takich czynników,

jak R 12 (równieŜ „drop-in”), R 134a i w pewnym zakresie R 22 (rys. 26.1).

Czynniki chłodnicze złoŜone z propanu i izobutanu to mieszaniny zeotropowe (rys. 26.2),

posiadające następujące właściwości:

RóŜnica zakresu temperatur, w jakich pracują te czynniki, zaleŜna od udziału

składników i ciśnienia, która sięga nawet kilkunastu Kelwinów.

Obszar stęŜeń w którym osiąga się najwyŜsze współczynniki wydajności chłodniczej

dla takich czynników mieści się w przedziale od 40/60 do 60/40. Najbardziej

optymalny skład mieszaniny propanu i izobutanu to 45/55.

Wydajność i energochłonność urządzenia chłodniczego pracującego z mieszaniną

R 290 i R 600a w duŜym stopniu zaleŜą, jak juŜ wyŜej napisałem od składu czynnika

oraz od jego ilości krąŜącej w obiegu. Porównując urządzenie pracujące z czynnikiem

R 290/R 600a i z urządzeniem napełnionym R 12, otrzymujemy w optymalnych

warunkach o ponad 10% niŜsze zuŜycie energii dla tego pierwszego, przy czym

współczynnik wydajności chłodniczej ma tendencję rosnącą wraz z powiększaniem

udziału propanu w mieszaninie.

Mieszanki R 290-R 600a, nie nadają się do stosowania w dwu temperaturowych

chłodziarko-zamraŜarkach domowych, które są obsługiwane przez wspólny agregat

chłodniczy. To, Ŝe czynnik ten składa się z dwóch innych substancji, jest przyczyną

występowania zaburzeń w pracy urządzenia i utrudnia uzyskiwanie Ŝądanych

temperatur. Dzieje się tak na skutek róŜnych zachowań obu czynników składowych

mieszaniny, przy ustalonych ale róŜnych wartościach ciśnień i temperatur.

Tego typu czynniki, charakteryzują się porównywalnym do płynów syntetycznych

strumieniem transportowanego ciepła, a takŜe szerszym zakresem niezakłóconej

pracy, uzyskiwanym na skutek większej wartości krytycznego strumienia ciepła

i nieizotermiczności procesów parowania i skraplania.

Największą popularność spośród mieszanin propanu i izobutanu, zdobyły te o stosunku

masowym 1:1+-10%.

Zalety tego czynnika są następujące:

moŜliwość pełnego dostosowania tego czynnika do wymogów spręŜarek z R 12;

normalna temperatura wrzenia tej mieszaniny wynosi -30°C i jest zbliŜona do

temperatury wrzenia czynnika R 12;

duŜe ciepło utajone, duŜe ciepło parowania i mała gęstość stanowiąca około 40%

gęstości R 12, jest niewątpliwą zaletą tego czynnika, gdyŜ pozwala zminimalizować

zawartość tego płynu w instalacji do 40% zawartości R 12;

mieszanka ta dobrze współpracuje z olejami mineralnymi;

przy przezbrajaniu z czynnika R 12 na mieszaninę węglowodorów termostat,

przełączniki prądowe, przełączniki prądowe oświetlenia, w tym przyciski drzwiowe,

wymagają obudowy gazoszczelnej lub zmiany ich lokalizacji na zewnętrzną, jeŜeli

któryś z tych warunków jest spełniony wtedy przeróbka urządzenia sprowadza się

tylko do wymiany rurki kapilarnej (mniejsza lepkość R 290-R 600a niŜ R 12

powoduje zmniejszenie oporów przepływu, a co za tym, Ŝeby uzyskać w

odpowiednich miejscach odpowiednie wartości ciśnień, mając niŜsze opory przepływu

trzeba zastosować dłuŜszą rurkę kapilarną);

mieszanka ta charakteryzuje się własnościami termodynamicznymi, które są średnimi

własnościami termodynamicznymi dla obu składników tworzących ten czynnik.

Mieszanka taka okazała się szczególnie przydatna w zamraŜarkach typu domowego i

handlowego.

Mieszaniny propanu i izobutanu o róŜnych składach, uwzględnia się takŜe jako napełnienie

rurek ciepła.

WaŜną kwestią dotyczącą czynników chłodniczych jest bezpieczeństwo ich

stosowania zarówno w aspekcie ekologicznym jak i ochrony zdrowia ludzkiego.

