TEMAT 1: Międzynarodowe stosunki gospodarcze – zakres przedmiotu.

Czynniki powodujące wyodrębnienie się MSG z ekonomii:

−

ogromne i stale wzrastające znaczenie handlu międzynarodowego,

−

występują   różnice   między   stosunkami   ekonom   .nawiązywanymi   w   obrębie   jednego 
kraju i w skali międzynarodowej.

MSG zajmuje się transakcjami między krajami w dziedzinie towarów i usług, przepływami 

finansowymi,   a   także   ruchem   czynników   wytwórczych   (kapitał,   praca,   wiedza).   MSG 
zajmuje   się   czynnikami,   które   mają   wymiar   międzynarodowy.   MSG   wyodrębniło   się   w 

okresie międzywojennym. W latach 60-tych i 70-tych pojawiły się pierwsze podręczniki z 
MSG. W MSG prowadzi się analizę pozytywną i normatywną. 

Pozytywna – analiza, w której badamy zachowania ekonomiczne bez formułowania zaleceń, 
próbujemy odpowiedzieć na pytania: co jest? Czy jest? Jaki jest? (np. czy cła importowe 

wpływają na ceny importera).
Normatywna–   zawiera   opinię   wartościującą,   pytania:   co   powinno   być?(np.   czy   należy 

wprowadzić podatek importowy na artykuły rolne?)
W MSG podział na ujęcie mikro- i makroekonomiczne:  mikro-analiza koncentruje się na 

pojedynczych podmiotach ekonomicznych i makro- gdy analizujemy rynek światowy.

TEMAT 2: Międzynarodowy podział pracy.

Międzynarodowy podział pracy ma miejsce wtedy, gdy jego uczestnicy znajdują się w 
więcej   niż   w   jednym   kraju   (lub   mają   charakter   transnarodowy)   i   wykazują   trwałe 

zainteresowanie rozwojem produkcji pod kątem potrzeb obrotu międzynarodowego. 
MPP wykształcił się ze społecznego podziału pracy. 

O MPP można mówić wtedy, gdy ma on charakter strukturalny, a więc gdy jest z jednej 

strony wynikiem różnic w strukturach gospodarczych, z drugiej– gdy służy dopasowaniu 
tych struktur do potrzeb współpracujących krajów.

Głównym podmiotem MPP jest państwo. 

Czynniki określające MPP:

-

strukturalne 

-

techniczne

-

instytucjonalne 

-

koniunkturalne.

Czynniki strukturalne- podstawowa grupa determinantów MPP, związane z niejednolitym 
wyposażeniem poszczególnych krajów w zasoby bogactw naturalnych, w zasoby pracy i 

kapitału

•

różnice   w   zasobach   bogactw   naturalnych-   znaczenie   tego   czynnika   ulega   zmianie- 
uprzemysłowienie-koryguje różnice w zasobach bogactw naturalnych i ich znaczenie w 

MPP,

Postęp techniczny-też koryguje wpływ warunków naturalnych, wyposażenie w bogactwa 

naturalne struktury MPP.

•

różnice   w   zasobach   pracy-   wydajność   pracy-kraje   zatrudniające   bardziej   wydajnych 
pracowników uzyskały przewagę w handlu międzynarodowym;

•

różnice w zasobach kapitału- różnice w zasobach kapitału (powstaje przez inwestycje w 
oszczędności), kapitał jest mobilny, przemieszcza się.



tam, gdzie stopa oszczędzania jest wyższa to te kraje są bogato wyposażone w 
kapitał;



bardzo istotny czynnik;



gdy jest brak przepływów kapitału między krajami

kraje bogate- kapitałochłonne
kraje ubogie- kapitałooszczędne

USA- mało oszczędne gospodarstwa domowe (duży przepływ kapitału)

Czynniki techniczne-skutki rewolucji naukowo– technicznej dla MPP – przyczyny istotności 
rewolucji naukowo- technicznej na MPP:

a) zastąpienie   tradycyjnych   kryteriów   kształtowania   kierunków   MPP   nowymi 

kryteriami, a mianowicie różnicami wydajności pracy i kapitału,

b) możliwość kreowania postępu naukowo-technicznego a co za tym idzie kierunków 

MPP,

c) formy współpracy naukowo-technicznej a MPP

Czynniki instytucjonalne (ma charakter krótkookresowy):

A.

USTRÓJ POLITYCZNY

Ustrój demokratyczny:

−

aktywne włączenie w MPP

−

atrybutem jest gospodarka rynkowa otwarta

−

podporządkowanie aktywnemu włączaniu w MPP

Ustrój niedemokratyczny (autorytarny)

−

ograniczenie gospodarki rynkowej lub jej eliminacja

−

tendencja do zamykania się (autarkia)

−

sprzyja uniezależnieniu od specjalizacji międzynarodowych (napięcia, konflikty, wyścig 
zbrojeń)

−

wywołuje skłonność do ograniczania MPP

B. POLITYKA GOSPODARCZA

Ustrój demokratyczny- podporządkowany aktywnemu włączaniu w MPP
Ustrój niedemokratyczny (autorytarny)- uniezależnienie od MPP (Chile, Chiny)

C.

TRAKTATY:

1) GATT – układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu (od 1940 roku do końca 1994)

2) WTO – Światowa Organizacja Handlu ( od 1995) 
3) EKG – Europejska Komisja Gospodarcza (promuje rozwój gospodarczy)

4) OECD-   Organizacja   Współpracy   Gospodarczej   i   Rozwoju   (popiera   współpracę 

ekonomiczną krajów rozwiniętych, Polska należy)

5) MFW (IMF) – Międzynarodowy Fundusz Walutowy
6) Unia Europejska 

7) UNCAD- Konferencja Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i  Rozwoju

Czynniki koniunkturalne mają charakter krótkookresowy i są związane z wahaniami relacji 
popyt-podaż   na   rynku   międzynarodowym.   W   okresie   dobrej   koniunktury   zwiększa   się 

zakres MPP.
Międzynarodowa   komplementarność   struktur   gospodarczych.-   to   wzajemne 

dopasowanie struktur w obrębie dwóch lub większej liczby krajów. Może być ujmowana 
jako stan (zjawisko statyczne) i jako proces (zjawisko dynamiczne).

Komplementarność jako stan – odzwierciedla stopień dopasowania struktur gospodarczych 

w danym momencie.

Komplementarność jako proces – oznacza zmiany zakresu komplementarności zachodzące 
pod wpływem czynników strukturalnych, techniczno-technoligicznych, instytucjonalnych i 

koniunkturalnych.

Międzynarodowa komplementarność struktur gospodarczych może mieć charakter między- 
lub wewnątrz gałęziowy

Komplementarność międzygałęziowa – obejmuje różnice w zasobach czynników produkcji, 

tj. bogactw naturalnych, pracy i kapitału.

Komplementarność   wewnątrzgałęziowa  –   obejmuje   różnice   wydajności   czynników 
produkcji. Polega na wzajemnym uzupełnianiu się producentów, zespołów, podzespołów i 

części.

Międzynarodowa komplementarność struktur gospodarczych- metody zwiększania:

−

międzynarodowa specjalizacja produkcji

−

międzynarodowa kooperacja w produkcji

−

produkcja na wielką skalę 

−

produkcja wielkoseryjna.

Międzynarodowa specjalizacja produkcji – to ograniczenie asortymentu wytwarzanych 

wyrobów   lub   liczby   realizowanych   procesów   technologicznych   w   celu   zwiększenia   serii 
produkowanych wyrobów będących przedmiotem specjalizacji oraz zwiększenia aktywności 

posiadanych czynników produkcji.

Międzynarodowa specjalizacja produkcji może być decyzją  jednostronną  – autonomiczną 
albo umowną – uzgodnioną z jednym krajem albo większą ich liczbą.

W przypadku  specjalizacji jednostronnej  przedmiotem zainteresowania są wyroby gotowe 

oferowane   na   zasadach   zwykłych   transakcji   kupna-sprzedaży.   Ich   ceny   są   ustalane   na 
rynku międzynarodowym, a korzyści lub straty ponosi producent i eksporter.

Specjalizacje (wg kryterium gałęziowego)

−

międzygałęziowego 

−

wewnątrz-gałęziowego.

TEMAT 3: Gospodarka światowa i jej ewolucja.

Pojęcie ”gospodarka światowa” ma charakter umowny, ponieważ zakłada się, że wszystkie
gospodarki suwerennych państw w świecie powiązane są przez transakcje ekonomiczne i 

wzajemnie na siebie oddziałują.

Gospodarka światowa  definiowana jest w kategoriach „rynku światowego” lub „pieniądza 
światowego”.

Rynek światowy-to z jednej strony ogół powiązań i wzajemnych oddziaływań   różnych 

rynków lokalnych dla tego samego towaru lub grupy towarów w skali światowej, z drugiej 
natomiast stanowi sumę wszystkich powiązań i oddziaływań ogółu rynków towarowych.

Gospodarka światowa-to system powiązanych ze sobą gospodarek narodowych.

Gospodarka   światowa-   zespół   powiązań   ekonomicznych   między   podmiotami 
uczestniczącymi w międzynarodowym podziale pracy.

Najważniejsze powiązania ekonomiczne w gospodarce światowej:

•

handlowe (towarowe)

•

produkcyjne

•

inwestycyjne

•

techniczne

•

walutowo-finansowe

•

instytucjonalne

•

informacyjne

Wśród podmiotów gospodarki światowej na szczególną uwagę zasługują:

1) podmioty   krajowe   uczestniczące   w   MPP   (przedsiębiorstwa   krajowe,   instytucje, 

organizacje państwowe, organy rządowe)

2) podmioty między- i transnarodowe uczestniczące w MPP (przedsiębiorstwa między- i 

transnarodowe,   organizacje   międzynarodowe,   międzynarodowe   i   ponadnarodowe 
instytucje integracyjne)

Gospodarka światowa jest kategorią historyczną. 

Tradycyjna gospodarka światowa (XVIII/XIX w.-do wybuchu I wojny światowej) okres 
dominacji Wlk.Brytanii w gospodarce światowej – PAX  BRITANICA, system waluty złotej, 

system sztywnych kursów walutowych.
Cechy:

−

dominacja międzygałęziowej komplementarności struktur gospodarczych,

−

podstawową formą powiązań była wymiana handlowa,

−

głównymi   podmiotami   uczestniczącymi   w   wymianie   były   przedsiębiorstwa   oraz 
instytucje międzynarodowe,

−

Europa   Zachodnia   i   Stany   Zjednoczone   specjalizowały   się   w   dostawach   produkcji 
przemysłowych wyrobów gotowych. Pozostałe kraje – w dostawach surowców żywności, 

deficyt w wymianie handlowej Europy Zach. z USA. 

Współczesna gospodarka światowa
Po II wojnie światowej nowy hegemon – USA – PAX AMERICANA.

Cechy:

−

zróżnicowanie form powiązań międzynarodowych,

−

zróżnicowaniu ulegają podmioty gospodarki światowej, (wzrasta znaczenie podmiotów 
między- i transnarodowych),

−

zmienił   się   charakter   MPP,   (specjalizacja   o   charakterze   międzygałęziowym   ustęuje 
miejsca   specjalizacji   o   charakterze   wewnątrzgałęziowym)   rośnie   znaczenie   powiązań 

gospodarczych.

Globalizacja – proces coraz bliższego scalania gospodarek narodowych przejawiający się 
w   dynamicznym   wzroście   obrotów   handlowych,   międzynarodowych   przepływów 

kapitałowych i usługowych będący efektem rosnącej tendencji do traktowania przez coraz 
większą liczbę przedsiębiorstw całego świata jako rynku zbytu.

Podmioty gospodarki światowej:

•

przedsiębiorstwa krajowe (narodowe)

•

przedsiębiorstwa międzynarodowe (korporacje transnarodowe KTN)

•

gospodarki narodowe poszczególnych krajów wraz z instytucją państw

•

międzynarodowe (regionalne) ugrupowania integracyjne

•

międzynarodowe organizacje gospodarcze

1)

Przedsiębiorstwa   krajowe   (narodowe)  –   stają   się   podmiotami   gospodarki 
światowej tylko wówczas, gdy w związku ze swą działalnością gospodarczą nawiązują i 
utrzymują   znaczące   pod   względem   zakresu,   charakteru   bądź   znaczenia   dla   swego 

funkcjonowania   międzynarodowe   stosunki   gospodarcze   z   innymi   podmiotami 
gospodarki   światowej,   a   więc   np.   z   przedsiębiorstwami   krajowymi   działającymi   w 

ramach   innych   gospodarek   narodowych,   z   przedsiębiorstwami   międzynarodowymi,   z 
międzynarodowymi instytucjami i organizacjami gospodarczymi

Etapy procesu umiędzynarodowienia przedsiębiorstw krajowych:

a) pierwszy etap – to umiędzynarodowienie sfery wymiany. Dokonuje się to zazwyczaj 

poprzez   eksport   własnych   produktów,   lub   import   niezbędnych   do   produkcji 

materiałów, surowców, półfabrykatów.

b) drugi etap – to pełne wejście przez przedsiębiorstwo dotychczas krajowe na rynek 

zagraniczny (międzynarodowy) poprzez podjęcie za granicą produkcji towarów, lub 
innej bezpośredniej działalności gospodarczej, czego motywem może być np. chęć 

rozszerzenia skali produkcji i zbytu, chęć zdobycia nowego rynku, ominięcie tą drogą 
barier handlowych lub administracyjnych.

c) Trzeci etap – to globalizacja przedsiębiorstwa tzn. całkowite umiędzynarodowienie i 

przedsiębiorstwa i jego działalności, a więc pełne przestawienie się na działanie w 

skali   rynku   międzynarodowego   (światowego),   tzn.   globalny   zasięg   działalności, 
globalna strategia np. produkcyjna i handlowa, globalna polityka itd.

2)

Przedsiębiorstwa   międzynarodowe   (korporacje   transnarodowe)   – 
przedsiębiorstwa prowadzące działalność gospodarczą mającą zasięg międzynarodowy 

oraz posiadające w związku z tym swoje filie zagraniczne.

Korporacją   transnarodową  można   określić   przedsiębiorstwo   prowadzące   działalność 
produkcyjną,   usługową   w   co   najmniej   dwóch   krajach   oraz   posiadające   również   w   co 

najmniej dwóch krajach swoje filie bądź oddziały będące w całości lub w części własnością 
przedsiębiorstwa macierzystego i działające pod jego kontrolą.

Korporacje transnarodowe (wielonarodowe) powstają i rozwijają się poprzez zagraniczne 

inwestycje   bezpośrednie.   Pod   pojęciem   tym   rozumie   się   lokowanie   kapitału   za   granicą 
(zwykle przez przedsiębiorstwo macierzyste usytuowane w danym kraju) w celu uzyskania 

bezpośredniego   wpływu   na   działalność   przedsiębiorstwa   zagranicznego,   w   które   się 
inwestuje (ewentualnie tworząc takie przedsiębiorstwo od podstaw) albo też z zamiarem 

dostarczenia dodatkowych środków przedsiębiorstwu, w którym inwestor kapitału ma swój 
znaczący kapitał.

3)

  Gospodarki   narodowe-stanowią   strukturę,   w   której   sumuje   się   działalność 
przedsiębiorstw krajowych. Ważnym elementem jest instytucja państwa.

4)

Struktura powiązań międzynarodowych w gospodarce światowej:   

 

ASEM

TAFTA

AFTA- ASEAN Free Trade Area- Strefa Wolnego Handlu Państw ASEAN
APEC- Asia Pacific Economic Cooperation- Rada Współpracy Gospodarczej Azji i Pacyfiku

ASEM- Asia- Europe Meeting- Międzyregionalny Dialog Europa- Azja
CEFTA- Central European Free Trade Area- Środkowoeuropejska Umowa o Wolnym Handlu

CER- The Australia- New Zeland Closer Economic Relations- Strefa Wolnego Australia- 
Nowa Zelandia

EAEC- East Asian Economic Caucus- Ugrupowanie Ekonomiczne Azji Wschodniej
EU- European Union- Unia Europejska

TAFTA- Transatlantic Free Trade Area- Transatlantycka Strefa Wolnego Handlu
FTAA- Free TRade Area of the Americas- Strefa Wolnego Handlu Ameryk

APEC

EAEC  AFTA  CER

PAŃSTWA

MORZA
BAŁTYCKIE
GO

PAŃSTWA

MORZA

SRÓDZIEMNE

GO

EUROMED

CEFTA

MERCOSU

R

NAFTA

USA

FTAA

EUROPA

MERCOSUR- Mercado Comun del Sur- Wspólny Rynek Południa

NAFTA- North American Free Trade Agreement- Północnoamerykański Układ Wolnego 
Handlu

STRUKTURA REGIONALNA

Podział gospodarki światowej na grupy krajów wg kryterium dochodu per capita:
1) kraje   rozwinięte   gospodarczo(developed   countries)   dochód   per   capita   powyżej   10 

tys.USD

2) kraje rozwijające się(developing countries) dochód per capita poniżej 10 tys. USD

Podział   gospodarki   światowej   na   grupy   krajów  wg   Międzynarodowego   Funduszu 

Walutowego:
1) kraje rozwinięte gospodarczo

2)

pozostałe kraje w tym,



kraje w procesie transformacji systemowej



tzw. gospodarki wyłaniające (wschodzące)



najmniej rozwinięte kraje świata

Dychotomiczny podział we współczesnych stosunkach międzynarodowych:

1)

Północ   (globalna   północ-   Global   North)

 

   –   państwa   demokratyczne,   rozwinięte 

gospodarczo o wysokim poziomie dochodu, raczej niskim przyroście naturalnym.

2)

Południe   (globalne   południe-   Global   South)

 

   –   odwrotnie,   niedorozwój   ekonomiczny, 

ubóstwo, niedemokratyczne ustroje, obszar anarchii i konfliktów wewnętrznych.

Zachód – centrum północy.
Zachód (system zachodni) – oznacza cywilizację zachodnią, charakteryzującą się: 

−

wykorzystaniem   osiągnięć   kultury   śródziemnomorskiej   (filozofia   grecka,   prawo 
rzymskie),

−

poczuciem wspólnoty wynikającej z chrześcijaństwa,

−

językami europejskimi o znaczeniu światowym,

−

oddzieleniem władzy duchowej od świeckiej,

−

gospodarką rynkową,

−

rządami prawa,

−

pluralizmem   społecznym   i   społeczeństwem   obywatelskim,   demokracją 
przedstawicielską, indywidualizmem.

Północ np.: system zachodni np.: Polska, Japonia

Znaczenie czynnika technologicznego w gospodarce światowej:
Postęp techniczny- siła napędzająca proces globalizacji, sam też jest napędzany przez 

nią.
Koncpecja- J.A. Schumpeter – wskazał długookresowe oddziaływanie innowacji na wzrost 

gospodarczy

Energia wodna

Tekstylia, 

żelazo

I fala

Energia 
gazowa

Stal, kolej

II fala

Elektryczność,Chemikalia, 

silnik spalinowy

III fala

Petrochemia, 

elektronika, 

lotnictwo

IV fala

Sieci cyfrowe, 

software, 

nowe media

V fala

1785      60 lat                 1845             55 lat                  1900               50 lat 
1950               40 lat              1990              30 lat        2020    

Tendencja   do   skracania   czasu   trwania   kolejnych   fal.   W   początkowym   okresie   rozwoju 

postęp techniczny miał charakter endogeniczny. Od II połowy XIX wieku charakter postępu 

technicznego   zmienił   się   na   egzogeniczny,   stał   się   rezultatem   prac   badawczo- 

rozwojowych.

Współczesna fala innowacji doprowadziła do istotnych przemian w gospodarce światowej.

1. 

Tempo wzrostu światowej produkcji jest szybsze od tempa zużycia środków naturalnych 
i energii.

2. 

Nastąpił spadek znaczenia taniej siły roboczej jako źródła przewag komparatywnych.

3. 

Połączenie innowacji w dziedzinie techniki obliczeniowej i transmisji danych zmniejsza 
koszty oraz czas komunikowania się, skraca dystans między społeczeństwami, ludźmi, 
przyczyniając się tym samym do stworzenia globalnej sieci informacji.

4. 

Poprzez dyfuzję innowacji następuje wyrównywanie się zdolności technologicznych w 
poszczególnych krajach. Rośnie parytet technologiczny. Podobne zjawisko występuje na 
poziomie   krajów,   gdzie   zjawisko   to   określone   jest   mianem  konwergencji 

technologicznej.

Zmiany finansowe projektów innowacyjnych:
-

wiedza staje się głównym czynnikiem konkurencyjności,

-

wzrost internacjonalizacji (umiędzynarodowienia) produkcji bóbr i usług,

-

dematerializacja działalności gospodarczej,

-

powszechnym zjawiskiem jest outsourcing,

-

zmiana procedur innowacyjnych w małych i średnich przedsiębiorstwach,

-

stymulowanie   bardziej   dynamicznego   rozwoju   gosp.   poprzez   bardziej   wydajne 
wykorzystanie czynników wytwórczych.

Strategia lizbońska – zespół reform, ukierunkowanych na wzmocnienie konkurencyjności 
gospodarki unijnej do roku 2010 (względem USA)

EFEKTY NOWEJ GOSPODARKI



pogłębianie   dystansu   rozwojowego   między   USA   (tempo   rozwoju   gospodarczego 
=ok.3%) a krajami Europy (Unii Europejskiej) PKB

UE

=10%PKB

USA



kraje UE przyjęły strategię lizbońską- zespół reform, ukierunkowanych na wzmocnienie 

konkurencyjności gospodarek europejskich poprzez innowacyjność i przedsiębiorczość 
(reformy mają być zrealizowane do 2010r), nacisk na rozwój technologiczny

Temat 4: Teorie wymiany międzynarodowej 

Koncepcja psychozy lęku przed brakiem towarów
Pierwszą mało zwartą, dogmatyczną koncepcją rozwoju handlu międzynarodowego była 

koncepcja psychozy lęku przed brakiem towarów. Zgodnie z nią starali się handlować 
władcy starożytnego Egiptu, Fenicji, Grecji oraz starożytnego Rzymu. Dążyli oni do 

uzyskania możliwie jak największej ilości dóbr, starając się jednocześnie oferować w 
zamian możliwie jak najmniej. 

Istotą wymiany było to, aby przez podział pracy, niekiedy noszący znamiona rabunku, 

dysponować towarami umożliwiającymi zaspokojenie potrzeb produkcyjnych i 
konsumpcyjnych.   

Dogmat słusznej ceny

Zgodnie z tą koncepcją każdy towar ma swoją słuszną cenę, powyżej lub poniżej której 

nie powinien być sprzedawany. Cena ustalana na towary będące przedmiotem obrotu miała 

pokrywać koszty produkcji. Zasady te najpełniej ujął św. Tomasz z Akwinu.

W miarę postępujących zmian w sferze produkcji i wymiany ewoluował także dogmat 

słusznej ceny. Za słuszne uważano ceny, które kształtują się na rynku. Przykładem takiego 
podejścia są rozważania ekonomisty z XIII wieku Ricardusa de Medica Villa, który sądził, że 

różne kraje są nierówno obdarzone przez naturę różnymi dobrami, które w związku z tym 
ceni się mniej lub bardziej. Wobec tego uzasadniony jest rozwój handlu międzynarodowego 

i kupiec zaangażowany w tym procesie nie wyrządza krzywdy żadnemu z konsumentów w 
różnych krajach. Wykorzystuje on międzynarodowe różnice obfitości towarów i dolicza do 

ich cen pewien sprawiedliwy zysk.

Doktryna merkantylistyczna (XVI wiek)
Główne założenia:                         

•

źródłem bogactwa każdego narodu jest korzystne kształtowanie się bilansu handlowego 
i bilansu szerzej rozumianej wymiany gospodarczej z zagranicą; 

•

celowym jest zwiększanie przez każdy kraj zasobów różnego rodzaju kruszców i (lub) 
pieniądza; 

•

uzasadnione jest także prowadzenie polityki ekonomicznej ułatwiającej osiągnięcie tych 
celów   (np.   ograniczanie   importu   za   pomocą   ceł   czy   kontyngentów   ilościowych 

przywozu, promowanie eksportu przez udzielanie subsydiów). 

Teoria kosztów absolutnych

 

    (D. North, D. Hume, A. Smith)

Zgodnie z teorią kosztów absolutnych podstawą rozwoju specjalizacji i zarazem źródłem 

osiągania korzyści z handlu międzynarodowego jest występowanie między różnymi krajami 
bezwzględnych różnic kosztów wytwarzania, mierzonych nakładami pracy. Według A. 

Smitha jeśli w określonych warunkach kraj A jest bardziej efektywny (dysponuje absolutną 
przewagą) w produkcji towaru x, a zarazem jest mniej efektywny w niż kraj B (nie 

dysponuje nad tym krajem absolutną przewagą) w produkcji towaru y, to oba kraje mogą 
osiągnąć korzyści z rozwoju międzynarodowego podziału pracy pod warunkiem, że kraj A 

eksportuje do kraju B całość lub część produkcji towaru x, w przypadku, którego dysponuje 
absolutną przewagą, w zamian za import z kraju B całości lub części towaru y, w przypadku 

którego absolutną przewagą dysponuje jego partner handlowy. 

Ocena teorii kosztów absolutnych:

•

pierwsza   koncepcja   teoretyczna   podważająca   merkantylistyczne   wnioski   na   temat 
rozwoju handlu międzynarodowego;

•

korzyści z rozwoju handlu międzynarodowego nie zależą od stanu bilansu płatniczego;

•

rozwój   międzynarodowego   podziału   pracy   zapewnia   osiąganie   korzyści   wszystkim 
uczestniczącym krajom;

•

przyjęcie założenia wolnego handlu (A. Smith dopuszczał stosowanie interwencjonizmu 
państwowego, np. w odniesieniu do dziedzin o strategicznym znaczeniu);

•

teoria kosztów absolutnych wyjaśnia handel międzynarodowy surowcami i produktami 
rolnymi,   wymianę   surowców   na   dobra   inwestycyjne,   wymianę   surowców   na 
przemysłowe produkty konsumpcyjne;

•

teoria   kosztów   absolutnych   ma   także   walory   informacyjno-operacyne   (politykom 
gospodarczym);

•

A. Smith nie dał w swej teorii żadnych wskazówek krajom, które produkują wszystkie 
wyroby (lub większość) absolutnie drożej niż ich partnerzy.

Teoria kosztów względnych

Ujęcie klasyczne

Zgodnie z tą zasadą w warunkach dysponowania przez  kraj A absolutną przewaga nad 

krajem B obydwu towarów, kraj ten specjalizował się w produkcji i eksporcie tego towaru, 
w przypadku którego jego przewaga nad krajem B, mierzona nakładami pracy, jest 

stosunkowo największa lub brak przewagi jest stosunkowo najmniejszy. Jednocześnie kraj 

B powinien specjalizować się w produkcji i eksporcie towaru, w przypadku, którego 
niekorzystna pozycja tego kraju ujawnia się w stosunkowo najmniejszym stopniu. 

Zasadę kosztów względnych można także ująć alternatywnie, tj. zawsze korzystna jest 

specjalizacja w tej dziedzinie produkcji, w której kraj A ma stosunkową przewagę w 

wydajności pracy nad krajem B, natomiast niekorzystna jest specjalizacja w tej dziedzinie, 
w której dany nie ma stosunkowej przewagi nad partnerem handlowym. Traktując kraj B 

jako pozostałe kraje świata (otoczenie gospodarcze kraju A), to klasycznie ujmowaną 
zasadę kosztów względnych można uogólnić.

produkt

Kraj A

Wlk.prod.           ogółem nakład 

koszt jednost.

Kraj B

Razem 

Wlk.prod.

X

60

60

1

60

180

3

120

Y

60

120

2

60

540

9

120

180

720

W kraju A produkt X jest 2 razy tańszy niż Y

W kraju B produkt X jest 3 razy tańszy niż Y

Ocena teorii kosztów absolutnych

•

R. Torrens i D. Ricardo nie analizowali czynników, od których zależy podział korzyści 
ze specjalizacji i handlu międzynarodowego; 

•

przyjęcie  wielu   założeń   upraszczających,   z  których   większość   nie  została  wyraźnie 
przez   autorów   sformułowana.     W   celu   udowodnienia   swojej   tezy,   autorzy   teorii 
kosztów względnych posługują się założeniami, które można podzielić na trzy grupy:

1.

uproszczony model świata złożony z dwóch krajów wymieniających dwa towary (tzw. 
model 2 X 2), produkowane i wymieniane towary są towarami konsumpcyjnymi (wino i 
sukno) ponadto nie uwzględnia się kosztów transportu,

2. techniczne warunki produkcji i warunki wyboru konsumenta:

−

najważniejszym czynnikiem wytwórczym jest praca ludzka, której nakłady stanowią 
podstawę kształtowania się kosztów produkcji i wartości wymiennych towarów,

−

istnienie doskonałej podzielności i przenośności pracy w danym kraju z jednej gałęzi 
produkcji   do   innych,   przy   jednoczesnym   braku   tej   przenośności   w   skali 
międzynarodowej,

−

koszty   produkcji   są   stałe,   brak   możliwości   osiągnięcia   korzyści   skali   w   sferze 
produkcji i zbytu,

−

warunki   produkcji   są   stałe,   a   zatem   nie   uwzględnia   się   m.   in.   możliwości 
przestawiania produkcji z proeksportowej na zastępującą towary importowane i na 

odwrót, a także kosztów związanych ze zmianą profilu produkcji, 

−

struktury konsumpcji współpracujących ze sobą krajów są identyczne i nie zmieniają 
się,

−

występuje   zgodność   między   racjonalnymi   dążeniami   i   interesami   poszczególnych 
jednostek (producentów i konsumentów) oraz społeczeństwa jako całości,

3.

założenia dotyczące systemu funkcjonowania gospodarki i rynku międzynarodowego. 
Przyjęcie założenia warunków doskonałej konkurencji na rynkach międzynarodowych.

Stosunek wymienny korzyści komparatywnych z handlu

Zdaniem   J.   St.   Milla,   granice   opłacalności   wymiany   dwóch   towarów   między   dwoma 

krajami są wyznaczone przez relacje kosztów względnych na rynkach międzynarodowych. 

W celu określenia stosunku wymiennego między tymi krajami jest niezbędne uwzględnienie 
strony   popytowej,   a   ściślej   kształtowania   się   wielkości   wzajemnego   popytu 

współpracujących krajów.

Stosunek   wymienny   między   dwoma   krajami   kształtuje   się   w   granicach   określonych 

przez koszty komparatywne w zależności od stosunku wzajemnego popytu. Zbliża się on do 
stosunku wymiennego kraju, którego popyt na towary importowane jest relatywnie wysoki. 

W konsekwencji kraj o relatywnie kraj o relatywnie wysokim popycie odnosi z wymiany 

mniejsze   korzyści   niż   jego   partner   o   stosunkowo   mniejszym   popycie   na   towary 
importowane.

Początkowe rozważania J. St. Milla nie uwzględniały kosztów transportu. Później jednak 

wprowadził je do analizy, a także rozciągnął ją dodatkowo na większą liczbę towarów. Na 

tej podstawie  sformułował wniosek, że również  w  takiej sytuacji znajduje zastosowanie 
prawo wzajemnego popytu oraz że stosunek wymienny kształtuje się korzystnie dla krajów 

dysponujących   stosunkowo   większym   asortymentem   towarów   oferowanych   na   rynku 
międzynarodowym. 

Według J. St. Milla, jeśli popyt kraju  A  na importowany towar  x  wzrośnie silniej niż 

popyt   kraju  B  na   importowany   towar  y,   to   relacja   wymienna   będzie   kształtowała   się 

korzystniej dla kraju B, i na odwrót.

Sformułowanie   klasycznej   teorii   kosztów   względnych   zapoczątkowało   rozwój   dwóch 

zasadniczych kierunków w myśli ekonomicznej dotyczącej handlu międzynarodowego.

Pierwszy,   określany   mianem   marksistowskiego,   wskazuje,   że   relacje   wymienne   w 

handlu międzynarodowym są określane przez relacje nakładów pracy, a o kształtowaniu się 
wartości międzynarodowej decydują warunki produkcji.

Drugi, zapoczątkowany przez J. St. Milla polegał on  na stopniowym odchodzeniu od 

teorii wartości opartej na pracy i uwzględnianiu – w określaniu wartości międzynarodowej - 

w coraz większym stopniu czynników rynkowych.

Następcy J.  St. Milla stworzyli dalsze  dwa zasadnicze  kierunki rozwoju  teorii handlu 

międzynarodowego, opartej na czynnikach typu rynkowego. 

W pierwszym z nich reprezentowanym m. in. przez F. Y. Edgewortha, R. F. Harroda, A. 

Marshalla   W.   F.   Taussinga,   a   zwłaszcza   J.   Vinera   akceptowano   tzw.   realne   koszty 
zastosowania pracy i innych czynników produkcji (teoria kosztów realnych). 

W   drugim,   reprezentowanym   przez   przedstawicieli   szkoły   matematycznej   “szkoły 

równowagi ogólnej” (V. Pareta, B. Ohlina, P. A.. Samuelsona i in.), podkreślano konieczność 
powiązania strony podaży (określonej przez koszty zastosowania kapitału, pracy i innych 

czynników wytwórczych w alternatywnych jej rodzajach) ze stroną popytu (ujętego jako 
łączny preferencji i wyborów konsumentów) w jeden ogólny system równowagi. 

Efektem prac badawczych przedstawicieli tego kierunku było powstanie teorii kosztów 

alternatywnych i teorii obfitości zasobów.

Teoria kosztów realnych

Podstawowe   twierdzenie   teorii   kosztów   realnych   głosi,   że   możliwości   korzystnej 

specjalizacji   międzynarodowej   istnieją   wtedy,   gdy   między   współpracującymi   ze   sobą 
krajami   występują   względne   różnice   “ujmowanych”   i   wyrażonych   w   pieniądzu   kosztów 

zastosowania pracy i innych czynników wytwórczych. 

Teoria kosztów alternatywnych

Według   G.   Haberlera   każdy   kraj   dysponuje   określonym   zasobem   czynników 

wytwórczych, które mogą być alternatywnie zastosowane w gałęzi P produkującej towar p 
(np. pszenicę) lub w gałęzi S wytwarzającej towar s (np. sukno). Każdy kraj jest w stanie 

wytworzyć   pewną   ilość   towaru  p,   koncentrując   się   wyłącznie   na   jego   produkcji,   bądź 
pewną   ilość   towaru  s,  bądź   też   pewną   kombinację   tych   towarów   przy   skierowaniu 

czynników wytwórczych częściowo do gałęzi P i częściowo do gałęzi S. 
Istnienie   możliwości   wyboru   między   produkcją   towaru  p  oraz   towaru  s,   powoduje 

powstawanie kosztów, nazwanych przez G. Haberlera kosztami alternatywnymi. 

Według   G.   Haberlera   koszt   alternatywny   oznacza   konieczność   rezygnacji   z   produkcji 
określonej ilości towaru  p  po to, aby wytworzyć określoną ilość towaru  s, lub na odwrót. 

Rezygnacja ta i przesuwanie zasobów mogą mieć miejsce, gdy jest rozwijana korzystna 
specjalizacja międzynarodowa. 

Podjęcie specjalizacji oznacza możliwość częściowej lub całkowitej rezygnacji z produkcji 

określonego  towaru (który jest przedmiotem importu) przy  jednoczesnej częściowej lub 
całkowitej koncentracji zasobów gospodarczych na produkcji innego towaru

Zgodnie   z   teorią   kosztów   alternatywnych   G.   Haberlera,   potrzeba   specjalizacji   i   handlu 

międzynarodowego  istnieje w sytuacji zróżnicowania kosztów  alternatywnych w  różnych 

krajach.   Każdy   kraj   powinien   przy   tym   specjalizować   się   w   tych   dziedzinach   lub 

produktach, w przypadku których ma relatywnie niższe koszty alternatywne. 

W ujęciu pieniężnym kosztów alternatywnych przyjmuje się założenie, że ceny 
wymienianych towarów odzwierciedlają koszty produkcji oraz że oba kraje produkują 

pewne ilości obydwu rozpatrywanych towarów. Występowanie relatywnych różnic cen 
towarów między dwoma krajami świadczy o istnieniu przewagi komparatywnej i tym 

samym stanowi przesłankę rozwoju wzajemnie korzystnego handlu międzynarodowego.

Teoria obfitości zasobów

Teoria   obfitości   zasobów,   zwana   także   teorią   proporcji   w   zasobach,   jest   owocem 

kontynuacji   drugiego   kierunku   ewolucji   teorii   kosztów   względnych,   zmierzającego   do 
powiązania   strony   popytowej   ze   stroną   podażową   w   handlu   międzynarodowym,   przy 

utrzymaniu założeń równowagi ogólnej. W zasadniczych zarysach teoria obfitości zasobów 
sformułowana została przez E. Heckschera, B. Olihna, którzy wykorzystali dorobek kilku 

innych   przedstawicieli   tzw.   szkoły   szwedzkiej,   a   zwłaszcza   K.   Wiksella   i   C.   Cassela.   W 
latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. teorię tę rozwinęło kilku innych ekonomistów, 

w   tym   szczególnie   P.   A.   Samuelson.   Z   tego   też   względu   używa   się   nazwy   “teoria 
Heckschera - Ohlina - Samuelsona”. 

Założenia teorii obfitości zasobów:

1. założenia początkowe,

2.

założenia   dotyczące   technicznych   warunków   produkcji   i   warunków   wyboru 
konsumenta,

3.

założenia   dotyczące   systemu   funkcjonowania   gospodarki   narodowej   i   rynku 
międzynarodowego.

Założeniami początkowymi są:

•

istnieją dwa rynki, dwa towary i dwa czynniki wytwórcze (kapitał i praca);

•

nie ma kosztów transportu;

•

analizowane kraje są różnie wyposażone w czynniki wytwórcze.

Założenia   dotyczące   technicznych   warunków   produkcji   i   warunków   wyboru 

konsumenta:

•

czynniki   wytwórcze   są   jednorodne   (homogeniczne),   doskonale   podzielne   i 
porównywalne w skali międzynarodowej;

•

relatywne wyposażenie w czynniki wytwórcze się nie zmienia, tzn. funkcje produkcji dla 
wszystkich towarów są stałe i ściśle określone;

•

poziom   kosztów   i   cen   oraz   ich   relacje   kształtują   się   wyłącznie   pod   wpływem 
relatywnego wyposażenia w czynniki wytwórcze;

•

niezmienne funkcje produkcji w różnych krajach zachowują jednakowy kierunek relacji 
czynników wytwórczych;

•

funkcje   produkcji   dla   wszystkich   towarów   są   jednorodne   stopnia   pierwszego,   co 
oznacza brak rosnących lub malejących przychodów;

•

w analizowanych krajach preferencje konsumentów są takie same i nie zmieniają się w 
czasie;   konsument   dysponuje   skalą   preferencji,   maksymalizuje   swoją   funkcję 
użyteczności i ma pełną swobodę wśród różnych wariantów.

Założenia   odnoszące   się   do   systemu   funkcjonowania   gospodarki   narodowej   irynku 

międzynarodowego:

•

działanie rynków narodowych współpracujących ze sobą krajów wg schematu wolnej 
konkurencji, przy pełnym wykorzystaniu czynników wytwórczych;

•

istnienie   doskonałej   konkurencji   w   skali   międzynarodowej,   tj.   brak   jakichkolwiek 
przeszkód dla międzynarodowych przepływów towarów.

!!!

Zgodnie z twierdzeniem o obfitości zasobów każdy kraj powinien eksportować towary, 

których   wewnętrzna   produkcja   wymaga   bardziej   intensywnego   zastosowania   relatywnie 

obfitszego i przez to tańszego czynnika wytwórczego, a jednocześnie importować towary 

wymagające bardziej intensywnego zastosowania relatywnie mniej obfitego i w związku z 
tym droższego czynnika wytwórczego. 

!!!

Kraj   wyposażony   relatywnie   obficie   w   kapitał   powinien   eksportować   towary 
kapitałochłonne, natomiast kraj relatywnie bardziej obfity w pracę – towary pracochłonne. 

Uzasadnienie  tej  tezy:   bezpośrednią  konsekwencją   zróżnicowania  krajów-partnerów   pod 
względem   obfitości   zasobów   kapitału   i   pracy   są   różnice   kosztów   zastosowania   tych 

czynników,   a   więc   różnice   produkcji   i   cen   towarów   pracochłonnych   oraz   towarów 
kapitałochłonnych.   Istnieją wtedy  przesłanki   rozwoju  handlu międzynarodowego.  Chodzi 

więc   o   występowanie   między   krajami   relatywnych   różnic   cen   czynników   wytwórczych   i 
towarów.

Istnieją dwa sposoby definiowania obfitości zasobów – kolejnego. Pierwszy z nich to 

ujmowanie zasobów w jednostkach fizycznych (tzw. definicja fizyczna), natomiast drugi – 
w postaci ich relatywnych cen (tzw. definicja cenowa). 

SFORMALIZOWANIE TEORII OBFITOŚCI 

Według   definicji  fizycznej  –   kraj  B  (np.   Wielka  Brytania)   jest   obficie  wyposażony   w 

kapitał (K), kraj A (np. Stany Zjednoczone) w czynnik pracę (L), gdy:

(K : L)

B

 > (K : L)

A

Inaczej   kształtuje   się   sytuacja   przy   przyjęciu   cenowej   definicji   obfitości   zasobów. 

Zgodnie z tą definicją kraj  B  jest relatywnie bardziej wyposażony w czynnik kapitał (K), 
kraj A w czynnik pracę (L), gdy:

(R

K 

: R

 L

)

B

 < (R

K 

: R

 L

)

A

,

gdzie R

K  

i R

  L

 oznaczają odpowiednie przychody z zastosowania czynników K i L, tj. 

stopę procentową (r) i stawkę płac (w). Należy podkreślić, że przy określaniu wyposażenia 
w czynniki wytwórcze nie chodzi o absolutny ich poziom, tzn. nie o absolutny poziom stopy 

procentowej oraz absolutny poziom stawki płacy. Chodzi o kształtowanie się odpowiednich 
relacji (np. relacji w/r). 

Twierdzenie dotyczące wyrównywania się cen czynników wytwórczych (teoremat 

Lernera-Samuelsona)

Handel przenosi za pośrednictwem towarów zasoby relatywnie obfite w danym kraju 

(regionie)   do   kraju   (regionu),   w   którym   ich   ilość   jest   ograniczona.   Zgodnie   z   zasadą 
wyrównywania   się   cen   czynników   wytwórczych,   handel   międzynarodowy   prowadzi   do 

względnego   i   absolutnego   wyrównywania   się   między   krajami   przychodów   z   tytułu 
zastosowania jednorodnych czynników. (praca, te same kwalifikacje, kapitał (jednakowa 

rentowność).

Twierdzenie Stoplera-Samuelsona

Według  twierdzenia Stoplera-Samuelsona  istnieje ścisły związek między zmianami cen 

towarów a zmianami cen czynników wytwórczych, tzn. mamy do czynienia z jednoznacznie 
określonymi   konsekwencjami   zmian   cen   towarów   dla   kształtowania   się   cen   czynników 

wytwórczych, stąd także dochodów ich właścicieli. 

M. F. W. Stopler i P. A. Samuelson dowodzą, że wzrost ceny relatywnej danego towaru 
prowadzi nieuchronnie do wzrostu realnej ceny czynnika używanego bardziej intensywnie 

przy produkcji tego towaru, a zarazem do spadku realnej ceny czynnika używanego mniej 
intensywnie.

 

Twierdzenie Rybczyńskiego

Zgodnie z tym twierdzeniem wzrost zasobów jednego czynnika wytwórczego powoduje 

w warunkach stałych cen relatywnych absolutny przyrost produkcji towaru wymagającego  

bardziej   intensywnego   nakładu   tego   właśnie   czynnika,   a   zarazem   absolutny   spadek  
produkcji towaru wymagającego bardziej intensywnego nakładu czynnika, którego zasoby 

nie ulegają zmianie. 

Ocena teorii obfitości zasobów

•

stanowi podstawową koncepcję wyjaśniającą kształtowanie się rozmiarów i struktury 
handlu międzynarodowego;

•

twierdzenie   o   obfitości   zasobów   oraz   twierdzenie   dotyczące   wyrównywania   się   cen 
czynników   wytwórczych   precyzyjnie   wskazują   na   warunki,   których   spełnienie 
gwarantowałoby optymalizację międzynarodowego podziału pracy;

•

teoria  obfitości zasobów  jest traktowana w  literaturze przedmiotu  jako  “nowoczesna 
wersja teorii kosztów komparatywnych”;

•

mankamentem jest rygorystyczny charakter założeń twierdzenia wyrównywania się cen 
czynników   wytwórczych   (sześć   głównych   przejawów   nieadekwatności   założeń   tego 

twierdzenia do współczesnej rzeczywistości J. Meade’a);

•

doceniając   jednak   walory  teorii  obfitości  zasobów,   podejmowano   liczne  próby   analiz 
empirycznych, np. K. Arrow, H. Chenery, R. Solow i inni;

Paradoks Leontiefa: udział Stanów Zjednoczonych w międzynarodowym podziale pracy 
opiera się raczej na eksportowej specjalizacji w dziedzinach, w których procesy wytwórcze 

wymagają   relatywnie   większych   nakładów   pracy,   oraz   w   imporcie   towarów,   których 
produkcja wymaga relatywnie więcej kapitału. 

Współczesne teorie rozwoju handlu międzynarodowego

Teorie neoczynnikowe

Teoria trójczynnikowa (J. Vanek). 

W oparciu o teorię kosztów względnych w teorii tej dodatkowo uwzględniono oprócz pracy 
i kapitału także zasoby naturalne jako niezależny czynnik wytwórczy. 

Teoria wewnętrznej złożoności czynników pracy i kapitału

Autorzy   tej   teorii   (D.   Keesing,   P.   B.   Kenen,   H.   B.   Lary,   G.   C.   Hufbauer)   wskazali   na 
niejednorodność   czynników   pracy   i   kapitału.   Zaproponowali   m.   in.   dezagregację   tych 

czynników.   Wyodrębnili,   zatem   pracę   prostą   i   złożoną   oraz   kapitał   rzeczowy   i   kapitał 
ludzki. Uzasadniając potrzebę wyodrębnienia kapitału ludzkiego, stanowiącego w istocie 

pracę złożoną, stwierdzają, że dysponowanie nagromadzonym w społeczeństwie zasobem 
wiedzy   i   umiejętności   wymagało   dokonania   w   okresach   poprzednich   “inwestycji   w 

człowieka”.