Aspekty bezpieczeństwa stosowania czynników węglowodorowych.

Palność czynników HC i środki zapobiegawcze

Własności palne czynników HC wymagają podejmowania odpowiednich środków

zabezpieczających podczas transportu, przechowywania, serwisu i eksploatacji urządzeń.

Zapłon kaŜdego czynnika palnego następuje wtedy, gdy w powietrzu mieszanina osiągnie

stęŜenie w przedziale palności, w obecności źródła zapłonu o odpowiedniej wysokiej

temperaturze. Tak, więc pierwszym i najwaŜniejszym wymogiem jest zapobieganie przed

wyciekiem czynnika oraz eliminowanie z wnętrza chłodziarek wszelkich moŜliwych

elektrycznych źródeł zapłonu - poprzez ich hermetyzację lub wyprowadzenie na zewnątrz

urządzenia. Zapłon kaŜdego czynnika HC wymaga zbieŜności w czasie i przestrzeni kilku

niekorzystnych okoliczności, takich jak:

wycieku czynnika, co nie zdarza się zbyt często lub nie ma miejsca w ogóle

w okresie ich eksploatacji

powstanie mieszaniny czynnika z powietrzem w granicach palności. Dla R

600a zawiera się ona w przedziale od 1,85 do 8,5%, a dla R 290 od 2,2 do

9,5%. PoniŜej i powyŜej tych granic czynnik jest niepalny z powodu niedoboru

tlenu

jednocześnie musi zaistnieć źródło zapłonu o temperaturze powyŜej 450oC

Prawdopodobieństwo jednoczesnego zaistnienia wszystkich powyŜszych okoliczności

jest małe - tym bardziej, Ŝe są one podstawą przepisów bezpieczeństwa i rygorystycznych

odbiorów. Hermetyczność konstrukcji instalacji mechanicznej i elektrycznej wraz

z minimalizacją zawartości czynnika w instalacji stanowią wymogi podstawowe, w praktyce

łatwo wykonalne. Zgodnie z Europejską Normą EN 378 - przy zawartości czynnika

w instalacji do 150 g nie ma ograniczeń w instalowaniu urządzeń hermetycznych

z czynnikami HC w dowolnych pomieszczeniach zamkniętych bez wentylacji. W grupie tej

mieszczą się chłodziarki domowe, małej mocy chłodziarki handlowe, klimatyzatory i pompy

ciepła. W celu pogłębienia przekonania Czytelnika, co do bezpieczeństwa stosowania

chłodziarek z R 600a w kuchniach domowych, posłuŜmy się następującym przykładem

liczbowym. Bezpieczną przestrzeń powietrzną (netto) pomieszczenia, w którym ma być

ustawiona chłodziarka z czynnikiem HC opisuje zaleŜność

Pb = Zc • Wb/Sdgz

gdzie:

Pb - bezpieczna przestrzeń powietrzna pomieszczenia (netto) [m3]

Zc - całkowita zawartość czynnika w instalacji [kg]

Wb - wskaźnik bezpieczeństwa określający ile razy stęŜenie rzeczywiste czynnika HC

w powietrzu pomieszczenia bez wentylacji jest niŜsze od dolnej granicy zapłonu, przy

wycieku całej zawartości czynnika z instalacji do pomieszczenia. Jego wartość przyjmuje się

w granicach 2-4 (średnio 3)

Sdgz - stęŜenie dolnej granicy zapłonu dla danego czynnika [kg/m3].

JeŜeli np. dla R 600a przyjmiemy:

ZC = 50 g = 0,05 kg (wartość maksymalna nawet w największych chłodziarkach

domowych)

Wb = 3

Sdgz = 0,035 kg/m3 (Dana z tabeli)

wówczas ze wzoru otrzymujemy:

Pb = 0,05 . 3/0,035 = 4,28 m3 =

1,65 m2 (powierzchnia kuchni) • 2,6 m (wysokość kuchni) Kuchnię o takich

wymiarach jest wprost sobie trudno wyobrazić. Jednak nawet w takim pomieszczeniu zapłon

R 600a byłby niemoŜliwy. Przyjęliśmy wskaźnik bezpieczeństwa Wb = 3 oraz najwyŜszą

zawartość czynnika Zc = 50 g, co stanowi wielokrotny zapas bezpieczeństwa. NaleŜy równieŜ

wiedzieć, Ŝe prawie połowa masy czynnika rozpuszczona jest w oleju smarnym i nie wycieka.