Teoria wieloczynnikowa

Teoria   wieloczynnikowa   stanowi   syntezę   dwu   poprzednich.   Zgodnie   z   poglądami 

zwolenników   tej   teorii   (G.   C.   Haufbauer,   R.   E.   Baldwin,   E.   A.   Leamer)   podstawową 
przesłanką rozwoju specjalizacji i handlu międzynarodowego są relatywne różnice między 

poszczególnymi krajami w zakresie wyposażenia w zasoby naturalne, kapitał rzeczowy, 
pracę prostą i kapitał ludzki. 

Teorie neotechnologiczne

Teoria luki technologicznej

Według  teorii   luki   technologicznej  (M.   Posner)   o   kierunkach   i   strukturze   handlu 
międzynarodowego   decydują   opóźnienia   poszczególnych   krajów   w   tworzeniu   i   (lub) 

opanowywaniu   technik   produkcji   nowoczesnych   wyrobów   oraz   w   wykorzystywaniu 
osiągnięć postępu technicznego. 

Kraje,   w   których   przedsiębiorstwa,   branże   i   gałęzie   gospodarki   odznaczają   się   dużą 

innowacyjnością i które tym samym mogą sprostać wymaganiom nieustannego wyścigu 
technicznego   w   świecie,   mają   łatwiejszy   dostęp   do   zagranicznych   rynków   zbytu   (w 

rezultacie stałej lub czasowej przewagi technologicznej). 

Z kolei kraje o mniejszej zdolności innowacyjnej muszą konkurować w eksporcie innych 
wyrobów i usług oraz dążyć do zdobycia zagranicznych rynków zbytu innymi sposobami 

(głównie przez konkurencję cenową). 

Kraje innowacyjne mają łatwiejszy dostęp do rynków zagranicznych z uwagi na zajmowaną 

quasi monopolistyczną pozycję. Osiągana dzięki temu “renta” technologiczna pozwala im 
szybko zwiększać eksport. W miarę upływu czasu  partnerzy zagraniczni uczą się nowej 

technologii i przejmują produkcję wytwarzanych na jej podstawie towarów. Osiągają już 
jednak mniejsze korzyści niż kraj innowator, ponieważ naśladowców jest zwykle wielu, a z 

czasem upowszechniania się nowej technologii konkurencja między producentami nabiera 
charakteru   cenowego,   tym   bardziej,   że   popyt   w   fazie   imitacji   rośnie   już   wolniej   niż   w 

okresie wprowadzania innowacji. Towar bowiem przestaje być nowością.

Teoria cyklu życia produktu
Podstawy tej teorii sformułował J. A. Schumpeter, ale w sposób całościowy przedstawił ja 

R.   Vernon.   Według  teorii   cyklu   życia   produktu  każdy   produkt   (gałąź)   przechodzi   przez 
różne etapy rozwoju, przy czym fazy “życia” różnych produktów nie muszą się na siebie 

nakładać.   Oznacza   to,   w   każdej   gospodarce   występują   gałęzie   nowe   (wiodące 
technologicznie),   gałęzie   wzrostowe,   przechodzące   przez   okres   ekspansji   oraz   gałęzie 

dojrzałe (schyłkowe), należące do poprzedniej fali innowacyjnej. (2 wykresy)

Przebieg handlu międzynarodowego związanego z cyklem życia produktu jest następujący:

•

we  wczesnych fazach  życia produktu (w fazie innowacyjnej i dojrzewania), zarówno 
produkcja, jak i konsumpcja na rynku wewnętrznym silnie wzrastają. Wysoka dynamika 
wzrostu produkcji pozwala na uruchomienie eksportu.

•

w fazie standaryzacji produkcja zaczyna spadać. Popyt kraju innowatora w tej fazie w 
coraz   mniejszym   stopniu   jest   zaspakajany   przez   produkcję   krajową,   a   w   coraz 

większym stopniu przez import z kraju imitatora. Wielkość importu zależy od rozmiarów 
popytu, który staje się coraz bardziej wrażliwy na ceny.

      
Teoria korzyści ze skali produkcji i zbytu

Korzyści skali produkcji i zbytu występują wtedy, gdy rozmiary  produkcji i zbytu rosną 
szybciej niż nakłady czynników wytwórczych. 

Ze   statycznymi   korzyściami   mamy   do   czynienia   wtedy,   gdy   wskutek   specjalizacji 

zwiększają   się   serie   produkcyjne   i   serie   sprzedaży,   co   prowadzi   do   obniżenia 
jednostkowych   kosztów   wytwarzania   dzięki   zmniejszeniu   częstotliwości   przestawiania 

aparatu produkcyjnego, wzrostowi wydajności pracy, rozłożeniu kosztów stałych na większą 
liczbę   jednostek,   a   także   dzięki   dokonywaniu   usprawnień   w   stosowanych   technikach 

produkcji. 

Dynamiczne   korzyści   skali   produkcji   i   zbytu   mają   miejsce,   gdy   występują   bardziej 
radykalne   zmiany  techniki  produkcji,   np.   poprawa   technologii   wytwarzania,   zwiększenie 

zdolności produkcyjnych urządzeń wytwórczych, wzrost ich sprawności itp. 

Teorie popytowo-podażowe

Teoria podobieństwa preferencji

Według S. B. Lindera kraj eksportuje towary, na który istnieje “reprezentatywny popyt”. 
Produkcja   eksportowa   jest   przy   tym   naturalnym   rozszerzeniem   produkcji   na   rynek 

wewnętrzny. Eksport pojawia się wtedy, gdy preferencje rynku krajowego i zagranicznego 
są   zbliżone.   Podstawową   tezą   tej   teorii   jest:  intensywność   handlu   międzynarodowego 

towarami   przemysłowymi   jest   tym   większa,   im   bardziej   zbliżone   są   struktury   popytu  
krajów – partnerów.  

Teoria zróżnicowania produktów
Według P. S. Armingtona rozmiary i struktura międzynarodowych obrotów handlowych są 

pochodną dywersyfikacji produktów przemysłowych. Sprawia to, że produkty postrzegane 
są jako różne ze względu na kraj pochodzenia, walory estetyczne, użytkowe, jakościowe, 

zdrowotne itd.

Teoria handlu wewnątrzgałęziowego
Teoria ta kładzie nacisk na zachodzące współcześnie procesy internacjonalizacji produkcji, 

szczególnie intensywne w krajach rozwiniętych. Kooperacja wewnątrzgałęziowa umożliwia 
osiąganie korzyści skali. Z uwagi na fakt, że liczba wytwarzanych produktów jest wielka i 

stale   rośnie,   możliwości   wzajemnie   korzystnej   współpracy   stają   się   praktycznie 
nieograniczone. 

Czynniki handlu międzygałęziowego wpływające na intensywność wymiany 

międzynarodowej:

o

siła ciążenie państw ku sobie ( im większa tym bardziej nakłada się handel)

o

więzi integracyjne

o

wspólnota kulturowa ( tożsamość narodowa, tradycje, kultura, religia, język)

o

odpowiedniość rozwoju gospodarczego

o

tworzenie bloków integracyjnych ( strefy wolnego handlu – UE 60% intensyfikacji)

Teoria neguje doskonałą konkurencję na rynku międzynarodowym – zjawisko niedoskonałej 
konkurencji ( monopolistyczna, oligopol). Tylko w niewielkim stopniu przez cenę ( za to 

jakość, różnorodność, cechy indywidualne, nakłady realne, kampanie informacyjne) stara 
się zdobywać klientów.

Temat 5: Rola handlu zagranicznego w gospodarce.

Wpływ handlu międzynarodowego na zmiany struktury DN 

W gospodarce zamkniętej i krótkim okresie czasu istnieją stosunkowo niewielkie 

możliwości zmiany struktury DN.

Przyczyny:

−

wielkość funduszy, jakie można przeznaczyć na cele konsumpcyjne oraz inwestycyjne

−

możliwości produkcyjne działów gospodarki zaspokajających popyt konsumpcyjny i 
inwestycyjny.

Y=C+A

Wniosek: w krótkim okresie czasu struktura DN w gospodarce zamkniętej oraz możliwości 

jej zmiany ograniczone są elastyczności istniejącego aparatu wytwórczego.

W   gospodarce   otwartej   handel   zagraniczny   uniezależnia   struktury   DN   podzielonego   od 
istniejącego w danym kraju aparatu wytwórczego, np. w oparciu o import niezbędny

Handel zagraniczny a efektywność gospodarowania

Wpływ handlu zagranicznego na gospodarkę  odbywa się za  pośrednictwem  specjalizacji 
międzynarodowej (każdy kraj ogranicza strukturę asortymentową wytwarzanych dóbr, w 

ilościach   pozwalających   na   zaspokojenie   potrzeb   rynku   wewnętrznego,   potrzeb   popytu 
importowemu innych krajów). 

Specjalizacja międzynarodowa wpływa na obniżenie kosztów produkcji za pośrednictwem 
postępu technicznego. 

Specjalizacja   kraju   w   produkcji   określonych   towarów   wpływa   na   wzrost   efektywności 
gospodarki w następujący sposób:



pozwala na obniżenie przeciętnego jednostkowego kosztu wytwarzania dóbr w kraju;



wpływa na obniżenie jednostkowych kosztów wytwarzania przez zwiększenie skali 
produkcji;



umożliwia pełniejsze wykorzystanie istniejącego aparatu wytwórczego;



produkcja masowa umożliwia gromadzenie doświadczeń w wytwarzaniu określonych 
towarów;



transfer technologii stanowi najtańszy, często jedyny, sposób na zlikwidowanie luki 
technicznej ( import nowoczesnych technologii);



konkurencja towarów zagranicznych n rynku krajowym może pozytywnie wpłynąć na 

koszty wytwarzania oraz jakość produktów krajowych.

Wpływ handlu międzynarodowego na wielkość dochodu narodowego.
Wyróżnia się wpływ handlu międzynarodowego na wielkość dochodu narodowego:



Od strony podaży ( handel zagraniczny przez ujemne saldo w bilansie handlowym z 

zagranicą przewyższa podaż towarów dostępnych w danym okresie w kraju)



Od strony popytu ( handel zagraniczny umożliwia zwiększenie całkowitego 
zapotrzebowania ponad wielkość popytu krajowego powiększając w ten sposób 

wielkość dochodu narodowego wytworzonego)

Wpływ handlu międzynarodowego na wielkość dochodu narodowego od strony podaży.
W gospodarce zamkniętej wielkość DN = PKB – amortyzacja.

Wielkość DN (Y) określa rozmiary konsumpcji (C), inwestycji (I) a także wydatki rządowe 
(G).

Y=C+I+G

W gospodarce otwartej, aby określić wielkość i kierunki tego oddziaływania należy 
uwzględnić eksport netto (NX= Ex-Im).

Y=C+I+G+NX

Jeżeli Im>Ex to wielkość DN podzielonego w danym kraju będzie większa od wielkości DN 

wytworzonego.

Jeżeli natomiast Ex>Im to wielkość DN wytworzonego w kraju będzie większa od wielkości 
DN podzielonego.

Exportowi netto odpowiada konkretna wielkość salda bilansu handlowego, a w 

konsekwencji także wielkość funduszu, który dany kraj może przeznaczyć na inwestycje i 
konsumpcję. Uwzględnienie exportu netto pozwala na zmianę wielkości funduszu 

przeznaczonego na inwestycje, przy pozostawieniu konsumpcji na takim samym poziomie 
albo też odwrotnie, zwiększenie funduszu konsumpcyjnego.

Wpływ handlu międzynarodowego na wielkość dochodu narodowego od strony popytu:

Założenia wstępne:


istnienie wolnych mocy wytwórczych



wielkość wytworzonego DN określana jest przez wielkość popytu( ujęcie Keynesa)



w gospodarce  zamkniętej wielkość popytu określana jest przez wielkość funduszy 

przeznaczonych na inwestycje i konsumpcję



w gospodarce otwartej wielkość popytu określana jest przez poziom importu i exportu



powiązania zmiany importu ze zmianą DN: wzrost DN powoduje wzrost 
zapotrzebowania na import. Wynika to z faktu, że zwiększenie produkcji wymaga 
zwiększenia zużycia sprowadzanych z zagranicy surowców lub półfabrykatów. 

Zwiększony ich import wiąże się ze wzrostem sumy wynagrodzeń z tytułu wzrostu 
liczby przepracowanych godzin i wzrostem zatrudnionych, a przez to i popytu na 

artykuły konsumpcyjne, z których część pochodzi z zagranicy.
Wzrost importu pozostaje w różnej proporcji do powodującego go przyrostu popytu. 
Krańcowa skłonność do importu (KSim) to relacja przyrostu importu (

δ

 Im) do 

przyrostu DN (

δ

Y)

 KSim=

Y

∆

∆

Im

Wielkość tego wskaźnika zależy od poziomu relacji dochodowej elastyczności importu 
( E

Yim

) oraz stopy importu (R

im

) gdzie: 

E

Yim

=

Y

Y

∆

÷

∆

Im

Im

R

im

=

Y

Im

KS

im

= R

im

 E

Yim

Zależność między 

Y

∆

i 

Ex

∆

nie przebiega jednokierunkowo, jak w przypadku importu.

Trzy możliwe warianty oddziaływania:

1.)

jeśli 

Y

∆

 jest powodowany przyrostem popytu krajowego, np.: zwiększeniem 

wydatków budżetowych, to w tych warunkach może nastąpić skierowanie na rynek 

krajowy części towarów wywożonych poprzednio za granice i nastąpi spadek 
exportu.

2.) Jeżeli nastąpi przyrost produkcji globalnej w rezultacie wzrostu popytu zagranicy na 

krajowe towary to wzrostowi Y będzie towarzyszyło powiększenie wywozu.

3.) Wzrost exportu będzie towarzyszył wzrost Y danego kraju, gdy nastąpi poprawa 

konkurencyjności wytwarzanych towarów.

Mnożnik to współczynnik określający rozmiary całkowitego wpływu jaki zmiana jednej 

wielkości ekonomicznej wywiera na drugą wielkość ekonomiczną, której ta pierwsza jest 
składnikiem. 

Mnożnik w gospodarce zamkniętej:

Warunki:

−

niepełne wykorzystanie mocy wytwórczych

−

istnienie impulsów pobudzających gospodarkę
•

inwestycje autonomiczne (podejmowane bez związku z bieżącą sytuacją danej 
gospodarki)

•

wzrost wydatków budżetowych ( by stworzyć nowy popyt)

•

zmniejszenie podatków

•

konsumpcja autonomiczna (niezależna od skali bieżącego dochodu)

Istota mnożnika sprowadza się do twierdzenia, że wielkość ostatecznego 

Y

∆

 pod wpływem 

impulsu przewyższa wielkość dodatkowego popytu początkowego.

Mnożnik inwestycyjny:                     

i

k

 

=

A

I

Y

∆

∆

;

Gdzie 

A

I

 - wielkość inwestycji autonomicznych

Mnożnik w gospodarce zamkniętej:  

C

Y

Y

k

i

∆

−

∆

∆

=

=

Y

C

∆

∆

−

1

1

=

Y

S

∆

∆

1

; gdzie:

Y

C

∆

∆

- krańcowa skłonność do konsumpcji krajowej

Y

S

∆

∆

- krańcowa skłonność do oszczędzania

Wielkość mnożnika jest wprost proporcjonalna do krańcowej skłonności do konsumpcji i 
odwrotnie proporcjonalna do krańcowej skłonności do oszczędzania.

Mnożnik inwestycyjny w gospodarce otwartej: 

Y

C

Y

C

C

C

Y

Y

C

Y

Y

k

im

k

im

k

i

∆

∆

−

∆

∆

=

∆

−

∆

−

∆

∆

=

∆

−

∆

∆

=

1

(

; gdzie:

Y

C

k

∆

∆

- krańcowa skłonność do konsumpcji dóbr krajowych

Y

C

im

∆

∆

- krańcowa skłonność do konsumpcji dóbr importowanych

Temat 6:Międzynarodowe przepływy czynników wytwórczych.

1867r- umowa o sprzedaży Alaski dla USA (Największy Transfer Ziemią).

Kapitał  to   środki   pieniężne,   których   wykorzystanie   za   granicą   rodzi   stosunek   typu 

należności-zobowiązania między eksporterem a importerem.

Kapitał  powstaje  wskutek  oszczędności   dokonywanych   przez   podmioty  ekonomiczne,   tj. 
gospodarstwa   domowe,   przedsiębiorstwa   produkcyjne,   budżety   narodowe,   banki 

komercyjne, banki centralne itd.

Cel   międzynarodowego   przepływu   kapitału   to   przynoszenie   zysku   właścicielowi; 
maksymalizacja zysku w długim okresie.

Rodzaje przepływu kapitału:

1.

 Przepływ kapitału w szerokim znaczeniu – to wszelki ruch kapitału odnotowywany 
w bilansie płatniczym;

2.

 Przepływ kapitału w wąskim znaczeniu – to ruch kapitału podejmowany z motywu 
zysku przez podmioty ekonomiczne inne niż bank centralny.

Formy przepływu kapitału w wąskim znaczeniu:

Według kryterium okresu, na jaki następuje wywóz lub przywóz kapitału:

•

krótkookresowy ruch kapitału, gdy okres spłaty wywiezionego lub przywiezionego 
kapitału   nie   przekracza   jednego   roku,   np.   kredyty   handlowe,   niektóre   kredyty 

finansowe, krótkookresowe lokaty na rynku walutowym;

•

długookresowy  ruch kapitału,  gdy  okres  spłaty wywiezionego  lub przywiezionego 
kapitału przekracza jeden rok.

Według kryterium pochodzenia:

•

wywóz kapitału ze źródeł prywatnych, główny motyw to zysk, np. wszelkie formy 
wywozu kapitału przez przedsiębiorstwa, banki komercyjne i osoby prywatne;

•

wywóz   kapitału   ze   źródeł   publicznych,   np.   budżety   agend   rządowych,   budżety 
lokalne, budżety organizacji międzynarodowych (Bank Światowy, Europejski Bank 

Odbudowy i Rozwoju, Międzynarodowy Fundusz Walutowy).

Według kryterium formy wywożonego kapitału:

•

lokaty na rynku walutowym;

•

depozyty międzybankowe;

•

kredyty handlowe;

•

inwestycje portfelowe;

•

inwestycje bezpośrednie;

•

kredyty finansowe.

Czynniki   zwiększenia   tempa   międzynarodowego   przepływu   kapitału   w   ostatnich   trzech 
dekadach:

1. Postęp w technologiach informatycznych i komunikacyjnych,

2. Liberalizacja   zagranicznego   obrotu   gospodarczego   w   krajach   rozwiniętych   i 

rozwijających się.

Liberalizacja   obrotu   gospodarczego   z   zagranicą   w   sferze   finansów   międzynarodowych 

przejawiła się w postaci:

•

załamania się tradycyjnego sytemu z Bretton-Woods, opartego na systemie stałych 
kursów i przejście do kursów zmiennych, czemu towarzyszyło zwiększenie zakresu 
wymienialności coraz większej ilości walut narodowych, co z kolei doprowadziło do 

rozwinięcia się międzynarodowego rynku walutowego, umożliwiającego dokonywanie 
operacji transferu kapitału;

•

liberalizacja handlu międzynarodowego w ramach Rundy Tokijskiej (1973-1979) i 
Urugwajskiej   GATT,   czemu   towarzyszyła   także   liberalizacja   przepływu   inwestycji 

bezpośrednich korporacji transnarodowych,

•

zniesienie przez państwo kontroli nad zaciąganiem kredytów przez sektor prywatny, 
który   może   decydować   o   tym   tylko   na   podstawie   kryteriów   ekonomicznych 
(wysokość stóp procentowych i marż w kraju i zagranicą),

•

deregulacja, czyli zniesienie urzędowego ustalania stóp procentowych i oddania tego 
w gestię banku centralnego i banków komercyjnych,

•

reforma systemu bankowego przez nadanie mu szerokiej autonomii i prywatyzację,

•

rozwój banków międzynarodowych w wyniku powstania możliwości inwestowania w 
zagraniczny sektor bankowy i finansowy,

•

liberalizacja   w   szerokim   tego   słowa   znaczeniu,   tj.   odnosząca   się   do   wszystkich 
transakcji rachunku kapitałowego bilansu płatniczego.

Inwestycje portfelowe
Inwestycje   portfelowe  polegają   na   zakupach   akcji   lub   innego   typu   papierów 

wartościowych   zagranicznych   przedsiębiorstw   produkcyjnych   i   usługowych   w   celu 

uzyskiwania określonych dochodów, które przesyłane są do macieżystego kraju w formie 

procentów i dywidend.

Różnią się od zagranicznych inwestycji portfelowych tym, iż nie umożliwiają zagranicznemu 
inwestorowi sprawowania kontroli nad firmą emitującą te papiery.

Formy inwestycji portfelowych:

•

bezpośredni   zakup   akcji   przez   inwestorów   zagranicznych   na   rynkach 
papierów wartościowych krajów lokaty;

•

udziały w funduszach krajowych;

•

udziały w funduszach powierniczych;

•

emisje   praw   poboru   akcji   posiadanych   przez   instytucje   depozytowe   w 
formie certyfikatów depozytowych. 

Główny motyw wywozu kapitału w formie inwestycji portfelowych to:

•

różnica stopy zysku między dwoma krajami;

•

dywersyfikacja ryzyka inwestycyjnego.

Zgodnie z teorią portfolio inwestor może osiągnąć wyższą stopę zysku przy danym ryzyku 
inwestycyjnym lub daną stopę zysku przy mniejszym ryzyku w sytuacji, gdy dysponuje 

portfelem akcji zróżnicowanym w ściśle określony sposób, tj. gdy spadkowi stopy zysku 
części z nich będzie prawdopodobnie towarzyszył wzrost stopy zysku pozostałych, w myśl 

zasady, że złe informacje są rekompensowane napływem dobrych.

Konieczność dywersyfikacji portfela inwestycyjnego wynika ze zróżnicowania koniunktury w 
różnych krajach.

Kredyty finansowe

Kredyty   finansowe  polegają   na   postawieniu   do   dyspozycji   kredytobiorcy   określonych 
środków finansowych bez ograniczenia co do sposobu ich dysponowania.

 Formy pożyczek finansowych według kryterium rodzaju stopy procentowej:

•

kredyty udzielane według stałej stopy procentowej;

•

kredyty   udzielane   według   zmiennej   stopy   procentowej,   najczęściej  na  podstawie 
LIBOR   (stopa  procentowa  stosowana  w  odniesieniu  do pożyczek  eurowalutowych 
udzielanych innym bankom przez banki zlokalizowane w Londynie).

Inwestycje bezpośrednie

Inwestycje bezpośrednie definiowane są jako:

•

forma   międzynarodowego   przepływu   kapitału   (chodzi   tu   głównie   o   przyczynę   i 
kierunek   tego   zjawiska,   tj.   zróżnicowanie   stóp   procentowych   między   krajem 
macierzystym a krajem goszczącym);

•

zewnętrzne   źródło   finansowania   (ujmowane   w   bilansie   płatniczym   i 
odzwierciedlające strumień kapitału zagranicznego zainwestowanego w ciągu roku 

w danym kraju);

•

źródło   finansowania   korporacji   transnarodowych   (lokata   kapitału   podejmowana   z 
zamiarem   uzyskania   bezpośredniego   wpływu   na   działalność   przedsiębiorstwa,   w 
które się inwestuje, albo dostarczenie nowych środków przedsiębiorstwu, w którym 

inwestor ma już znaczny udział);

•

lokata kapitału.

Teoretyczne uzasadnienie determinant zagranicznych inwestycji bezpośrednich jako 

zjawiska finansowego

Teoria   międzynarodowego   przepływu   kapitału  –   zakłada   występowanie   zróżnicowanego 

wyposażenia   w   kapitał   w   poszczególnych   krajach,   co   znajduje   odzwierciedlenie   w 
kształtowaniu się stóp procentowych. Kapitał reaguje na międzynarodowe zróżnicowanie 

ich poziomów, przepływając z krajów o niższych stopach do tych, gdzie poziom ich jest 
wyższy.   W   rezultacie     przepływu   kapitału   dochodzi   do   jego   optymalnej   alokacji   i   do 

wyrównywania się stóp procentowych w skali międzynarodowej.

Teoria międzynarodowego zróżnicowania stóp zysku, zgodnie z tą teorią przedsiębiorstwa 
lokalizują   zagraniczne   inwestycje   bezpośrednie   w   krajach,   w   których   oczekiwana   stopa 

zysku będzie większa od osiąganej w macierzystym, co jest zgodne z podstawowym celem 
działalności   przedsiębiorstwa   –   maksymalizacją   zysku.   Oczekiwana   wyższa   stopa   zysku 

powinna wynagrodzić inwestorowi dodatkowe ryzyko związane z działalnością w „obcym” 
środowisku oraz ryzyko walutowe, wynikające ze zmiany kursu waluty kraju goszczącego.

Teoria   dywersyfikacji   portfela   inwestycyjnego   wskazuje   na   drugi   oprócz   zysku   czynnik 
towarzyszący   inwestycjom,   tj.   ryzyko.   Kiedy   przedsiębiorstwo   ma   wiele   możliwości 

inwestowania   za   granicą,   charakteryzujących   się   różnym   stopniem   ryzyka,   to   może 
zmniejszyć   niepewność   związaną   z   międzynarodową   działalnością   przez   równoczesne 

podejmowanie   zagranicznych   inwestycji   w   wielu   krajach,   tj.   przez   geograficzną 
dywersyfikację   swojego   portfela   inwestycyjnego.   Konieczność   dywersyfikacji   wynika   z 

następujących przyczyn:

•

zróżnicowanie koniunktury na poszczególnych rynkach produktów wytwarzanych i 
sprzedawanych w różnych krajach, w których korporacje mają swoje filie;

•

zróżnicowanie faz międzynarodowego cyklu życia produktu, które powoduje, że ten 
sam produkt wytwarzany jest w poszczególnych krajach w różnych jego etapach 
życia;

•

przeciwdziałanie destabilizacji politycznej i ekonomicznej, która może pojawić się w 
poszczególnych krajach.

Teoria obszarów walutowych  zakłada, że gospodarka  światowa podzielona  jest na wiele 

stref   walutowych,   charakteryzujących   się   zróżnicowaną   siłą   walut.   Zgodnie   z   tym 
założeniem   inwestorzy   pochodzą   z   reguły   z   krajów   o   walucie   silniejszej   i   poszukują 

lokalizacji dla zagranicznych inwestycji bezpośrednich w takich krajach, gdzie waluta jest 
relatywnie słabsza. Taki kierunek  strumienia inwestycyjnego daje możliwość otrzymania 

przez inwestora tzw. premii walutowej, która rekompensuje mu ryzyko zmiany kursu.

Teoretyczne uzasadnienie determinant zagranicznych inwestycji bezpośrednich jako 

zjawiska realnego

Teoria   przewag   monopolistycznych   Kindlerbergera,   według   tej   teorii   przedsiębiorstwo 

dokonujące zagranicznych inwestycji bezpośrednich w warunkach dysponowania przewag 
nad lokalnymi firmami. Wyróżnia się cztery rodzaje przewag:

•

przewaga   finansowa   korporacji   transnarodowych   dysponujących   ogromnym 
kapitałem, znacznie większym od lokalnych konkurentów. Korporacje transnarodowe 

korzystają   także   z   wielu   zdywersyfikowanych   źródeł   finansowania   wśród   nich 
przeważają fundusze własne, tj. zyski niepodzielone, fundusze amortyzacyjne oraz 

wewnętrzne pożyczki od firmy – matki oraz innych filii;

•

przewaga technologiczna, która umożliwia międzynarodowy transfer techniki;

•

przewaga   menedżerska   w   zakresie   wiedzy   i   umiejętności   zarządzania 
międzynarodowym przedsiębiorstwem;

•

przewaga marketingowa na etapie dystrybucji produktu.

Teoria   międzynarodowego   cyklu   życia   produktu   Vernona  wskazuje,   że   międzynarodowy 
cykl życia produktu składa się z trzech kolejno po sobie następujących faz, tj.:

•

fazy produktu innowacyjnego;

•

fazy produktu dojrzałego;

•

fazy produktu standaryzowanego.

O   ile   pierwsza   faza   decyduje   o   wyborze   miejsca   wytwarzania   produktu   w   kraju 

macierzystym   firmy,   o   tyle   dwie   kolejne   są   bodźcem   do   podejmowania   zagranicznych 
inwestycji bezpośrednich. Głównym motywem ich powstania na etapie dojrzałego produktu 

jest  konieczność   rozszerzenia  rynków  zbytu.  Zagraniczne   inwestycje  bezpośrednie   mają 

wtedy charakter poszukujących rynków a firma z reguły lokalizuje je krajach o zbliżonym 
do   macierzystego   poziomie   dochodów.   W   trzeciej   fazie,   gdy   produkt   staje   się 

standaryzowany, główną przyczyną podejmowania zagranicznych inwestycji jest dążenie do 
obniżki   kosztów   produkcji.   Inwestycje   mają   wtedy   charakter   poszukujących   tańszych 

zasobów i są zlokalizowane przeważnie w krajach o niższych dochodach.

Teoria   internalizacji   korporacji   transnarodowych  powstała   w   rezultacie   konieczności 
wytłumaczenia   zjawiska   zastępowania   rynku   zewnętrznego   rynkiem   wewnętrznym, 

utworzonym   w   ramach   międzynarodowej   struktury   organizacyjnej   korporacji 
transnarodowych. Wewnętrzne rynki korporacji powstały i rozwinęły się przez inwestycje 

bezpośrednie   w   odpowiedzi   na   tzw.   zawodność   rynków   zewnętrznych.   Zjawisko   to   jest 
następstwem   dominacji   niedoskonałej   konkurencji   na   rynkach   światowych,   traktowania 

wiedzy jako dobra publicznego oraz tworzenia efektów zewnętrznych przez rządy krajów 
goszczących.   Wykorzystanie   rynków   wewnętrznych   umożliwia   korporacji   transnarodowej 

efektywną   alokację   nowoczesnych   aktywów   w   ramach   jej   międzynarodowej   struktury 
organizacyjnej, zabezpieczenie tych aktywów przed tzw. efektem gapowicza oraz omijanie 

barier handlowych.

Eklektyczna   teoria   międzynarodowej   produkcji   Dunninga  wykorzystuje   dorobek   trzech 
wcześniej scharakteryzowanych teorii. Jest zbiorem determinant warunkujących podjęcie 

zagranicznych inwestycji bezpośrednich zarówno od strony korporacji transnarodowych, jak 
i kraju goszczącego i macierzystego firmy. Ujęcie determinant przewag przedsiębiorstwa 

następuje w trzy grupy, tj.:

•

własnościowe (np. wielkość i pozycja firmy, umiejętności różnicowania produktu i 
procesu   produkcyjnego,   posiadanie   chronionej   marki,   technologii,   potencjału 
badawczego, kwalifikacji i doświadczenia kadry itp.);

•

internalizacji (np.  możliwość  obniżenia kosztów  transakcyjnych,  unikanie kosztów 
związanych z prawną ochroną własności aktywów, zmniejszenie niepewności przy 

zakupie niektórych czynników wytwórczych itp.);

•

lokalizacji  (np. przestrzenne   rozmieszczenie  produkcji  i dystrybucji,  ceny,  jakość, 
wydajność   czynników   wytwórczych,   koszty   transportu   i   komunikowania   się, 
interwencjonizm państwowy, stan infrastruktury i inne).

Korzyści z migracji kapitału:

W kraju eksportującym kapitał:

•

zmniejszenie ilości kapitału i produkcji;

•

pogorszenie   w   krótkim   okresie   salda   bilansu   płatniczego,   a   poprawa   w   długim 
okresie;

•

zwiększenie krańcowej i średniej produktywności kapitału;

•

zwiększenie poziomu stopy procentowej.

W kraju importującym kapitał:

•

zwiększenie ilości kapitału i produkcji;

•

zwiększenie zatrudnienia;

•

zmniejszenie krańcowej i średniej produktywności kapitału;

•

obniżenie poziomu stopy procentowej.

Mechanizm kierunków importu kapitału.

Mechanizm rezonansu gospodarczego – jeśli kapitał w formie zagranicznych licencji 
trafiają do danej branży wywoływany jest m. in. rezonans gospodarczy, czyli dyfuzja know-

how do innych branży, a prowadzi to do wzrostu wydajności pracy

Międzynarodowe przepływy siły roboczej (mpsr)

Przepływ siły roboczej to zmiana miejsca pobytu i zamieszkania na okres nie krótszy niż 
1 rok.

Różnice między mpk a mpsr:
•

mpsr odbywają się na mniejszą skalę i z mniejszym natężeniem niż mpk

•

stosunkowo rzadkie są okresy masowego przepływu czy odpływu siły roboczej z lub do 
danego kraju

•

siła robocza nie przemienia się na wzór kapitału krótkoterminowego

•

mpsr powstają bez porównania w większym stopniu pod wpływem czynników 
spozaekonomicznych

W porównaniu do kapitału czynnik praca charakteryzuje się niską mobilnością.

Przyczyny migracji siły roboczej:
•

pierwotne i wtórne zawłaszczanie terytoriów

Pierwotne zawłaszczanie terytoriów polegało na wyszukiwaniu przez społeczeństwa 
najbardziej sprzyjających warunków do osiedlania się.

Import kapitału

(oszczędności zagraniczne)

Wzrost inwestycji

Nowe zdolności

produkcyjne

Wzrost zatrudnienia

Wzrost dochodu narodowego

Wzrost wydajności 

pracy

Wzrost poziomu wiedzy

 technologicznej i poprawa

 technicznej sprawności

 majątku produkcyjnego

Import zagranicznych technologii

(w formie czystej lub 

uprzedmiotowionej)

Mechanizm 

rezonansu 

gospodarczego

Mechanizm 

mnożnika 

inwestycyjnego

Efekt ilościowy napływu kapitału

Efekt jakościowy napływu kapitału

Wtórne zawłaszczanie terytoriów  polegało na poszerzaniu swych terytoriów przez 

społeczeństwa w drodze przejmowania części lub całości wolnych terytoriów.

Presje ze strony władz danego kraju wobec części własnego społeczeństwa powodują 
uchodźstwo i przymusową emigrację ze względów ideologicznych, politycznych, religijnych i 

etnicznych. 

Cechą charakterystyczną tej emigracji jest zależność od występowania w różnych krajach 
zmian ustrojowych opartych na dyktaturze politycznej czy wojskowej, a także realizacji idei 

państwa rządzonego wg zasad fundamentalizmu ideologicznego lub religijnego, wrogo 
nastawionego wobec wyznawców innych ideologii lub religii.

Migracja siły roboczej ze względów ekonomicznych ma miejsce, gdy występuje różnica w 

poziomie płacy między krajem a zagranicą.

Ze względu na niedogodności, a często i ryzyko związane z przemieszczaniem się siły 
roboczej przez granice, różnica między płacą możliwą do uzyskania w kraju a zagranicą 

musi być istotna, aby mogła zrekompensować te niedogodności.

Główną przyczyną ekonomiczną zachęcającą ludzi do wyjazdu do innych krajów w celu 
podjęcia pracy ma charakter nie pozytywne, lecz negatywny w kraju macierzystym, tj. zbyt 

odbiegające od minimum socjalnego warunki buty ze względu na przeludnienie, bezrobocie 
i ogólne zacofanie gospodarcze, a w skrajnych przypadkach głód.

Rodzaje migracji siły roboczej
•

międzykontynentalna

•

wewnątrzkontynentalna

Skutki przepływu siły roboczej dla krajów eksportujących (kraje emigranci)

•

uniknięcie kosztów utrzymania nadwyżkowych zasobów siły roboczej

•

„drenaż mózgów”

•

korzystanie z transferów zarobków do kraju pochodzenia

•

powrót wyżej wykwalifikowanej siły roboczej dzięki doświadczeniom i wykształceniu 
zdobytym za granicą

Skutki przepływu siły roboczej dla krajów importujących:

Pozytywne
•

szybszy wzrost dzięki poprawie bilansu zatrudnienia

•

likwidacja deficytu siły roboczej oraz poprawa struktury podaży, lepszego dostosowania 
do struktury zapotrzebowania na pracę,

•

uniknięcie kosztów kształcenia

•

wzbogacenie usług dla ludności 

Negatywne:

•

zwiększone bezrobocie w okresach dekoniunktury

•

koszty związane z przyjęciem siły roboczej i administrowania nią 

•

niepożądane zjawiska społeczne

Międzynarodowe transfery wiedzy technicznej
Międzynarodowy transfer wiedzy technicznej stanowi bezpośrednią konsekwencję cech 

wiedzy technicznej, która jest w pewnej mierze specyficznym czynnikiem wytwórczym, 
stosowanym w celu wywołania zmian w środowisku materialnym i społecznym, m.in. przy 

wytwarzaniu towarów i usług.
Międzynarodowy transfer wiedzy technicznej ma miejsce wtedy, gdy określona wiedza, 

dostępna w danym momencie w jednym kraju, staje się znana w inny sposób niż całkiem 
niezależne badania naukowe, poszukiwania, gromadzenie doświadczeń itd.

Najważniejsze kanały przekazywania wiedzy technicznej:

•

międzynarodowe operacje licencyjne,

•

sprzedaż patentów za granicę,

•

konsulting międzynarodowy,

•

korzystanie z zagranicznej literatury fachowej,

•

sprowadzanie zagranicznych produktów jako wzorców i ich kopiowanie,

•

wywiad gospodarczy,

•

kształcenie studentów za granicą,

•

szkolenie pracowników za granicą lub przez zagranicznych specjalistów,

•

międzynarodowe konferencje, sympozja itp.,

•

międzynarodowa kooperacja przemysłowa,

•

międzynarodowe inwestycje bezpośrednie i współpraca techniczna wewnątrz 
przedsiębiorstw transnarodowych,

•

handel międzynarodowy,

•

międzynarodowe targi i wystawy przemysłowe

Temat 7:  Ceny międzynarodowe
Ceny międzynarodowe

Cena   to   wyrażona   w   pieniądzu   wartość   określonego   towaru   lub   usługi,   wartość   waluty 
zagranicznej   (kurs   walutowy)   lub   określonego   czynnika   wytwórczego   (pracy,   kapitału, 

wiedzy technicznej).

Każda   wartość   powstaje   w   wyniku   zderzenia   popytu   z   odpowiednią   podażą.   Jest   to 

rezultat:   odchodzenia   od   przewagi   podaży   danego   towaru   (usługi,   waluty   zagranicznej, 

czynnika wytwórczego) nad popytem na ten towar (usługę, walutę zagraniczną, czynnik 
wytwórczy),   albo   na   odwrót-   wynik   odchodzenia   od   przewagi   popytu   na   dany   towar 

(usługę, walutę, czynnik wytwórczy) nad jego (ich) podażą. 

Funkcje cen

•

Informacyjna-   dostarcza   informacji   producentom   czy   dostawcom   o   sile 
zapotrzebowania   odbiorcy   (krajowego   czy   zagranicznego   konsumenta,   inwestora   lub 
producenta) na określony towar, usługę, walutę zagraniczną lub czynnik wytwórczy;

•

Dystrybucyjna- polega na tym, że przez ceny towarów, usług, czynników wytwórczych 
dokonuje się w każdym kraju podział dochodu narodowego;

•

Agregacyjna- jest pełniona wtedy, gdy cena jest ukształtowana w warunkach normalnie 
funkcjonujących rynków towarów, usług czynników wytwórczych, można  ją wówczas 
potraktować jako pewną normę oceniającą i umożliwiającą agregację (np. składników 

dochodu narodowego, produkcji przemysłowej).

Ceny kształtują się na rynku tj. w miejscu spotkania się popytu i podaży. W związku z tym 
można wyróżnić rynek lokalny, regionalny, krajowy i międzynarodowy.

Ceny międzynarodowe kształtują się w wyniku zetknięcia się podaży z popytem w skali 

międzynarodowej. Wyrażają międzynarodową wartość towarów, usług, walut i czynników 
wytwórczych.

Rynek międzynarodowy wyróżnia się specyfiką:

-

Nie   wszystkie   towary,   usługi,   wiedza   techniczna   są   przedmiotem   wymiany 
międzynarodowej, dlatego nie można mówić o kształtowaniu się ceny międzynarodowej 

np. budynków, zakładów użyteczności publicznej.

-

Ceny międzynarodowe są mniej elastyczne od cen na rynku krajowym, co wynika ze 

stosowania przez poszczególne kraje odmiennych zagranicznych polityk ekonomicznych 
oraz rozmaitych praktyk korporacji transnarodowych, połączenia rynków narodowych w 

jeden rynek międzynarodowy.

-

Mechanizmy kojarzące popyt na rynku międzynarodowym są mniej sprawne niż w skali 

narodowej.

Czynniki kształtujące ceny międzynarodowe towarów:
-

strukturalne

-

instytucjonalne

-

koniunkturalne

-

rodzaje dóbr

Towary   będące   przedmiotem   obrotu   międzynarodowego   dzielą   się   na   towary 
wystandaryzowane oraz towary zindywidualizowane. 

Towary wystandaryzowane są to towary masowe o jednolitym charakterze np. surowce 

rolne i mineralne.
Towary   zindywidualizowane  to   towary   o   wysokim   stopniu   przetworzenia,   głównie 

przemysłowe.

Towary   wystandaryzowane   w   postaci   artykułów   rolno-   spożywczych   charakteryzują   się 
niską elastycznością cenową podaży oraz popytu.

Niska   cenowa   elastyczność   podaży   spowodowana   jest   długim   cyklem   produkcyjnym, 

wysokimi kosztami produkcji, nietrwałością artykułów żywnościowych, wysokimi kosztami 
magazynowania,   znacznym   rozdrobnieniem   produkcji,   powolnym   docieraniem   sygnałów 

rynkowych, a także organizacją zbytu, usztywniającą polityka rządu.

Niska cenowa elastyczność popytu wynika z powoli zmieniającej się struktury konsumpcji, 
rosnących dochodów ludności (działanie prawa Engla).

Towary wystandaryzowane w postaci surowców naturalnych cechują się w krótkim okresie 

niską   elastycznością   cenową   podaży   i   popytu.   Niska   cenowa   elastyczność   podaży   jest 
spowodowana długim cyklem nowych inwestycji, wysokimi kosztami wydobycia co utrudnia 

szybkie zwiększenie jego skali.

Niska   elastyczność   popytu   wynika   z   uzależnienia   się   głównych   odbiorców   surowców, 
dążących do maksymalizacji zysków i utrzymania produkcji na niezmienionym poziomie, 

zależy   także   od   systematyczności   dostaw,   koniunktury   gospodarczej   oraz   wydarzeń 
politycznych i społecznych.

Towary zindywidualizowane wyróżniają się w krótkim okresie większą stabilnością cenowa 

co jest wynikiem wysokiej cenowej elastyczności podaży przejawiającej się krótkim cyklem 

produkcyjnym,   możliwością   szybkiego   dostosowywania   się   do   wahań   popytu,   większą 

koncentracją produkcji, dostosowaniem skali produkcji do potrzeb popytu, niskim udziałem 
kosztów   stałych   w   całości   produkcji,   niskim   udziałem   kosztów   składowania   wyrobów 

gotowych.

Towary te charakteryzują się także wysoką cenową elastycznością popytu spowodowaną 
brakiem   substytutów,   wzrostem   dochodów   konsumenckich,   oddziaływaniem 

marketingowym.

O poziomie cen towarów zindywidualizowanych bardziej decyduje podaż niż popyt.

W   długim   okresie   ceny   towarów   zindywidualizowanych   wykazują   szybszą   tendencję   do 
wzrostu niż artykuły surowcowo- rolne.

Międzynarodowa wymiana towarów i usług ma miejsce na różnych rynkach formalnych i nie 

formalnych.

Rynki   formalne   to   miejsca   zetknięcia   popytu   i   podaży   organizowane   w   określonym 

miejscu   i   czasie   oraz   w   określonej   formie   podporządkowanej   regulaminowi,   np.   giełdy 

towarowe.

Pozostałe formy instytucjonalnej wymiany międzynarodowej, tj. aukcje targi, przetargi 

są określane mianem rynków formalnych ułomnych, ponieważ nie muszą one tworzyć się w 

ściśle określonym miejscu.

Regulowane   rynki   nieformalne   tworzą   mniej   lub   bardziej   rozproszeni   uczestnicy   ze 

wszystkich krajów świata, kontakty mogą być stałe lub sporadyczne, ich miejscem może 

być cały świat. Mogą być organizowane prywatnie, np. międzynarodowe umowy kartelowe 
(OPEC), działalność korporacji transnarodowych, a także regulowane przez państwo, np. 

.porozumienia surowcowe, porozumienia dostawców broni i nowoczesnych technologii. Na 
tego   typu   rynkach   podmiotem   wymiany   międzynarodowej   mogą   być   wszystkie   dobra 

produkowane na świecie w tym  także wymieniane na rynkach formalnych np. cyna, kawa, 
miedź.

Terms of trade

Terms   of   trade-   umożliwia   badania   zmian   relacji   cen   mających   miejsce   w   handlu 
międzynarodowym.  Analiza  terms   of  trade  ma  na  celu  określenie,   jak  z  biegiem  czasu 

zmienia się siła nabywcza jednej grupy towarowej w stosunku do innej.

W języku angielskim terminu tego używa się także wtedy, gdy omawiając modele handlu 
międzynarodowego, mówi się o stosunku, w jakim wymienia się jeden towar na drugi.

W polskiej  literaturze przedmiotu przyjęło się  natomiast  używania  polskiego określenia- 

relacje wymienne (np. miedzi na wino).

Rodzaje terms of trade: 
Towarowe  terms   of   trade  (commodity   lub   barter   terms   of   trade)   to   relacja   zmian 

(indeksu) cen w eksporcie do zmian (indeksu) cen w imporcie danego kraju. Wskaźnik ten 
dla ułatwienia odczytu mnoży się przez 100.