W celu praktycznego sprawdzenia skutków ewentualnego wariantu wycieku i zapłonu

R 600a wewnątrz chłodziarki, w Niemczech i Szwecji przeprowadzono badania symulacyjne.

Próby te wykazały, Ŝe nawet w przypadku nieszczelnej instalacji elektrycznej i zaistnienia

wycieku, nie dochodzi do skutków w postaci zniszczeń, jakie normalnie wiąŜą się

z wybuchem gazu palnego. JuŜ przy minimalnym wzroście ciśnienia w szafce uchylają się

drzwi chłodziarki i nie dochodzi do wzrostu niszczącego ciśnienia podmuchowego. Płomień

juŜ w płaszczyźnie drzwi chłodziarki gaśnie. A zatem czynniki HC są równie bezpieczne jak

R 12 i R 134a i mają przewagę nad nimi, są bowiem przyjazne dla środowiska, a takŜe

energooszczędne.

Podsumowując moŜna stwierdzić, Ŝe technika oparta na czynnikach HC jest prosta i

wysoce przydatna w budowie chłodziarek i zamraŜarek domowych. Nie wymaga ona

specjalnych zabiegów i zmian w technologii produkcji spręŜarek, parowników,

skraplaczy itp. Jedynym wymaganiem przy przezbrajaniu jest adaptacja rurki kapilarnej o

optymalnej długości i jej przetestowanie ruchowe. Hermetyczna instalacja chłodnicza i

elektryczna czyni układ bezpieczny mimo palności czynnika HC. Wszystkie problemy

związane z bezpieczeństwem uŜytkowania chłodziarek i zamraŜarek domowych dają się w

pełni rozwiązywać zgodnie z rygorystycznymi przepisami bezpieczeństwa.

Ponadto remont spręŜarek instalacji, a zwłaszcza wymiana spręŜarek hermetycznych

warunkach pozafabrycznych, nie wymaga stosowania technik szczególnych, poza

przeszkoleniem załogi w zakresie obsługi urządzeń z palnymi czynnikami. Urządzenia z

czynnikami HC odznaczają się większą trwałością i efektywnością energetyczną, a więc

są bezpośrednio i pośrednio bardziej ekologiczne i spełniają wszelkie współczesne

wymagania. Czynniki HC juŜ zostały ostatecznie i niepodwaŜalnie zaakceptowane

w świecie jako docelowe czynniki zastępcze dla CFC, HCFC oraz HFC. Aktualna światowa

produkcja zamraŜarek domowych z czynnikami HC zbliŜa się szybko do poziomu pełnego

wiatowego zapotrzebowania rynkowego na tego rodzaju urządzenia. Chłodziarki i

zamraŜarki domowe z R 134a stały się niekonkurencyjne. Po wielu kłopotliwych latach z

czynnikami, rysuje się klarowna i ustabilizowana sytuacja w dziedzinie czynników

chłodniczych, wśród których dominować będą węglowodory w chłodnictwie

domowym i amoniak z niewielkimi wyjątkami w pozostałych ogniwach łańcucha

chłodniczego. A więc moŜna, w nawiązywaniu do pozycji literaturowych, jeszcze raz

stwierdzić, Ŝe naturalne czynniki chłodnicze są przyszłością chłodnictwa, klimatyzacji i

pomp ciepła.

Literatura:

Zenon Bonca, Dariusz Butrymowicz, Waldemar Targański, Tomasz Hajduk „Poradnik:

Nowe Czynniki Chłodnicze i Nośniki Ciepła: własności cieplne, chemiczne i uŜytkowe.”

Aleksander Paliwoda, CHŁODNICTWO & klimatyzacja nr. 3/2003: „Technika i technologia

chłodnicza – cykl szkoleniowy dla mechaników-praktyków. część III”

Aleksander Paliwoda, CHŁODNICTWO & klimatyzacja nr. 6/2003: „Technika i technologia

chłodnicza – cykl szkoleniowy dla mechaników-praktyków. część IV”

Aleksander Paliwoda, CHŁODNICTWO & klimatyzacja nr. 10/2003: „Przezbrajanie

chłodziarek i zamraŜarek domowych z R 12 i R 134a na czynniki węglowodorowe (cz. II)”