Formuła algebraiczna

Tot

T

= (P

exp1

/P

exp0

 : P

imp1

/P

imp0

)x100

Gdzie:

P

exp1

- ceny w exporcie danego kraju w roku badanym

P

exp0

- ceny w exporcie danego kraju w roku bazowym

P

imp1

- ceny w imporcie danego kraju w roku badanym

P

imp0

- ceny w imporcie danego kraju w roku bazowym

Towarowe terms of trade poprawiają się, jeśli ceny dóbr eksportowanych w danym okresie 

(zazwyczaj dla roku) rosną szybciej niż ceny dóbr importowanych przez dany kraj.

Dochodowe  terms   of   trade  (income   terms   of   trade)   jest   to   wskaźnik   zmian   cen   w 

obrotach   handlowych   danego   kraju   otrzymany   w   wyniku   pomnożenia   wskaźnika 
towarowych terms of trade przez indeks wolumenu eksportu. Formuła dochodowa terms of 

trade przybiera następującą postać:

Tot

D

= Tot

T 

x Q

exp

Gdzie:

Tot

D

- dochodowe terms of trade

Q

exp

- indeks exportu w cenach stałych

Dochodowe   terms   of   trade   dają   odpowiedź   na   pytanie,   czy   w   porównaniu   z   okresem 
wyjściowym   dany   kraj   może   sprowadzić   z   zagranicy   więcej   czy   mniej   dóbr.   Analizując 

formułę   tego   wskaźnika,   można   zauważyć,   że   może   on   być   większy   od   100,   a   więc 
wskazywać na zwiększone możliwości importu także w sytuacji, gdy cenowe terms of trade 

spadają  (pod  warunkiem,   że  spadek  ten  będzie   rekompensowany  odpowiednio  szybkim 
wzrostem eksportu).

Możliwa jest także oczywiście sytuacja, gdy niekorzystne zmiany wolumenu eksportu będą 

rekompensowane poprawą towarowych terms of trade.

Dochodowe terms of trade są bardzo przydatne, zwłaszcza do analizy sytuacji gospodarczej 
krajów rozwijających się. W wielu tych krajach odczuwana jest ogromna presja na import, 

którego   wielkość   jest   ograniczona   wpływami   z   eksportu.   Stąd   kształtowanie   się 
dochodowych terms of trade jest w tych krajach informacją o warunkach rozwoju całej 

gospodarki.

Cechą   charakterystyczną  czynnikowych  terms   of   trade  jest   to,  że   starają   się  odnosić 
wahania cen  w eksporcie  i imporcie do zmian w  kształtowaniu się niektórych tendencji 

wewnątrz gospodarki danego kraju.

Najprostszym z tych wskaźników jest  jednoczynnikowe  terms of trade  (single factoral 
terms of trade). Jest to wskaźnik, w którym towarowe terms of trade są ważone indeksem 

wydajności w przemyśle produkującym na eksport. 

Formułę jednoczynnikowego terms of trade można przedstawić za pomoca następującego 
wzoru:

Tot

C

= Tot

T

 x W

exp

Gdzie:

Tot

C

- jednoczynnikowe terms of trade

W

exp

- indeks wydajności pracy w sektorze eksportowym

Wzrost wskaźnika oznacza, że za jednostkę pracy zastosowaną w sektorze produkującym 

na   eksport   można   kupić   więcej   dóbr   importowanych.   Podobnie   jak   w   przypadku 
dochodowych terms of trade, także i ten wskaźnik jest szczególnie przydatny w przypadku 

krajów   rozwijających   się.   Jego   wzrost   może   być   bowiem   interpretowany   jako   sygnał   o 
wychodzeniu tych krajów z zacofania gospodarczego.

Dwuczynnikowe  terms of trade  są zmodyfikowaną wersją jednoczynnikowych terms of 

trade, novum polega na tym, że towarowe terms of trade są ważone nie tylko indeksem 
wydajności   sektora   eksportowego   danego   kraju   w   kraju   partnerskim   (czyli   w   sektorze 

eksportowym kraju partnerskiego). 

Formuła dwuczynnikowa terms of trade:

Tot

C

= Tot

T

 x W

exp

/ W

imp

Gdzie: 
Tot

C

- dwuczynnikowe terms of trade

W

exp

- indeks wydajności pracy w sektorze eksportowym

W

imp

-   indeks   wydajności   w   sektorze   eksportowym   kraju   partnerskiego   (lub   indeks 

wydajności

 

w imporcie danego kraju)

Wzrost   wskaźnika   dwuczynnikowych   terms   of   trade   oznacza,   ze   wymiana   czynników 

produkcji   zaangażowanych   w   wytwarzanie   dóbr   produkowanych   na   eksport   na   czynniki 
produkcji zaangażowane w wytwarzanie dóbr sprowadzanych przez dany kraj odbywa się 

obecnie z większą korzyścią dla kraju eksportera niż w okresie wyjściowym.
Temat 8:

Kurs walutowy i polityka kursowa.

Kurs walutowy to cena jednej jednostki waluty krajowej wyrażona w walucie obcej.

Kurs walutowy są to proporcje ilościowe, w jakich wymieniane są wzajemne waluty różnych 

krajów.

Kurs walutowy to cena na rynku walutowym, podobnie jak stopa procentowa na rynku 
pieniężnym, płaca na rynku pracy czy cena towarów i usług.

Kurs walutowy może być podany w ujęciu brytyjskim i europejskim.

Definicja brytyjska oparta jest na określeniu ceny jednego funta (waluty kraju, którego 

gospodarkę analizujemy) w walucie obcej, np. 0,25 Euro/1PLN.

Definicja   europejska   określa   cenę   każdej   waluty   w   stosunku   do   1USD,   np. 
4,1455PLN/1USD.

Funkcje kursu walutowego:


Funkcja instrumentu polityki pieniężnej, tj. instrumentu w kształtowaniu ilości pieniądza 

w obiegu monetarnym, wyrównywaniu deficytu bilansu płatniczego, ograniczaniu inflacji 
oraz ułatwianiu wymiany międzynarodowej;



Funkcja informacyjno- decyzyjna polega na dostarczaniu producentom, eksporterom i 
importerom informacji o opłacalności produkcji importu i eksportu, co jest podstawą o 

podjęcia odpowiednich decyzji dotyczących kierunku eksportu i importu oraz produkcji;



Funkcja cenotwórcza, kurs walutowy pozwala na wyznaczenie cen eksportu i importu 
oraz ich wzajemnej relacji; jest on ogniwem pośredniczącym w dokonywaniu rozliczeń 
w walucie krajowej i zagranicznej;



Funkcja alokacyjna polega na wpływaniu na rozmieszczenie zasobów w skali światowej.

Funkcje kursu walutowego

Funkcja instrumentu 
polityki pieniężnej.

Funkcje cenotwórcze w 
międzynarodowej wymianie 
towarów i usług.

*  np. decyzje o opłacalności produkcji eksportu i importu towarów i usług o kierunkach 

eksportu i importu

** np. rozmieszczenie zasobów w skali regionalnej i światowej

W każdej transakcji walutowej przedmiotem obrotu (kupna i sprzedaży) są dwie waluty 

pochodzące   z   dwóch   różnych   krajów.   Walutami   obcymi   (dewizami)   są   nominowane   w 
obcych jednostkach pieniężnych krótkoterminowe należności, które ze względu na swoją 

płynność   mogą   być   użyte   do   natychmiastowej   zapłaty,   tzn.   posiadają   walor   pieniądza 
zagranicznego.

Popyt   na   rynku   walutowym   reprezentuje   zagranica,   np.   zagranica   chcąc   kupić   polskie 

towary, akcje polskich przedsiębiorstw bądź bony skarbowe, zgłasza najpierw popyt na PLN 
oddając w zamian swoją walutę.

Podaż na rynku walutowym reprezentują podmioty krajowe, np. polski import towarów i 

usług (obroty bieżące) oraz m.in. zakup aktywów za granicą (obroty kapitałowe).

Klasyfikacja kursu walutowego:

Podział kursów ze względu na płynność:

−

Kursy (systemy) płynne;

−

Kursy (systemy) pośrednie;

−

Kursy (systemy) sztywne.

Kursy (systemy) płynne:
•

Kurs płynny (ang. Independent floating) kształtowany przez mechanizm rynkowy- jego 
poziom uzależniony jest od podaży i popytu na waluty obce na danym rynku;

•

Kurs płynny kierowany (ang. managed float) występuje, gdy poziom kursu poddany 
jedynie   siłom   rynkowym   od   czasu   do   czasu   modyfikowany   przez   interwencje   władz 
monetarnych na rynku walutowym, bez wcześniejszego zobowiązania się lub określenia 

ścieżki dla kursu czy też parytetu.

Kursy (systemy) sztywne:

•

Kurs   sztywny   (ang.   fixed   peg)   występuje   wówczas,   gdy   władze   monetarne   ustalają 
relację wymienną swojej waluty do głównej waluty lub koszyka walut, składającego się 

z   walut   głównych   partnerów   handlowych   lub   finansowych,   wagi   walut   z   koszyka 
odzwierciedlają   geograficzne   rozmieszczenie   handlu,   usług   lub   przepływów 

kapitałowych;

•

Zarząd walutą (izba walutowa) (ang. currency board). Na system ten składają się 
cztery podstawowe elementy:

1) sztywny kurs krajowej waluty względem waluty zagranicznej (pełniącej funkcję tzw. 

zaczepu, kotwicy), bez możliwości zmiany parytetu;

2) prawo i pełna swoboda wymiany krajowej waluty na walutę zagraniczną po 
ustalonym

      kursie
3) zakaz kreacji pieniądza przez bank centralny danego kraju- wielkość emisji 

pieniądza 

krajowego przez władze monetarne może tylko w pełni odpowiadać wielkości 

napływu walut zagranicznych (rezerwom walutowym banku centralnego);

4) długoterminowe zobowiązanie do utrzymywania tego systemu zapisane 

bezpośrednio 

w ustawie o banku centralnym (a nawet w konstytucji).

•

Dolaryzacja (euroizacja) (ang. full dolarization) to system, w którym waluta danego 
kraju, np. dolar, euro, zostaje przyjęta i znajduje się w obiegu monetarnym jako jedyny 
środek płatniczy;

Funkcje informacyjne 
(o zasięgu 
mikroekonomicznym)*

Funkcja alokacyjna 
(o zasięgu 
makroekonomicznym)**

•

Unia walutowa (ang. currency union) występuje, gdy waluty krajów- członków unii- 
zostają zastąpione przez jedną wspólną walutę (jest walutą samoistną, np. euro)

Kursy (systemy) pośrednie:

•

Pełzające pasmo (ang. crawiling band) oznacza utrzymanie kursu walutowego wewnątrz 
określonego pasma. Środek pasma jest kursem sztywnym względem jednej waluty lub 

koszyka walut. Szerokość pasma może być różna, ale nie większa niż +/-1% wokół 
centralnego parytetu. Kurs centralny jest dostosowywany okresowo wg sztywno 

określonego tempa (np. 1% miesięcznie) lub w odpowiedzi na zmiany wybranych 
wskaźników ilościowych;

•

Kurs płynny wewnątrz pasma (ang. floating within a band) może się swobodnie 
zmieniać w pewnym określonym przedziale wokół kursu oficjalnego. Środek pasma jest 

kursem sztywnym względem jednej waluty lub koszyka walut szerokość pasma nie 
może być węższa niż +/-1% wokół kursu centralnego;

•

Pełzająca dewaluacja (crawling peg) polega na stopniowej i systematycznej zmianie 
kursu sztywnego np.1% co miesiąc czy 5% kwartalnie- względem jednej waluty lub 
koszyka walut;

•

Kurs nieregularnie dostosowywany, sztywny (ang fixed-but-adjustable) kurs walutowy 
sztywny, ale bank centralny nie jest zobligowany do ciągłego utrzymania parytetu;

Czynniki determinujące poziom kursów podstawowych walut wymienialnych:

−

Ekonomiczne

−

Pozaekonomiczne

CZYNNIKI EKONOMICZNE

−

Strukturalne

−

Techniczne

−

Koniunkturalne

CZYNNIKI POZAEKONOMICZNE

−

Polityczne

−

Instytucjonalne

−

Psychologiczne

CZYNNIKI EKONOMICZNE

a) Czynniki strukturalne



poziom rozwoju i struktura gospodarki



poziom konkurencyjności gospodarki (jeśli kraj radzi sobie na rynku 

międzynarodowym to waluta jest silniejsza)



sytuacja w bilansie płatniczym (im większa nierównowaga w bilansie płatniczym tym 

waluta jest słabsza)

b) Czynniki techniczne



intensywność i struktura przemian technicznych



poziom rozwoju zaplecza technicznego funkcjonowania rynków

c) Czynniki koniunkturalne



tempo wzrostu PKB (nie zawsze: jeśli PKB ↑ to waluta jest silniejsza, niekiedy 

słabsza)



tempo inflacji



zmiany stóp procentowych

CZYNNIKI POZAEKONOMICZNE

a) Czynniki polityczne



stopień stabilizacji politycznej ( jeśli słaby to słaba waluta)



stopień ryzyka politycznego



„szoki polityczne”

b) Czynniki instytucjonalne



stosowane rozwiązania systemowe



stopień liberalizacji rynków



stosowana polityka pieniężna, fiskalna itd.



Częstotliwość i sposoby interwencji banku centralnego

c) Czynniki psychologiczne



oczekiwania społeczeństwa i świata biznesu



poziom ryzyka finansowego

Według kryterium miejsca powstawania omawiane czynniki dzieli się na:

−

czynniki wewnętrzne zależne od danego kraju

−

czynniki zewnętrzne, tj. niezależne od danego kraju

Wewnętrzne i zewnętrzne czynniki determinujące poziom kursów walutowych 

podstawowych walut wymienialnych można podzielić na wpływające bezpośrednio na 
poziom kursów (ściślej, wpływające bezpośrednio na kształtowanie się popytu i podaży na 

rynku dewizowym), a także wpływające na poziom tych kursów w sposób pośredni 
(poprzez zmiany czynników koniunkturalnych, politycznych czy psychologicznych).

POLITYKA KURSOWA

Polityka kursowa stanowi element polityki pieniężnej, a także polityki gospodarczej i może 

się skutecznie przyczynić do realizacji i ich celów.

Może służyć stabilizacji gospodarczej, jak w Europejskim Systemie Walutowym.

Może przyczyniać się do rozwoju gospodarczego, jak to się stało w Niemczech Zachodnich 
po II wojnie światowej.

Może też wspomagać rozwój przemysłu i finansów, co widać na przykładzie Japonii.

W Polsce polityka kursowa przyczyniła się do realizacji celów polityki gospodarczej, służąc 

jako „kotwica” antyinflacyjna w latach 1990-1991.

Niezależnie od celu polityki gospodarczej polityka kursowa powinna reagować na dwa 
problemy:

−

wzrost deficytu bilansu płatniczego,

−

nadmierną aprecjację lub deprecjację waluty krajowej.

INSTRUMENTY POLITYKI KURSOWEJ

−

ograniczenia walutowe (i/lub wymienialność walut)

−

modyfikacje parytetu

−

interwencje banku centralnego na rynku walutowym

Ograniczenia walutowe
Pełna wymienialność waluty to prawnie zagwarantowana oraz faktycznie istniejąca 

możliwość wymiany danej waluty na waluty wymienialne bez względu na cel transakcji.

W praktyce istnieją ograniczenia wymienialności. Mogą mieć one charakter przedmiotowy i 
podmiotowy.

Ograniczenia przedmiotowe uniemożliwiają dokonywanie transakcji wymiany danej waluty 
ze względu na cel transakcji walutowej.

Ograniczenia podmiotowe mają miejsce wtedy, gdy prawo wymiany przysługuje jedynie 

określonym kategoriom podmiotów, np. podmiotom zagranicznym, podmiotom 
uprawnionym do zakupu walut obcych.

Ograniczenia walutowe

Rodzaj ograniczenia walutowego

Przykłady

Wpływy z eksportu

Zobowiązanie eksporterów do 
przekazywania należności za eksport do 

banku krajowego lub nałożenie na 
eksporterów obowiązku odsprzedaży 

uzysku walutowego po oficjalnym kursie.

Wydatki na import

Limitowanie zakupu dewiz na import, 

zabronienie zakupu na kredyt, konieczność 
korzystania z pośrednika oficjalnego przy 

operacjach przekraczających określony 
limit.

Inwestycje zagraniczne w kraju

Restrykcje dotyczące wysokości 
zainwestowanego kapitału, procedury 

transferu zysków czy wycofywania 
kapitału.

Inwestycje krajowe za granicą 

Restrykcje dotyczące określonych krajów, 
udzielanych gwarancji, wysokości 

inwestowanego kapitału.

Nabywanie zagranicznych papierów 

wartościowych przez krajowców

Ograniczenia stosowane w celu ochrony 

krajowego rynku kapitałowego, kontrola 
przez ministra finansów zagranicznych 

emisji papierów wartościowych.

Limitowanie wydatków turystycznych za 

granicą

Określenie ilości walut, jakie można 

wywieźć lub nabyć po oficjalnym kursie 
przy wyjazdach zagranicznych.

Unikanie aprecjacji waluty krajowej

W odniesieniu do napływającego kapitału 
może to być, np. zakaz oprocentowania 

depozytów w bankach krajowych, 
stosowanie negatywnej stopy procentowej.

Oddziaływanie (na) wzrost wartości waluty 
krajowej

Środki faworyzujące przypływ kapitału 
zagranicznego, zniesienie zakazu lub 

pułapu oprocentowania depozytów 
zagranicznych, wzrost stopy procentowej.

Operacje dokonywane przez 
nierezydentów.

Limitowanie zakresu operacji 
spekulacyjnych, np. zakaz udzielania 

nierezydentom kredytów w walucie 
narodowej czy sprzedaży papierów 

wartościowych denominowanych w obcych 
walutach, zakaz lub ograniczenie pożyczek 

rezydentów dla nierezydentów.

Złoty jest wymienialny (mówi o tym 8 art. MFW złoty jako sto trzecia waluta) w MFW. 

1.06.1995- mamy od tego czasu walutę wymienialną.

Korzyści z wymienialności walut:

−

podmioty ekonomiczne mogą swobodnie działać na rynku międzynarodowym

−

swoboda realizacji kierunków sprzedaży

−

wzrost poziomu konkurencji na rynku krajowym

−

możliwość utrzymywania lokat za granicą we własnej walucie

−

możliwość finansowania importu

−

swobodny dostęp do importu co ogranicza pozycję monopolistyczną firm krajowych

−

możliwość ograniczenia rezerw dewizowych

−

wzrost prestiżu

Koszty wymienialności waluty:

−

wzrost podatności rynku wewnętrznego na negatywne zjawiska w gospodarce 
światowej

−

konieczność prowadzenia zdyscyplinowanej polityki budżetowej, kursowej

−

niekontrolowane, ruchy kapitału krótkoterminowego ( o charakterze spekulacyjnym)

Polska nie ma waluty całkowicie wymienialnej.

Modyfikacje parytetu (zmiany):

Modyfikacje parytetu (dewaluacje i rewaluacje) są szeroko wykorzystywanym 
instrumentem do oddziaływania na bilans płatniczy w systemie kursów stałych.

Należy odróżnić dewaluację i rewaluację stosowane w systemie kursów stałych od 

aprecjacji i deprecjacji waluty wynikającej z sił rynkowych działających w systemie kursów 
płynnych.

Terminy oznaczające zmiany kursu walutowego.

W systemie płynnego kursu walutowego mamy do czynienia z dwoma rodzajami zmian 

kursu: aprecjacją i deprecjacją.

Aprecjacja waluty krajowej oznacza zwiększenie jej międzynarodowej wartości (siły 
nabywczej) w stosunku do innej waluty (walut).

Deprecjacja to zmniejszenie międzynarodowej wartości waluty krajowej, mierzonej jej 
relacją wymienną do innych walut.

Zmiany poziomu kursu walutowego w systemie kursu stałego.

Dewaluacja oznacza dokonane przez państwo- w trybie administracyjnym- jednorazowe, 

często znaczne, zmniejszenie międzynarodowej wartości waluty.
Rewaluacja to dokonane przez państwo jednorazowe zwiększenie międzynarodowej 

wartości waluty krajowej.

Aprecjację i deprecjację- z jednej strony- oraz rewaluację i dewaluację- z drugiej- różni 
sposób, w jaki dochodzi do zmiany kursu walutowego.

Pierwsza para pojęć jest związana z systemem kursu stałego.

Jeżeli jednak za kryterium podziału przyjąć ekonomiczny sens i skutki zmian kursu, to do 

jednej kategorii należałoby zaliczyć aprecjację i rewaluację (oznaczają one zwiększenie 
międzynarodowej wartości waluty krajowej), do drugiej zaś- deprecjację i dewaluację 

(zmniejszenie międzynarodowej siły nabywczej waluty krajowej).

Nadwyżki 

na rachunkach 
obrotów bieżących

Czas

Krzywa J skutków dewaluacji dla bilansu obrotów bieżących.

I

0-1 deficyt pogłębia się na krótką metę (nawet do 1 roku)- poprawa konkurencyjności 

eksportu, ceny dóbr importowanych będą rosły, rośnie popyt na eksportowane z 
naszego kraju towary; opóźnienia w dostawach, przywiązanie konsumentów do 

konsumpcji pewnych dóbr

II 1-3

 - pozytywne efekty, bilans obrotów bieżących osiąga równowagę, rośnie popyt 

zagranicy, rosną zyski producentów, którzy eksportują, rośnie eksport

III może znowu pojawić się deficyt

Wpływ zmian kursu walutowego na handel zagraniczny i gospodarkę krajową

Wyszczególnienie

Dewaluacja waluty krajowej 

(deprecjacja)

Rewaluacja waluty 

krajowej (aprecjacja)

1. Ceny wewnętrzne dóbr 
importowanych

Wzrost

Spadek

2. Ceny zewnętrzne dóbr 
eksportowanych

Spadek

Wzrost

3. Eksport (wolumen)

Wzrost

Spadek

4. Import (wolumen)

Spadek

Wzrost

5. Terms of trade

Pogorszenie

Poprawa

6. Wpływ na ceny wewnętrzne

Inflacyjny

Deflacyjny

7. Zysk przedsiębiorstw

Wzrost

Spadek

8. Saldo bilansu płatniczego

Poprawa

Pogorszenie

9. Stan zadłużenia 
zagranicznego w kraju

Wzrost

Spadek

10. Saldo budżetu państwa

Pogorszenie

Poprawa

Interwencje BC na rynku walutowym
Interwencje BC na rynku walutowym polegają na oficjalnych zakupach lub sprzedaży 

aktywów zagranicznych za walutę krajową na rynku walutowym.

Głównym motywem skłaniającym banki centralne do interwencji na rynku walutowym jest 
niekorzystny poziom kursu walutowego w świetle przyjętej i realizowanej polityce 

gospodarczej lub przyjętych zobowiązań międzynarodowych.

Bardziej doraźnym bodźcem skłaniającym BC do takich działań jest nieoczekiwana skala i 
częstotliwość wahań kursów na skutek spekulacji.

Interwencja BC

BC chce umocnić kurs waluty krajowej.

Efekt 
kursowy

↓

Sprzedaje waluty obce za walutę krajową na międzybankowym rynku 

walutowym.

↓

Efekt 

Banki komercyjne płacą walutą krajową, znajdującą się na ich rachunkach 

płynności  

bieżących w BC.

↓

Spadek płynnych rezerw banków komercyjnych.

↓

Efekt 

Zmniejszenie dostępności pożyczek na rynku międzynarodowym.

zmiany

↓

stóp %

Dodatkowo następuje presja na wzrost krótkoterminowych stóp %.

↓

Wzrost stóp % przyciąga inwestorów zagranicznych.

↓

Wzrost popytu na walutę krajową.

↓

Kurs waluty krajowej umacnia się.

Interwencje BC są mało skuteczne. W Polsce funkcjonuje system płynnych kursów.

TEMAT 9: EWOLUCJA MIĘDZYNARODOWEGO SYSTEMU WALUTOWEGO.

 MIĘDZYNARODOWY SYSTEM WALUTOWY- zespół reguł, instytucji i zasad 

określających warunki i sposoby funkcjonowania pieniądza w sferze stosunków 
międzynarodowych.

 MIĘDZYNARODOWY SYSTEM WALUTOWY WG LUTKOWSKIEGO- zestaw zasad, 
norm, narzędzi regulacyjnych, instytucji mających na celu zapewnienie możliwości 

swobodnego transferu siły nabywczej pomiędzy odrębnymi obszarami walutowymi, na 
których cyrkulują odrębne krajowe waluty.

ELEMENTY SKŁADOWE MIEDZYNARODOWEGO SYSTEMU WALUTOWEGO: 

(na ich podstawie identyfikujemy dany międzynarodowy system walutowy)

−

rodzaje kursów walutowych

−

zasady gromadzenia rezerw dewizowych

−

zasady tworzenia pieniądza światowego

−

stopień wymiany walut

POWSTANTE l ZMIERZCH SYSTEMÓW WALUTOWYCH ŚWIATA:
1797-1821-rozkład systemu walutowego Europy w wyniku wojen napoleońskich

1821-1875-standard waluty złotej w Anglii
1875-1914-globalny system waluty złotej

1914-1924-chaos walutowy
1925-193 -próba powrotu do waluty złotej

1932-1945-rozpad w wyniku II wojny  światowej
1947-1971-system z Bretton Woods z sztywnym (stałym) kursem walutowym

1973-powyżej-wielostronny system dewizowy z płynnymi kursami wymiennymi

SYSTEM WALUTY ZŁOTEJ ( GOLD STANDARD )

HISTORIA SYSTEMU:

−

w 1821r Anglia dążąc do wzmocnienia i ustabilizowania systemu pieniężnego 
wprowadziła system waluty oparty na standardzie złota, przyjęcie systemu 

jednokruszcowego- monometalizm.

−

parytet złota-ilość złota, jaką dana jednostka pieniądza była w stanie nabyć

−

w 1865r Francja, Belgia, Włochy i Szwajcaria utworzyły Łacińską Unię Monetarną z 
frankiem jako jednostką monetarną zabezpieczoną rezerwami srebra i złota, 

ustanowienie systemu dwukruszcowego- bimetalizmu

−

w latach 70-tych XIX w. kraje Łacińskiej Unii Monetarnej odeszły od bimetalizmu i 
przeszły do systemu waluty złotej

−

USA przyjęły standard waluty złotej od stycznia 1879r.

−

Niemcy wprowadziły system waluty złotej po utworzeniu w 187lr. Cesarstwa 
Niemieckiego

−

Austro- Węgry, Holandia, kraje skandynawskie oraz Rosja przyjęły system waluty złotej 
między końcem XIX w. a rokiem 1914

−

kraje Ameryki Łacińskiej walutę złotą przyjęły w 1900r.

−

system waluty złotej wprowadziła Japonia

−

jedynie Chiny nie wprowadziły tego systemu (Chiny po wojnach ... były rozdarte)

ZASADY FUNKCJONOWANIA SYSTEMU WALUTY ZŁOTEJ:

−

ustawowe ustalenie parytetu pieniądza krajowego w złocie, tj. wagowej zawartości złota 
w jednostce monetarnej

−

ustawowa gwarancja swobody wymienialności banknotów na złoto po starym kursie 
parytetowym, co zapewniało stabilność cen w złocie, stanowiło gwarancję oszczędności 
w bankach bez obawy o ich deprecjację

−

zagwarantowanie swobodnego przewozu złota do kraju i wymiany go na banknoty 
krajowe stanowiące prawny środek płatniczy oraz swobodę wywozu złota za granicę

−

zobowiązanie BC do regulowania emisji, także obiegu pieniężnego w kraju, tak by jego 
rozmiary dostosowały się do ustawowo określonej relacji emisji banknotów do 

posiadanych rezerw złota. 

MECHANIZM ( MECHANIZM HUME'A) (ADIUSTACYJNY- dostosowawczy
Kraj posiadający deficyt handlowy doświadczał odpływu swoich rezerw w złocie, co 

automatycznie powodowało zmniejszenie podaży pieniądza w obiegu w gospodarce. 
Zmniejszenie podaży pieniądza prowadziło do spadku cen, co przyczyniło się do wzrostu 

konkurencyjności danego kraju, a w efekcie do poprawy jego bilansu handlowego. 
Analogicznie tylko na odwrót w przypadku nadwyżki handlowej.

SKUTKI MECHANIZMU 
ADIUSTACYJNEGO:

Działania mechanizmu adiustacyjnego przy 
jednoczesnym zobowiązaniu władz monetarnych do 

utrzymania 

parytetów na nie zmienionym poziomie, oznacza podporządkowanie równowagi 
wewnętrznej równowadze zewnętrznej.

Powyższy kierunek polityki gospodarczej mógł być możliwy do realizowania ze względu na 
ogólny klimat społeczno- polityczny jaki 

występował w 

większości 

krajów

−

niewielka 

siła 

oddziaływania 

związków zawodowych i partii lewicowych 

(brutalny kapitalizm)

−

mobilność siły roboczej (migracje na kierunku 

Europa - Ameryka ) 

była stosunkowo wysoka, co ułatwiało 

dokonywanie 

procesów adiustacyjnych.

−

niezależność BC wówczas niemal powszechna, ułatwiała podtrzymywanie takiej polityki, 
która preferowała równowagę zewnętrzną nad wymogami równowagi wewnętrznej.

deficyt 
handlowy

odpływ części 
rezerw w złocie

zmniejszenie 
podaży 
pieniądza

spadek cen 
krajowych, 
poprawa 
konkurencyjn
ości towarów 
za granicą

poprawa 
bilansu 
handlowego

zwiększenie 
podaży 
pieniądza

nadwyżka 
handlowa

przypływ 
rezerw w złocie

wzrost cen 
pogorszenie 
konkurencyjn
ości towarów 
za granicą

poprawa 
bilansu 
handlowego

OCENA SYSTEMU:

1.

kursy walutowe nie były do końca kursami sztywnymi, ponieważ dopuszczalne było 
odchylenie od parytetu centralnego wyznaczonego przez władze monetarne (+/- 0.5%)

2.

system waluty złotej nie zawsze gwarantował stabilność wszystkich jednostek 
pieniężnych (w okresie obowiązywania systemu parytet utrzymywały następujące kraje: 

Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Belgia, Holandia, Szwajcaria, oraz kraje 
skandynawskie. Perturbacji w systemie nie udało się wyeliminować Portugalii i 

Włochom, które odeszły z czasem od parytetu złota, natomiast waluty Austro- Węgier, 
Rosji, a szczególnie Grecji poddane zostały istotnej deprecjacji.

3.

szczególną pozycję zajmowała Wielka Brytania, której gospodarka ze względu na siłę 
ekonomiczną najlepiej znosiła mechanizm adiustacyjny. Szacuje się, że na przełomie 
XIX i XX w. od 60% do 90% handlu światowego było finansowane i rozliczane w funcie 

szterlingu (waluta kluczowa systemu, Londyn stał się centrum finansowym). Symbolem 
roli Wielkiej Brytanii w finansowaniu i rozliczaniu handlu międzynarodowego stał się 

„weksel ciągniony na Londyn”

4.

uzależnienie funkcjonowania systemu od podaży złota, (uzależnienie podaży pieniądza 
od rezerw w złocie) narażało gospodarki na częste niedobory płynności. Jej 

przełamywanie, przy jednoczesnym działaniu mechanizmu adiustacyjnego, prowadziło 
do zmienności poziomu cen. (tego systemu)

5.

system waluty złotej załamał się wraz z wybuchem I w. s. W sierpniu 1914r. Kraje 
zaangażowane w działania wojenne na skutek ogromnych wydatków, decydowały się na 
dodatkową emisję pieniądza, która nie miała pokrycia w złocie.

SYSTEM WALUTY SZTABOWO-ZŁOTEJ (system międzywojenny)

BARIERY UNIEMOŻLIWIAJĄCE RESTAURACJE SYSTEMU WALUTY ZŁOTEJ PO 

I wojnie światowej

1.

Wielka Brytania wskutek zniszczeń wojennych była niezdolna do ponownego 
odgrywania wiodącej roli w międzynarodowym, systemie walutowym. System waluty 

złotej wymagał lidera gospodarczego.

2.

wyłonienie się USA jako kraju pretendującego do zastąpienia Wielkiej Brytanii (ale USA 
nie były jeszcze przygotowane do stania się podporą międzynarodowego systemu 

walutowego) okres Pax Brittanica odszedł do historii

PRÓBY WIELKIEJ BRYTANII PRZYWRÓCENIA STATUSU SPRZED 1914R 

1.

Realne zmiany w gospodarkach europejskich po I wojnie światowej wskazywały, że 
przywrócenie parytetów przedwojennych było niemożliwe (w samej Wielkiej Brytanii 

poziom podaży pieniądza w 1919r. wzrósł o ponad 150% w porównaniu z 1914r.)

2.

Pomimo tych okoliczności Wielka Brytania dążyła do przywrócenia parytetu 
przedwojennego, chcąc zapewnić prestiż funtowi, a także Londynowi jako światowemu 
centrum finansowemu (Winston Churchill), główny architekt powrotu szterlinga do 

systemu waluty złotej.

3.

Podejmowanie działań deflacyjnych przez władze monetarne Wielkiej Brytanii, 
nawiązanie współpracy banku Anglii z Systemem Rezerwy Federalnej USA, czego 
rezultatem było przywrócenie wymienialności funta szterlinga na złoto 28.04.1925r. Jest 

to data restauracji systemu waluty złotej (wcześniej od Wielkiej Brytanii wymienialność 
jedynie przywróciła Szwecja)

4.

Reaktywowany system nie był kopią mechanizmu sprzed I wojny światowej, ponieważ 
swobodę wymienialności banknotów na złoto zawieszono, a większość BC zniechęcała 

lub zakazywała obiegu złotych monet. W Wielkiej Brytanii wymienialność była możliwa 
w odniesieniu jedynie do wielkich kwot, ponieważ Bank Anglii ograniczał wymianę do 

sztab złota (stąd nazwa systemu sztabowo-złoty)

5.

Perturbacje związane z reaktywowaniem systemu w Wielkiej Brytanii deflacyjna polityka 
W. Churchilla przyczyniła się do obniżki stopy inflacji, jednak i tak poziom cen był 

wyższy w 1925r. o 80% w porównaniu do 1914r. w rezultacie Wielka Brytania miała 
walutę przewartościowaną. Jednym z czynników amortyzujących przewartościowanie 

funta miała być ekspansywna polityka pieniężna realizowana System Rezerw 
Federalnych Stanów Zjednoczonych w celu zapewnienia przypływu kapitału do Wielkiej 

Brytanii. Porozumienie to zapewniło w miarę sprawne funkcjonowanie systemu w 
pierwszych miesiącach po uruchomieniu wymienialności funta na złoto; problemy z 

systemem pojawiły się w momencie wymienialności franka francuskiego na złoto, 
Nastąpiło drastyczne obniżenie wartości franka.

Problemy z systemem po wprowadzeniu wymienialności franka francuskiego na złoto, 
drastyczne obniżenie wartości franka i do jeszcze większego przeszacowania funta, a w 

konsekwencji do pogorszenia terms of trade WB (pogorszenie w bilansie płatniczym).

6.

Kryzys zaufania do funta szterlinga i masowy odpływ kapitału z Wielkiej Brytanii do 
nowego Jorku.

7.

Deflacja, która dotknęła WB w II połowie lat30-tych, wzmożona przez wielki kryzys 
gospodarczy przyczyniła się do zawieszenia wymienialności funta na złoto. Z dniem 21 
września 1931r. funt szterling stał się niewymienialny, a jego kurs uległ gwałtownej 

deprecjacji (niemal o 30%). Tym samym Wielka Brytania odzyskała konkurencyjność 
cenową na rynkach zagranicznych. Podobnie postąpiły USA, które w kwietniu 1933r. 

zawiesiły wymienialność dolara na złoto, waluta amerykańska uległa również deprecjacji 
(59%).

8.

Ostatnie kraje, które pozostały przy mechanizmie waluty złotej to były państwa 
wchodzące do tzw. bloku złotego, tj. Francja, Belgia, Holandia, Szwajcaria, Włochy, 

Polska. Jednak i te kraje z początkiem 1936r. również zawiesiły wymienialność swoich 
walut. 

Wielki kryzys gospodarczy, deprecjacja na świecie spowodowały pogorszenie sytuacji 
gospodarczej na świecie i upadku systemu waluty złotej.

Przyczyny niepowodzenia restauracji waluty złotej


Nieuwzględnienie zmian przy odtwarzaniu mechanizmów regulujących funkcjonowanie 

międzynarodowego systemu  walutowego jakie zaszły  w  gospodarce   po  I  wojnie 
światowej



Nieodporność systemu na szoki doznawane przez gospodarkę światową w warunkach

załamania   gospodarki   kraju   odgrywającego   kluczową   rolę   w   systemie. 
Zamiast podejmować działania ułatwiające innym krajom odzyskanie stabilizacji, 

ograniczyły się do konkurencyjnej dewaluacji swoich walut przez co ciężar deflacji 
przerzucały na inne kraje. Pozostałe kraje w ramach odwetu również dokonywały 

podobnych zabiegów albo uciekały   się   do   protekcjonizmu.   Pojawiła   się   tzw. 
„polityka  zubożenia   sąsiada", co w konsekwencji doprowadziło do gwałtownego 

załamania wymiany międzynarodowej w latach 30-tych



Niewłaściwie dobrane parytety



Posługiwanie się dwiema walutami rezerwowymi



Brak wystarczającej woli USA do koordynacji działań w celu usprawnienia systemu 

(poza epizodem jaki miał miejsce po uruchomieniu systemu)



Rywalizacja o hegemonie w międzynarodowym systemie walutowym miedzy WB a USA, 
czego wyrazem było utworzenie bloków walutowych. Blok funta szterlinga z czasem 

przekształcił się w strefę walutową funta (kraje Brytyjskiej Wspólnoty Narodów, 
państwa skandynawskie, kraje bałtyckie, a także Portugalia, Węgry, Grecja, Jugosławia, 

Irak, Egipt oraz Sudan).

Zaburzenia jakie wystąpiły w gospodarce światowej na przełomie lat 20-tych i 30-tych 
sprawiły, że kraje rozwiązywały problem wyboru między równowagą zewnętrzną a 

wewnętrzną poprzez ograniczenie powiązań handlowych z resztą świata.

SYSTEM Z BRETTON WOODS

Podstawowe zasady, na których miał się opierać powojenny system rozliczeń 

międzynarodowych, zostały sformułowane na konferencji Bretton Woods (lipiec 1944r.) i 

zapisane w statucie Międzynarodowego Funduszu Walutowego (Articles of Agreement of 
the IMF).

Wnioski z doświadczeń okresu międzywojennego:

−

powszechne wśród uczestników konferencji przekonanie, że autarkia i walka o 
uzyskanie dogodniejszej pozycji w konkurencji na rynku międzynarodowym dzięki 

wprowadzeniu barier antyimportowych oraz manipulowanie kursem walutowym, to 
strategie szkodzące wszystkim uczestnikom międzynarodowego  obrotu gospodarczego, 

w tym także krajom, które je stosują;

−

opowiedzenie się za wolnym handlem i swobodą wymienialności walut oraz przyjęcie 
systemu kursu stałego jako powszechnie przyjętego rozwiązania;

−

instytucjonalnym wyrazem tych dążeń stały się w sferze rozliczeń- Międzynarodowy 
Fundusz Walutowy, a w sferze handlu międzynarodowego utworzenie w 1947r. 
organizacji Układ Ogólny w Sprawie Taryf Celnych i Handlu (GATT);

−

w odróżnieniu od okresu międzywojennego, kiedy każdy kraj działał w pojedynkę i we 
własnym wąsko pojętym interesie, po wojnie położono nacisk na wzajemną otwartość i 

wielostronną współpracę, którą zakłócił nowy podział świata;

−

zmiana hierarchii celów polityki gospodarczej, objęcie prymatem równowagi 
wewnętrznej (walka z bezrobociem), rozwinięcie szeroko zakrojonego interwencjonizmu 
państwowego, aktywne wykorzystanie pieniądza do pobudzenia dynamiki gospodarczej;

−

zerwanie z zasadą wewnętrznego zabezpieczenia obiegu złotem, uznanie złota za „relikt 
barbarzyństwa”, odsunięcie kruszcu do pełnienia wyłącznie funkcji monetarnych, tj. 

funkcji pieniądza światowego;

−

system kursów stałych pozwala na uniknięcie konfliktu między wewnętrznym celem 
mobilizacji sił do odbudowy ze zniszczeń wojennych i pełnego zatrudnienia oraz 
zewnętrznym postulatem utrzymania otwartości gospodarki i swobody płatności pod 

warunkiem wyposażenia krajów w zasób międzynarodowej płynności. W sytuacji 
wyczerpania rezerw złota i dewiz większości krajów, jedynym krajem z wymienialną na 

złoto walutą były Stany Zjednoczone. Gospodarka amerykańska mogła służyć 
bezpośrednią pomocą i wsparciem kredytowym reszcie świata, istniała także do tego 

wola polityczna.

Dyskusja nad kształtem powojennego ładu walutowego dotycząca propozycji:

a) brytyjskiej (Plan Keynesa) reprezentującej interes krajów zniszczonych w czasie II 

wojny światowej

b) amerykańskiej (Plan White’a)
Zwolennicy propozycji brytyjskiej dążyli do:

−

przeorientowania światowego systemu pieniężnego w tym samym duchu, w jakim 
ukształtowano wewnętrzny ustrój poszczególnych krajów;

−

stworzenia międzynarodowego „pieniądza kierowanego”, powszechnie akceptowanego 
na świecie i trzymanego w urzędowych rezerwach, który umożliwiłby zaistnienie 

mechanizmu pozwalającego odpowiednio dozować dodatkową płynność 
międzynarodową stosownie do potrzeb rozwijającej się gospodarki światowej;

−

powołanie banku centralnego świata (unii clearingowej), jako instytucjonalnej bazy 
systemu opartego na zasadzie wielostronnego clearingu sald z szeroko zakrojonym 

limitem finansowania deficytu w drodze automatycznego kredytu udzielonego przez tą 
instytucję;

−

zobowiązania dłużników i należności wierzycieli w stosunku do unii clearingowej byłyby 
denominowane w umownej walucie międzynarodowej (bancor), która zastąpiłaby złoto 

w rozrachunkach międzynarodowych.

Stanowisko amerykańskie:

−

propozycja powołania do życia międzynarodowej instytucji, która miała być tylko 
„funduszem”, tj. pula wydzielonych środków pochodzących z wpłat członkowskich 
(Międzynarodowy Fundusz Walutowy);

−

obdarzenie tej instytucji uprawnieniami nadzoru nad przestrzeganiem przyjętych zasad 
systemu tj. stabilność kursów walut oraz powstrzymywanie przed stosowaniem 

ograniczeń walutowych

Zasady systemu z Bretton Woods:

1.

Przyjęcie systemu kursu stałego, opartego na relacji urzędowych parytetów walut. 
Parytet miał być określony w złocie albo w stosunku do dolara amerykańskiego. Bieżący 
kurs rynkowy mógł się wahać 

±

1% od kursu parytetowego. Bank centralny przy 

głębszych odchyleniach zobowiązany był do kupna lub sprzedaży obcych dewiz w celu 

niedopuszczenia do wyjścia kursu poza wyznaczone pasmo wahań;

2.

Zmiany kursu parytetowego były dopuszczalne wyłącznie w przypadku tzw. 
fundamentalnego braku równowagi przez co rozumiano nierównowagę długotrwałą, 

nieodwracalną, wyrosłą na podłożu strukturalnym. W tym przypadku zmiana kursu w 
granicach do 10% wymagała powiadomienia Międzynarodowego Funduszu Walutowego;

3. Przywrócenie pełnej wymienialności wzajemnej walut krajów członkowskich w zakresie 

obrotów bieżących, przy zachowaniu prawa do tymczasowego utrzymywania w mocy 

istniejących już ograniczeń, bez wprowadzania nowych. Obroty kapitałowe mogły 
podlegać reglamentacji.

4.

W zasadzie wszystkie wymienialne i szerzej akceptowane jednostki pieniężne 
dopuszczone zostały do pełnienia roli walut międzynarodowych, jednak wprowadzenie 
systemu parytetów określonych w złocie i dolarach amerykańskich spowodowało, że 

przyrost światowej płynności finansowej stawał się funkcją bilansu płatniczego USA. 
Ponadto USA mogły dokonywać transakcji wyrównawczych za pomocą własnej waluty i 

odnosić korzyści seigniorage. Dolar amerykański stał się kluczową walutą świata.

Funkcje dolara amerykańskiego w międzynarodowym systemie walutowym:

−

rezerwowa

−

lokacyjna

−

interwencyjna

−

transakcyjna

Funkcjonowanie systemu:

−

bezpośrednio po II wojnie światowej wszystkie kraje europejskie miały niewymienialne 
waluty, niewielkie strumienie wzajemnego handlu rozliczane były w ramach 
dwustronnego clearingu. Wyjątek to Wielka Brytania silnie powiązana z terenami 

zamorskimi;

−

wprowadzenie clearingu multilateralnego w ramach Europejskiej Unii Płatniczej, który 
opierał się na zasadzie równoważenia obrotów każdego państwa nie z poszczególnymi 
krajami partnerskimi, ale z grupą członków Unii jako całością;

−

wprowadzenie wzajemnej zewnętrznej wymienialności walut europejskich w 1958r.; 

−

postępująca odbudowa rezerw dewizowych krajów Europy Zachodniej w warunkach 
stałych kursów doprowadziła do wzrostu dolarowych zobowiązań Stanów 
Zjednoczonych. Rozwój handlu i strumieni kapitałowych wymagał jednak stałego 

powiększenia międzynarodowej płynności. Rezerwy kruszcu były jednak 
niewystarczające, stała cena była antybodźcem do rozszerzenia produkcji kruszcu;

−

powiększenie zasobu międzynarodowej płynności poprzez podwyższanie 
krótkoterminowych pasywów USA podważyło zaufanie do systemu oraz rozbudziło 

obawy związane ze zbliżającym się kryzysem płynności międzynarodowej (ryzyko 
masowej konwersji dolarów na złoto i obawa, że dolar stanie się niewymienialny na 

złoto);

−

środkiem zaradczym na grożący kryzys płynności miało być utworzenie systemu 
specjalnych praw ciągnienia (Special Drawing Rights- SDR), SDR- miał według 
oczekiwań- stać się głównym aktywem rezerwowym świata i zastąpić w tej funkcji 

dolara amerykańskiego. Był to pieniądz zasadzający się na konwersji, nie mający 

wsparcia zabezpieczającego. Spodziewany kurs płynności międzynarodowej nigdy nie 
nastąpił, a rola SDR-ów jest marginalna w strukturze rezerw dewizowych 

poszczególnych państw.

Ocena działania systemu z Bretton Woods:

•

system z Bretton Woods skonstruowany został pod kątem potrzeb gospodarki Stanów 
Zjednoczonych, zaraz po zakończeniu II wojny światowej, a także z chęci uniknięcia 

wydarzeń, jakie miały miejsce w latach trzydziestych;

•

przyczynił się do intensyfikacji międzynarodowych powiązań handlowych;

•

zapewnił on gospodarce światowej pieniądz międzynarodowy tj. dolar amerykański;

•

zapewnił stabilność kursów walutowych;

•

słabość systemu z Bretton Woods wynikała z niezapewnienia odpowiedniej podaży 
płynności międzynarodowej oraz skutecznych i neutralnych wobec równowagi 
wewnętrznej środków przywrócenia równowagi płatniczej;

•

oficjalne zawieszenie (15 sierpnia 1971r.) wymienialności dolara na złoto przy 
wprowadzeniu przez władze Stanów Zjednoczonych środków zaradczych celem poprawy 

sytuacji w bilansie handlowym;

•

przeprowadzenie tego samego dnia, pierwszej od lat trzydziestych dewaluacji dolara 
(o 8%) a w konsekwencji rewaluacja innych podstawowych walut tj. marki niemieckiej i 
guldena holenderskiego;

•

na mocy porozumienia w Smithsonian Instituda zwiększenie amplitudy dopuszczalnych 
wahań oficjalnych kursów walut w stosunku do dolara USA od 

±

1% do 

±

2,25%;

•

dokonanie w marcu 1972r. drugiej oficjalnej dewaluacji dolara (o ok. 10%);

•

upłynnienie kursów walut 19 marca 1973 w większości krajów członkowskich 
Międzynarodowego Funduszu Walutowego.

WSPÓŁCZESNY MIĘDZYNARODOWY SYSTEM WALUTOWY
Przesłanki powstania systemu dewizowego:  

1.

Słabości systemu z Bretton Woods;

2.

Upłynnienie kursów walut najważniejszych uczestników MFW umożliwiło przełożenie na 
system walutowy procesów, jakie zachodziły w gospodarce światowej od lat 60-tych, tj. 
spadek znaczenia walut anglosaskich oraz usankcjonowanie wzrostu prestiżu marki 

niemieckiej i jena japońskiego;

3.

Przekonanie, że rynek będzie najlepszym arbitrem w ustalaniu wzajemnych parytetów 
kursów walut.

Okresy w funkcjonowaniu systemu wielo dewizowego:

1.

Trwający od 1973r do II połowy lat 80-tych (dalsza erozja znaczenia walut 
anglosaskich);

2.

Trwający od początku lat 90-tych do dnia dzisiejszego (stopniowe odwrócenie tendencji 
z poprzedniego okresu, tj. wzrostu znaczenia waluty amerykańskiej i do pewnego 
stopnia także waluty brytyjskiej).

Charakterystyka i funkcjonowanie systemu wielodewizowego  

1.

System wielodewizowy nie stawiał w uprzywilejowanej pozycji żadnej z walut MSW;

2.

W sytuacji ostatniego wstrząsu podażowego (kryzys naftowy pod koniec 1973r), 
priorytetem władz monetarnych poszczególnych krajów stała się równowaga 
wewnętrzna, wprowadzenie kursów zmiennych miało ułatwić zwalczanie skutków tego 

zjawiska;

3.

Zmiana podejścia do wymienialności walut, w myśl tradycyjnego podejścia liberalizacja 
dewizowa powinna zostać poprzedzona ustabilizowaniem gospodarki, osiągnięciem 

przez nią odpowiedniej siły; nowe podejście - liberalizacja dewizowa stała się 
narzędziem do osiągania stabilnej gospodarki;

4.

Brak entuzjazmu dla nowego podejścia ze strony krajów EWG; ograniczenia dewizowe 
stanowiły istotne narzędzie koordynacji polityki pieniężnej tych krajów oraz krajów 

rozwijających się z powodu obrony przed odpływem kapitału, nauki z przeszłości 
związane z szokami naftowymi;

5.

Przełom w tradycyjnym podejściu do wymienialności nastąpił w latach 80-tych (szybki 
postęp technologiczny, globalizacja rynków finansowych powodowały, że istniejące 
ograniczenia można było łatwo ominąć, w rezultacie kontrola kapitału 

krótkoterminowego stała się mniej skuteczną, ponadto zmiana percepcji ograniczeń, 
uniemożliwiły one pełne zdyskontowanie korzyści z wymiany międzynarodowej);

6.

Zmiana podejścia do problemu wymienialności ułatwiła rozwiązanie problemu braku 
płynności, w jakim znalazła się gospodarka światowa na skutek kryzysu zadłużeniowego 
(1982);

7.

Zamiast oczekiwanego ustabilizowania kursów walutowych w pierwszym okresie 
systemu wielodewizowego doszło do największych w historii msw wahań, amplituda 
wahań często przekracza 100%;

8.

Szeroka amplituda wahań zmusiła władze monetarne krajów najwyżej rozwiniętych do 
współpracy, przykładem jest porozumienie Plaza Agreement z września 1985r krajów G-
7 (Niemcy, Francja, Wielka Brytania, Włochy, Kanada, USA, Japonia) i dewaluacja 

kursów dolara na przełomie 1985/86r o około 25%, następnie porozumienie w Luwrze 
w lutym 1987r i wprowadzenie podziałów kursowych, w których waluty głównych walut 

mogły fluktuować;

9.

Niechęć do skoordynowanych interwencji walutowych ze względu na wysoki ich koszt, 
słaba skuteczność;

10.

Tendencje do regionalizacji we współczesnych msw, współpraca walutowa UE, 
funkcjonowanie strefy dolara amerykańskiego, (a może w przyszłości jena 
japońskiego?);

TEMAT 10:

BILANS PŁATNICZY I RÓWNOWAGA PŁATNICZA

Bilans płatniczy- to zestawienie wszystkich transakcji dokonywanych między rezydentami 

krajowymi a zagranicą w danym okresie, najczęściej w przeciągu jednego roku.

Rodzaje transakcji ujmowanych w bilansie płatniczym:

1.

Transakcje odpłatne

−

sprzedaż i zakup towarów i usług,

−

zamiana towarów i usług na inne towary i usługi, (eksport i import towarów i usług),

−

zamiana jednego waloru finansowego na inny walor finansowy (np. restrukturyzacja 
zadłużenia).

2.

Transakcje nieodpłatne

−

otrzymywanie lub dostarczanie towarów i usług bez ekwiwalentu pieniężnego lub 
rzeczowego,

−

otrzymywanie lub dostarczanie walorów finansowych bez ekwiwalentu

Uwagi metodyczne:
1) Każda transakcja zagraniczna jest zapisywana w bilansie płatniczym dwukrotnie: raz po 

stronie „winien”, drugi raz po stronie „ma”;

2)

Każde zwiększenia rzeczowych czy finansowych składników majątkowych kraju ma 
odpowiednik w zmniejszeniu innego ze składników majątkowych lub wzroście 
zobowiązań (pasywów);

3)

W zakresie transakcji nieodpłatnych dla zachowania określonego zapisu w bilansie 
płatniczym stosuje się rozwiązanie umowne: drugą stroną transakcji są pozycje 
„transfery” w bilansie;

4)

Dwukrotny zapis każdej transakcji w bilansie płatniczym, raz po stronie „winien”, drugi 
po stronie „ma” powoduje, że bilans płatniczy w sensie rachunkowym jest zawsze 
zrównoważony, natomiast nie oznacza to jednak, że bilans płatniczy zawsze wykazuje 

równowagę w sensie ekonomicznym;

5)

Rodzaj danych statystycznych: możliwe jest ewidencjonowanie danych o obrotach 
towarowych z zagranicą na podstawie danych urzędów celnych (SAD- Single 

Administrative Document, dokument odprawy celnej), lub też na podstawie danych 
bankowych o zrealizowanych płatnościach za towary eksportowane i importowane oraz 

zawartych umowach kredytowych;

6) Ceny towarów i usług w obrotach zagranicznych: według MFW transakcje w bilansach 

płatniczych powinny być ujmowane w cenach fob (free on board), natomiast transakcje 
importowe powinny być ujmowane w cenach cif (cost insurance fraight);

7) Waluta ewidencjonowana obrotów w bilansach płatniczych, w zasadzie bilans powinien 

być ujmowany w walucie narodowej kraju, pod warunkiem, że dana waluta jest 

wymienialna w skali międzynarodowej;

8) Zakres przedmiotowy transakcji obejmowanych bilansem płatniczym, ajbardziej 

rozpowszechniony jest system rozliczeń wolnodewizowych, w którym płatności są 
dokonywane w walutach swobodnie wymienialnych, w przypadku braku walut 

wymienialnych narzucona jest wymiana pieniężna (barter).

Podstawowe części bilansu płatniczego
Bilans obrotów bieżących danego kraju obejmuje, wszelkie jego płatności związane z 

międzynarodową wymianą towarów i usług oraz koszt (dodatnie lub ujemne) obsługi 
kapitału zagranicznego.

Elementy składowe bilansu obrotów bieżących:

1.

bilans handlowy

2.

bilans obrotów usługami

3.

bilans procentów i dywidend

4.

bilans wydatków rządowych nie uwzględnionych gdzie indziej (transfery rządowe). 
(ambasady, placówki konsularne)

Do bilansu obrotów kapitałowych zaliczane są przepływy kapitału we wszystkich 

formach
tzn. kredyty finansowe, kapitał portfolio i kapitał inwestycyjny (produkcyjny).

Bilans ten obejmuje:

1.

bilans obrotów kapitałami krótkoterminowymi - wartości udzielanych i otrzymywanych 
kredytów krótkoterminowych

2.

bilans obrotów kapitałami średnio i długookresowymi - kredyty kapitał portfelowy o 
charakterze średnio i długookresowym, zagraniczne inwestycje bezpośrednie

Poza podstawowymi składnikami w strukturze bilansu płatniczego wyróżnia się ponadto 
pozycję „błędy i opuszczenia" jako pozycje korygującą oraz w przypadku systemu stałego 

kursu walutowego obroty wyrównawcze określamy mianem obrotów dewizowych banku 
centralnego danego kraju.

Operacje (transakcje) wyrównawcze są miarą salda bilansu płatniczego. W przypadku 

dodatniego salda bilansu płatniczego operacje wyrównawcze zwiększają rezerwy dewizowe 
kraju, w przypadku ujemnego zmniejszają rezerwy dewizowe. Po uwzględnieniu operacji 

wyrównawczych saldo bilansu płatniczego musi zawsze równać się zero.

Nadwyżka (deficyt bilansu płatniczego) odzwierciedla napływ (odpływ) netto środków 
pieniężnych do danego kraju.

Brak równowagi w bilansie płatniczym i w rezultacie operacje wyrównawcze są 

konsekwencją odchyleń kursu walutowego ustalonego przez bank centralny od jego 
rzeczywistego poziomu, który wyznacza rynek walutowy.

W systemie kursu płynnego bilans płatniczy jest zawsze zrównoważony, ponieważ saldo na 

rachunku obrotów bieżących ma zawsze tę samą wartość absolutną co saldo na rachunku 
obrotów kapitałowych, tyle, że ze znakiem przeciwnym. Ponieważ bilans płatniczy jest 

sumą salda obrotów bieżących i salda obrotów kapitałowych, w warunkach płynnego kursu 

walutowego deficytowi na rachunku obrotów bieżących odpowiada jednakowa co do 

wielkości nadwyżka na rachunku obrotów kapitałowych, i na odwrót.

Wyjaśnienia na przykładzie gospodarstwa domowego i gospodarki narodowej

Jeśli nasze wydatki przekraczają dochody, to nasz bilans obrotów bieżących, obejmujący 
transakcje z innymi ludźmi jest ujemny. Deficyt ten pomniejsza stan naszych aktywów. By 

rozliczyć się z otoczeniem musimy sięgnąć do oszczędności zmniejszając stan konta lub 
sprzedać dom czy samochód. Wielkość zmniejszonych aktywów równa jest zwiększonym 

wydatkom ponad rozmiary dochodów. Saldo obrotów bieżących równa się saldu obrotów 
kapitałowych.

Podobnie jest w przypadku kraju, jako sumy zachowań wszelkich pojedynczych podmiotów 

ekonomicznych, prowadzących transakcje z zagranicą. Jeśli nie zmienia się stan rezerw 
dewizowych, to wzrost posiadanych w kraju aktywów zagranicznych musi znaleźć 

odzwierciedlenie w nadwyżce na rachunku obrotów kapitałowych. Nadwyżka na rachunku 
obrotów kapitałowych pokazuje, że napływ kapitału z zagranicy przewyższa odpływ 

kapitału za granicą
.

Równowaga w bilansie płatniczym
Minus na rachunku obrotów bieżących = plusowi na rachunku obrotów kapitałowych. Bilans 

płatniczy jest zatem w równowadze.

Z rachunkowego punktu widzenia bilans płatniczy (BP) - z uwzględnieniem bilansu obrotów 
wyrównawczych (BOD) -jest zawsze równy zero

BP = BOB + BOK + BOD = 0

Z ekonomicznego punktu widzenia bilans płatniczy często jest niezrównoważony, 

szczególnie krótki okres np. miesiąca, kwartału czy roku czy nawet 2-3 lata, kiedy 
występują również transakcje nie obsługujące realnych procesów gospodarczych.

Bilans płatniczy jest zrównoważony gdy nie występują transakcje wyrównawcze. 

Transakcje wyrównawcze tj. transakcje, których celem jest zrównoważenie bilansu 
płatniczego tj. wszelkie ruchy kapitałów krótkoterminowych prowadzące do zmian 

krótkoterminowego zadłużenia kraju wobec zagranicznych organów oficjalnych i 
międzynarodowych organizacji finansowych oraz przepływy złota monetarnego i dewiz.

Wg. J. Meade’a z równowagą bilansu płatniczego (w sensie ekonomicznym) mamy do 

czynienia w sytuacji równoważenia się transakcji autonomicznych tj. obrotów 
towarowych i usługowych, bilansu procentów i dywidend oraz pozostałych pozycji 

bieżących a więc przepływów nie rekompensowanych oraz wydatków rządowych.

Do operacji autonomicznych zalicza się przepływ kapitałów długoterminowych zarówno w
formie pożyczek jak i lokat bezpośrednich i pośrednich.

Równowaga rzeczywista ma miejsce wtedy gdy należności i zobowiązania z tytułu 

rozwoju działalności gospodarczej podejmowane są bez ograniczeń i nie towarzyszą im 
utrzymujące się przez dłuższy okres nadwyżka ani deficyt należności i zobowiązań,

Równowaga pozorna ma miejsce wtedy gdy równowaga transakcji autonomicznych jest 

osiągana wskutek restrykcyjnej polityki ekonomicznej.

Przyczyny nierównowagi w bilansie płatniczym: 

−

zmiany wielkości PKB

−

zmiany krajowego poziomu cen

−

krótkookresowe zmiany terms of trade

−

zmiany poziomu kursu walutowego

−

zmiany wysokości stopy procentowej i stopy zysku w stosunku do stóp krajowych

−

strukturalne zmiany w popycie zagranicznym na towary eksportowane przez dany kraj

−

klęski naturalne

Konsekwencje nierównowagi w bilansie płatniczym

W gospodarce otwartej występuje ścisła współzależność miedzy równowagą zewnętrzną 
(równowagą bilansu płatniczego), a równowaga wewnętrzną. Zakres tej współzależności 

jest tym większy im bardziej otwarta jest gospodarka narodowa, zgodnie z równaniem:
(Exp- Imp)/kurs walutowy=(S-I) +(T-G)= - obroty kapitałowe

(S-I)- prywatne
(T-G)- podatki

Wynika stąd, że nierównowaga pomiędzy krajowymi oszczędnościami i inwestycjami 

prywatnymi i publicznymi znajduje odzwierciedlenie w nierównowadze rachunku bieżącego 
oraz w przepływach kapitałowych.

Ujecie współzależności w powyższym równaniu pozwala równowagę wewnętrzną i 

zewnętrzną rozpatrywać z punktu widzenia:

1. 

równowagi wewnętrznej kształtowanej w dużej mierze przez zmianę relacji 
oszczędności i inwestycji prywatnych oraz poziomu oszczędności i inwestycji 

publicznych.

2. 

równowagi rachunku obrotów bieżących i wpływu na nią bilansu handlowego

3. 

przepływów kapitałowych z zagranicy

Równowaga wewnętrzna i zewnętrzna mogą zostać zachowane tylko wtedy, gdy wzrostowi 
gospodarczemu towarzyszy w dłuższym okresie wzrost krajowych oszczędności i napływ 

oszczędności zagranicy. Jeśli będzie on zbyt niski to równowagę wewnętrzną będzie można 
utrzymać przez nadwyżkę importu nad eksportem finansowaną z malejących rezerw 

dewizowych.

Istotny wpływ na równowagę długookresową kraju mają system podatkowy i budżetowy, 
stosunki własnościowe i związany z tym zakres i formy interwencjonizmu państwowego, a 

także konkurencja. Określają one system podziału produktu narodowego, system 
podejmowania decyzji w przedsiębiorstwie, stosunek do ryzyka i w konsekwencji wpływają 

na elastyczność i innowacyjność techniczną oraz organizacyjną warunkujące 
międzynarodową zdolność konkurencyjną przedsiębiorstw.

Deficyt 
bilansu 
handlowego

Spadek 
kursu 
pieniądza 
krajowego

Ubytek 
rezerw 
dewizowych

Zmniejszenie 
ilości 
pieniądza w 
obiegu 
monetarnym 

Impuls 
deflacyjny

Nadwyżka

 bilansu 

handlowego

Wzrost 
kursu 
pieniądza 
krajowego

Wzrost 
rezerw 
dewizowych

Wzrost ilości 
pieniądza w 
obiegu 
monetarnym 

Impuls 
inflacyjny

Konsekwencją krótkookresowej nierównowagi bilansu płatniczego wywołanej brakiem 

równowagi bilansu obrotów bieżących może być inflacja, która wywołuje:

−

niepewność, w ten sposób wpływa na osłabienie stopy oszczędności, stopy inwestycji i 
tempa wzrostu gospodarczego, a w konsekwencji prowadzi do wzrostu stopy bezrobocia

−

zmniejszenie międzynarodowej konkurencyjności cenowej, co z reguły prowadzi do
pogorszenia w bilansie płatniczym

Dodatnie saldo obrotów kapitałowych prowadzi do wzrostu rezerw dewizowych banku 
centralnego, zwiększenia płynności systemu bankowego, wzrostu ilości pieniądza w obiegu 

monetarnym i w ostatecznym rezultacie wywołany jest impuls inflacyjny z szeregiem 
konsekwencji z tym związanych.

Diagram Swana

Równoważenie a 
wyrównywanie 

bilansu płatniczego. 
Istota równoważenia bilansu płatniczego polega na podejmowaniu działań 

ukierunkowanych na usuwanie przyczyn nierównowagi w oparciu o:

−

środki polityki ekonomicznej

−

procesy dostosowawcze

Środki polityki ekonomicznej:

−

zmiany kursu walutowego (dewaluacja i rewaluacja),

−

polityka pieniężno - kredytowa (zmiany podaży pieniądza i stóp %),

−

polityka fiskalna (zmiany w podatkach poziomie i strukturze wydatków budżetowych),

−

polityka dochodowa (system kształtowania płac w przedsiębiorstwach publicznych i 
państwowych),

−

środki administracyjno - prawne (wzrost lub ograniczenie roli państwa).

Alternatywne procesy przywracania równowagi obrotów bieżących (w oparciu o siły 
rynkowe) działają przy zmianach:

−

rozmiarów globalnych wydatków,

−

podaży pieniądza.

TEMAT 11:

ZAGRANICZNA POLITYKA EKONOMICZNA (zpe)

ZAGRANICZNA   POLITYKA   EKONOMICZNA-   świadome   oddziaływanie   państwa   na 

wymianę   gospodarczą   z   zagranicą   sprowadzające   się,   z   jednej   strony   do   wytyczenia 
określonych celów w

 

tej dziedzinie, a z drugiej określonych narzędzi (instrumentów), które

E

D

C

O

Kurs w

alutowy

Z

m

ia

na s

truktury

 ce

n

R

1

R

2

R

3

Popyt, wydatki; Inwestycje; Eksport
Wydatki budżetowe

I

NADWYŻKA PŁATNICZA

BEZROBOCIE

II

NADWYŻKA PŁATNICZA

INFLACJA

III

DEFICYT

INFLACJA

IV

DEFICYT

BEZROBOCIE

LRP

LRR

D

1

D

2

D

3

przez swój wpływ na obroty gospodarcze z zagranicą mają przyczynić się do osiągania tych 

celów.

ZPE stanowi część ogólnej polityki gospodarczej każdego kraju, jest ściśle powiązana z 
pozostałymi dziedzinami tej polityki tj. polityką rolną, przemysłową, naukowo-badawczą, 

technologiczną   i   innymi.   U   podstaw   tego   związku   leży   ścisła   współzależność   między 
sytuacją   w   wymianie   gospodarczej   z   zagranicą,   a   sytuacją   w   gospodarce   wewnętrznej 

każdego kraju.

Istnieje ścisła współzależność między ZPE a ogólną polityką danego kraju wykorzystywaną 
w   stosunkach   z   partnerami   zagranicznymi,   tzn.   ZPE   wpływa   w   danej   mierze   na 

kształtowanie ogólnej polityki zagranicznej i odwrotnie- kształtowanie się ogólnej polityki 
zagranicznej wpływa na ZPE.

PODZIAŁ ZPE:

1. 

Polityka autonomiczna- prowadzona przez dany kraj samodzielnie, bez uzgodnień z 
partnerami zagranicznymi.

2. 

Polityka   umowna   (polityka   konwencyjna)-   realizowana   przez   różnorodne 
uzgodnienia z partnerami. Może ona być polityką, sensu stricte międzynarodową, lub 

też ponadnarodową.

Międzynarodowa polityka ekonomiczna- to ZPE większej liczby krajów, uzgodniona na 
zasadach równości i wzajemnego poszanowania WTO.

Ponadnarodowa polityka ekonomiczna- polega na dobrowolnym oddaniu przez dany 

kraj   części   swoich   suwerennych   uprawnień   w   zakresie   ZPE   odpowiedniemu   organowi 
(organom) ponadnarodowemu; w ramach tej polityki uwzględnia się szeroko rozumiane 

interesy  większej liczby krajów, w mniejszym lub większym stopniu przy  uwzględnieniu 
kontekstu ogólnoświatowego, np. UE.

Główny cel ZPE  każdego kraju to sprzyjanie osiągnięciu możliwie najwyższego poziomu 

szeroko rozumianego dobrobytu społeczeństwa.
CELE CZĄSTKOWE ZPE:

−

osiągniecie możliwie największego poziomu zatrudnienia

−

zapewnienie stabilności poziomu cen

−

zapewnienie możliwie wysokiego tempa wzrostu gospodarczego

−

zapewnienie możliwie sprawiedliwego podziału dochodu narodowego

−

dążenie do osiągnięcia równowagi w wymianie gospodarczej z zagranicą (równowagi 
zewnętrznej)

DŁUGOOKRESOWE CELE ZPE:

−

osiągniecie równowagi bilansu płatniczego

−

zapewnienie stabilności kursu walutowego

−

zapewnienie   równowagi   bilansu   handlowego,   bilansu   obrotów   bieżących,   czy   też 
kapitałowych

KRÓTKOOKRESOWE CELE ZPE:

−

zmiany poziomu importu czy eksportu

−

zwiększenie zaopatrzenia w określone produkty

−

zmniejszenie rozmiarów zaciąganych kredytów krótkoterminowych

Cele ZPE nie zawsze są ze sobą zgodne, czasem konkurencyjne np. dążenie do poprawy 

sytuacji   w   bilansie   płatniczym   w   przypadku   trudności   z   rozwijaniem   eksportu   może 
wywołać tendencje do ograniczenia importu, co prowadzi do zmniejszenia udziału danego 

kraju w międzynarodowym podziale pracy i do zmniejszenia rozmiarów związanych z tym 
korzyści. 

ZPE sprowadza się do wyboru stosowania określonych instrumentów służących osiągnięciu 
wytyczonych przez państwo celów tej polityki. O kształcie i stosowanych instrumentach 

decyduje ogólny model, na który zorientowana jest ZPE.

Wyróżnia się dwa skrajne modele zorientowania zpe:

1. 

model   pełnego   wolnego   rynku   (całkowitej   liberalizacji   obrotów   wewnętrznych   i 
zewnętrznych- pełny Leseferyzm)

2. 

model totalnej autarkii gospodarczej

Ad. 1 model pełnego wolnego rynku:

Państwo powstrzymuje się od bezpośredniego wpływu na obroty zagraniczne towarami i 
usługami oraz czynników wytwórczych, a także nie podejmuje żadnych przedsięwzięć lub 

też  krajowy BC nie podejmuje żadnych interwencji na rynku walutowym. ZPE sprowadza 
się   do  tworzenia   norm   prawno-instytucjonalnych   dla   rozwoju   transakcji   zagranicznych, 

które gwarantują pełną swobodę działania.

Ad. 2 model totalnej autarkii gospodarczej:
W modelu tym każdy import powinien być eliminowany, jeśli tylko znajdzie się możliwość 

zastąpienia   go   przez   produkcję   krajową;   towarzyszy   temu   stosowanie   rygorystycznych 
restrykcji w obrotach zagranicznych towarami i usługami oraz czynnikami wytwórczymi, a 

także na rynku walutowym.

Polityka wolnego handlu i wolnego rynku w skrajnej postaci prowadzona była przez Anglię 
w drugiej połowie XVIII w. Zwolennikami tego typu polityki byli klasycy ekonomii A. Smith, 

D. Ricardo, J. St. Mill;

ARGUMENTY ZWOLENNIKÓW WOLNEGO RYNKU I WOLNEGO HANDLU:

1. 

wolny   handel   powoduje   zwiększenie   rozmiarów   rynków   zbytu   i   przyczynia   się   do 
osiągnięcia korzyści skali

2. 

wolny handel umożliwia rozwój kierunków specjalizacji międzynarodowej  zgodnych z 
relatywnym wyposażeniem krajów w czynniki wytwórcze

3. 

wolny   handel   sprzyja   rozwojowi   międzynarodowych   przepływów   wiedzy   technicznej 
(transferowi techniki)

4. 

wolny handel wraz ze związaną z nim swobodą konkurencji powoduje występowanie 
tendencji   do   wyrównywania   się   cen   czynników   wytwórczych   i   produktów   oraz   do 
występowania równowagi bilansów handlowych

Idea wolnego handlu nigdy nie była w pełni przestrzegana. W praktyce przejawiało się to w 

tym, że nawet w Anglii na przełomie XVIII i XIX w stosowano:

−

cła fiskalne

−

państwo   zawierało   nierównoprawne   umowy   międzynarodowe,   które   ułatwiały   dostęp 
własnym przedsiębiorcom i handlowcom do zagranicznych rynków zaopatrzenia i zbytu.

ARGUMENTY ZWOLENNIKÓW PROTEKCJONIZMU: 

a)

argumenty ogólne

 

 

b)

argumenty sektorowe

 

 

c)

argumenty pozostałe

 

 

Argumenty   ogólne  wskazują   na   mniej   lub   bardziej   powszechne   wyjątki   od   zasady 
wolnego   handlu,   ich   występowanie   uzasadniane   jest   potrzebami   całej   gospodarki   i/lub 

całego społeczeństwa:
Wśród argumentów ogólnych można wyszczególnić:

−

potrzeba ochrony nowo powstających gałęzi przemysłu (infant industries)

−

potrzeba i celowość poprawy cenowych TOT

−

potrzeba ochrony bilansu płatniczego i krajowego zatrudnienia

−

potrzeba zapewnienia sprawiedliwego podziału dochodu narodowego

−

potrzeba przeciwdziałania występowaniu zakłóceń na krajowych rynkach czynników 
wytwórczych

−

inne; ochrona przed nieuczciwym handlem, potrzeba zapewnienia obronności i 
bezpieczeństwa kraju; potrzeba ochrony nowo tworzonych rządów

Rachunek obrotów bieżących, największe nadwyżki (2001r.)

Kraj

mln$

1. Japonia

106 870

2. Francja

36 580

3. Szwajcaria

29 119

4. Rosja

25 302

5. Korea Południowa

24 477

6. Singapur

21 254

7. Holandia

17 275

8. Chiny

15 667

9. Malezja

12 606

10. Tajlandia

12 428

Rachunek obrotów bieżących, największe deficyty (2001r.)

Kraj

mln$

1. Stany Zjednoczone

-331 480

2. Brazylia

-25 073

3. Australia

-23 175

4. Niemcy

-19 310

5. Wielka Brytania

-15 980

6. Meksyk

-14 166

7. Hiszpania

-12 621

8. Polska

-12 487

9. Argentyna

-12 312

10. Portugalia

-12 169

Argumenty o charakterze sektorowym na rzecz protekcjonizmu

−

potrzeba ochrony gałęzi przechodzących restrukturyzację i/lub upadających

−

potrzeba ochrony nowo powstających gałęzi przemysłu

−

potrzeba ochrony gałęzi tzw. strategicznych (np. dotyczą spraw wojskowości, 
obronności)

Inne argumenty na rzecz protekcjonizmu
Wysuwane są przez tzw. strukturalistów, którzy nie negując zasady kosztów 

komparatywnych i jej reinterpretacji w postaci zasady obfitości zasobów, wskazują na 
powstawanie okoliczności uzasadniające odchodzenie od tych zasad.

Zagraniczna polityka ekonomiczna

Zpe to świadome oddziaływanie państwa na wymianę gospodarczą z zagranicą 
sprowadzające się z jednej strony do wytyczenia określonych celów w tej dziedzinie, a z 

drugiej określonych instrumentów, które przez swój wpływ na obroty gospodarcze z 
zagranicą mają przyczynić się do osiągania tych celów.

W zależności od przyjętej filozofii działania, założonych celów oraz stosowanych 

instrumentów zpe może być bardziej liberalna lub protekcjonistyczna. Kryteria wyboru 
przez rząd określonej opcji są tworzone przez warunki wewnętrzne kraju, jak też zjawiska 

zewnętrzne zachodzące w krajach partnerskich, na rynkach międzynarodowych oraz w 
całej gospodarce światowej.

Warunki wewnętrzne

−

ogólny poziom rozwoju gospodarczego (stopień industrializacji),

−

struktura produktu narodowego,

−

struktura rynków produktów i czynników wytwórczych,

−

podział dochodu,

−

bieżąca sytuacja makroekonomiczna (ożywienie, recesja),

−

poziom dobrobytu społecznego

−

struktura społeczna, struktura i organizacja systemu politycznego

Uwarunkowania zewnętrzne

−

porozumienia prawno- instytucjonalne o charakterze wielostronnym, dwustronne lub 
regionalne, zawierane przez poszczególne kraje lub grupy krajów: do porozumień tych 

należą Układ Ogólny w Sprawie Taryf Celnych i Handlu (GATT), umowy handlowe, strefy 
wolnego handlu, unie celne;

−

globalna współzależność gospodarcza;

−

układ sił gospodarczych i politycznych w gospodarce światowej;

−

tworzenie ośrodków grawitacji i obszarów peryferyjnych;

−

charakter zpe krajów partnerskich.

INSTRUMENTY ZPE;

1. 

podział ze względu na kryterium sfery ich oddziaływania na międzynarodowe przepływy 
gospodarcze

2. 

podział wg kryterium ich oddziaływania na ceny, dochody, wolumen obrotów 
międzynarodowych

3. 

podział wg mechanizmu ich działania

Podział instrumentów zagranicznej polityki ekonomicznej według kryterium ich 

oddziaływania na ceny, dochody i wolumen obrotów międzynarodowych

Rodzaje instrumentów

Przykłady

Cła

cła importowe, eksportowe i tranzytowe

Bariery pozataryfowe (działające podobnie 

jak cła)

zmienne opłaty wyrównawcze, depozyty 

importowe, ustalanie cen minimalnych i 
maksymalnych, subwencje eksportowe, 

zmiany kursu waluty

Bariery pozataryfowe

zakazy importu i eksportu, zakazy migracji 

czynników wytwórczych, kwoty 
(kontyngenty) wartościowe lub ilościowe, 

kontyngenty dewizowe, regulowanie stopy 
%, stawek płac, ograniczenia eksportu, 

przepisy ..., normy techniczne i sanitarne, 
normy ekologiczne

Podział instrumentów zagranicznej polityki ekonomicznej według mechanizmu ich działania

Wyszczególnienie

Przykłady

Instrumenty o charakterze cenowym

cła, zmienne opłaty wyrównawcze, 
depozyty importowe, subwencje 

eksportowe, zmiany kursu waluty, 
regulowanie stopy % i cen innych 

czynników wytwórczych

Instrumenty o charakterze dochodowym

j. w. oraz podatki i stawki amortyzacji, 

regulowanie wydatków budżetowych, 
określenie obowiązujących rezerw 

dewizowych, rabaty oraz ulgi dochodowe i 
podatkowe

Instrumenty administracyjne (nakazy, 

kontyngenty ilościowe i wartościowe, 

zakazy)

kontyngenty dewizowe, normy techniczne, 

sanitarne, normy ekologiczne

Instrumenty polityczne

embargo, bojkot i propaganda, polityka 

motywowania, udzielanie różnych koncesji, 
...

Instrumenty traktatowe

uzgodnienia między krajami zasobów 
wzajemnego traktowania, uzgodnione 

zasady ustalania ceł i ich redukcji, 
uzgodnione zasady opodatkowania

INSTRUMENTY TARYFOWE ZPE:

Instrumenty taryfowe obejmują różnego rodzaju cła, za pomocą, których państwo osiąga 
cele

postawione przed częścią ZPE, tj. polityką celną.
Cło to rodzaj podatku nakładanego przez państwo na towary przewozowe przez granicę 

celną kraju.
Polityka celna państwa zależy od zobowiązań i uprawnień traktatowych, które wynikają z 

klauzul stosowanych w handlu międzynarodowym.

Najważniejsze klauzule stosowane w handlu 

 

 międzynarodowym.:

 

 

1) Klauzula   największego uprzywilejowania (KNU)
2) Klauzula narodowa
3) Klauzula ochronna
4) Klauzula antydumpingowa
5) Klauzula standstill

KLAUZULA NAJWIĘKSZEGO UPRZYWILEJOWANIA (KNU)

KNU stosowana jest w celu przeciwdziałania dyskryminacji w stosunkach 
międzynarodowych; zawiera zobowiązania państwa do traktowania swego partnera w 

okresie obowiązywania umowy nie gorzej niż najbardziej uprzywilejowanego kraju.
W praktyce oznacza to, że nie może przyznać preferencyjnych stawek celnych żadnemu

krajowi bez ich rozciągnięcia na wszystkich partnerów korzystających w tym państwie z
KNU. 

KNU obejmuje oprócz powiązań handlowych także żeglugę morską i śródlądową oraz 

tranzyt.

Wyjątki od KNU wprowadzone przez GATT/WTO:

−

preferencje przyznawane w umowie o otworzeniu strefy wolnego handlu;

−

ustępstwa w ruchu przygranicznym;

−

preferencje przyznawane krajom rozwijającym się w ramach Powszechnego Systemu 
Preferencji

KLAUZULA NARODOWA
Oznacza zobowiązanie kraju, że na swym terytorium nie będzie traktował towarów swego 

partnera gorzej niż własnych, głównie w zakresie obciążeń podatkowych.
Klauzula narodowa dotyczy, oprócz wymiany handlowej, również żeglugę i tranzyt oraz 

przedsiębiorstwa zagraniczne (tj. zasady ich tworzenia, funkcjonowania i likwidacji).

KLAUZULA OCHRONNA
Stwarza państwu prawo do zastosowania specjalnych środków ochronnych, w tym głównie 

podwyższenia stawek celnych lub wprowadzenia kontyngentów, jeżeli import danego 
towaru powoduje poważne zakłócenia w gospodarce. Zakres takich zakłóceń powinien być 

udokumentowany, a zakres specjalnej ochrony i czas jej trwania dostosowany do stopnia i 

zakresu tych zakłóceń.

KLAUZULA ANTYDUMPTNGOWA
Na jej mocy państwo ma prawo do wprowadzenia środków ochronnych (cła dumpingowe) 

wobec dostawcy danego towaru, gdy import jest dokonywany po cenach dumpingowych, 
tj. niższych od wartości normalnej.

Wartość  normalna - cena, po której podobny produkt jest sprzedawany na rynku 
wewnętrznym kraju eksportera w normalnym obrocie handlowym.

Wykorzystanie tej klauzuli w praktyce możliwe jest w drodze specjalnego indywidualnego 
postępowania antydumpingowego przeciwko konkretnym dostawcom.

KLAUZULA   STANDSTILL (całkowite unieruchomienie)

Oznacza ona niezmienność poziomu ochrony (stawek celnych), a dokładniej niepogarszania 
warunków dostępu do rynku w zakresie określonych towarów. Partnerzy w ramach tej 

klauzuli zobowiązują się do niewprowadzania wobec siebie żadnych nowych ceł i ograniczeń 
ilościowych, lecz utrzymują poziom ochrony istniejącej w określonym momencie (dniu). 

Przykład: Układ Europejski
„cła, które będą stosowane w Polsce wobec towarów wymienionych w załączniku III 

począwszy od dnia wejścia w życie umowy do dnia 31 XII 94r, to cła będące w mocy w dniu 
29 II 92r.”

 

przeciętna stawka celna - kilka %

INSTRUMENTY TARYFOWE ZPE 

Regulacja taryfowa jest preferowaną i zalecaną przez GATT/WTO formą ochrony rynku, 
ponieważ- w odróżnieniu od środków pozataryfowych- znajduje bezpośrednie 

odzwierciedlenie w cenach, a tym samym zapewnia przejrzystość rachunku opłacalności
transakcji.

Cło- podatek pośredni nakładany przez władze administracyjne

KLASYFIKACJA CEŁ
1) wg kryterium rodzaju operacji handlowych
2) wg kryterium celu zastosowania ceł
3) wg kryterium statusu partnerów
4) wg kryterium stopnia ochrony rynku krajowego
WG KRYTERIUM RODZAJU OPERACJI HANDLOWYCH

1. 

Cła importowe

 

  - mają charakter cenotwórczy, w sensie zwiększenia cen krajowych, aż 

do zrównania z cenami światowymi lub ich przekroczenia.

2. 

Cła eksportowe

 

  - umożliwiają utrzymanie cen krajowych poniżej cen światowych, 

ograniczą one wywóz towarów krajowych, tym samym przeciwdziałają zmniejszeniu 

podaży krajowej.

3. 

Cła tranzytowe

 

  - zostały zaniechane zgodnie z zaleceniem Konwencji Brukselskiej z 

1921r. obecnie w transporcie międzynarodowym obowiązują opłaty nakładane na 

pojazdy, głównie samochodowe, celem uzyskania części nakładów poniesionych na 
infrastrukturę transportową oraz środków na ochronę środowiska naturalnego.

WG KRYTERIUM CELU ZASTOSOWANIA CEŁ

1. 

Cła ochronne

 

  - wpływają na rozwój gospodarki i jej strukturę, 

2. 

Cła fiskalne

 

  - przysparzają dochodów zasilających budżet państwa

3. 

Podatek graniczny

 

  - stosowany obok ceł fiskalnych mający charakter instrumentu 

parataryfowego, lecz szerszy zakres niż cła fiskalne

1. 

Cła ochronne

 

  ograniczają konkurencję zagraniczną; obejmują;



Cła prohibicyjne

 

  – czyli całkowicie blokują import np. na pewne gatunki alkoholu



Cła retorsyjne(odwetowe):

 

 

•

Antydyskryminacyjne

 

  - mające naprawić skutki gorszego traktowania kraju niż 

innych partnerów

•

Antydumpingowe

 

  - nie może być niższe od marży dumpingu, może obowiązywać 

do 5 lat od jego wprowadzenia lub ostatniej weryfikacji, jest wykorzystywane 

przez kraje o większym potencjale gospodarczym i większej pozycji przetargowej 

aniżeli kraje eksportujące

•

Wyrównawcze

 

  – ich celem jest zneutralizowanie skutków subsydiowania eksportu 

przez partnera

Cła

Ochronne

Fiskalne

Zwykłe

Dodatkowe

Prohibicyjne

„Czyste”

Retorsyjne

Antydyskryminacyjne 

Wyrównawcze

Antydumpingowe

WG KRYTERIUM STATUSU PARTNERÓW

1. 

Cło podstawowe (konwencyjne, umowne)

 

  - dotyczy krajów eksporterów 

korzystających z KNU, stawki tych ceł są znacznie niższe od stawek autonomicznych.

2. 

Cło autonomiczne

 

  - dotyczy krajów eksporterów nie korzystających z KNU.

3. 

Cło preferencyjne

 

  - dotyczy krajów, które z krajem importującym mają zawarte 

porozumienie o wolnym handlu lub unię celną, a także krajów rozwijających się 

korzystających z Powszechnego Systemu Preferencji

WG KRYTERIUM STOPNIA OCHRONY RYNKU KRAJOWEGO

1. 

Cło zwyczajne

 

  - zawarte na taryfie celnej, jeśli nie jest wyraźnie podana informacja, 

że elementem stawki jest cło dodatkowe.

2. 

Cło dodatkowe

 

  - np. cło na cukier zawarty w towarach przetworzonych stosowane w 

UE i Polsce; cło na mąkę zawartą w towarach przetworzonych UE, element rolny 
zawarty w towarach przetworzonych

Na podstawie nazw rodzajów stawek celnych można mówić o następujących rodzajach ceł:



Cło ad valorem (od wartości)



Cło specyficzne



Cło mieszane



Cło minimalne



Cło maksymalne

Cła ad valorem – nakładane jako % od wartości towarów
Cła  specyficzne- nakładane jako określona kwota na import jednostki towaru, dotyczą 

także objętości produktu

Główną zaletą ceł specyficznych jest prostota ich nakładania, wymierzania. Wadą tych 

ceł jest to, że poziom protekcji zależy od ruchu cen, i są wymierzane w walutach krajowych 
i przez to są trudniejsze od porównań międzynarodowych.

Cła mieszane - stanowią połączenie ad valorem i specyficznych np. 15+50 euro/hl. + 0,50 
euro/%1.

INSTRUMENTY POZATARYFOWE (14.05.2003)

Instrumenty pozataryfowe zpe można podzielić na dwie grupy:

1. 

Instrumenty bezpośrednie (tzw. właściwe bariery pozataryfowe)- służą przede 
wszystkim celom ZPE, wpływają na handel w sposób bezpośredni. Ich funkcją jest 

kontrola rynku wewnętrznego, zapewnianie dostępu do rynku, wzmacnianie pozycji 
krajowych producentów wobec dostawców zagranicznych na rynku krajowym i 

światowym, hamowanie importu lub pobudzanie eksportu. Stanowią one z reguły 
bezpośrednią alternatywę ceł. Instrumenty bezpośrednie dzielą się na ilościowe, 

fiskalne i administracyjne.

2. 

Instrumenty pośrednie(tzw. quasi (niby)- bariery pozataryfowe )- ich celem nie jest 
bezpośrednie regulowanie handlu, lecz oddziaływanie w sposób pośredni. Środki te 

mogą dotyczyć strony importowej lub eksportowej, stają się barierami w handlu jako 
produkt uboczny różnych działań rządowych, podejmowanych nie dla celów ZPE, lecz 

dla innych wewnętrznych potrzeb. Instrumenty pośrednie można podzielić na: fiskalne, 
związane z budżetem państwa oraz administracyjne, mające źródło w przepisach 

prawno- instytucjonalnych.

Instrumenty bezpośrednie:

Ilościowe: 

−

ograniczenia ilościowe (kwoty, kontyngenty);

−

kontyngenty celne;

−

dobrowolne ograniczenia eksportu VER-y;

−

porozumienia dotyczące sprzedaży, np. o uporządkowanym marketingu;

−

zmienne opłaty, np. opłaty wyrównawcze w handlu rolnym, minimalne ceny importowe, 
specyficzne opłaty od importu.

Fiskalne:

−

subwencje eksportowe;

−

subsydiowane kredyty eksportowe;

−

subsydiowane ubezpieczenia handlowe;

−

promocja eksportu;

−

dyskryminacyjne zamówienia rządowe;

−

handel państwowy;

−

promocja zakupu dóbr krajowych;

−

podatek graniczny.

Administracyjne:

p

q

0

D

S

m

p

c

P

A

S

X

C

m 

t

q

4

’’

q

4

q

3

q

2

q

1

q

4

’

q

3

’

q

2

’

q

1

’

q

3

’’

d

a

b

P

w+t

P

w

D

M

B+D

m

2

0

−

licencje importowe;

−

licencje eksportowe;

−

embargo;

−

obowiązkowe procedury celne.

Instrumenty pośrednie:

Fiskalne:

−

subwencje regionalne;

−

subwencje produkcyjne;

−

subsydiowanie przedsiębiorstw państwowych;

−

opodatkowanie pośrednie dóbr importowanych, zwolnienia z podatków od dóbr 
eksportowych;

−

pomoc wiązana.

Administracyjne:

−

regulacje dotyczące zdrowia i bezpieczeństwa (techniczne standardy, normy, wymogi 
sanitarne, wymogi w zakresie opakowania lub oznakowania produktów);

−

kontrola środowiska naturalnego (wymogi w zakresie ochrony środowiska);

−

standardy pracy;

−

regulacje dotyczące ochrony praw handlowych i przemysłowych;

−

przepisy chroniące konkurencję;

−

reguły pochodzenia towaru;

−

ograniczenia dewizowe;

−

wymogi depozytów bankowych;

−

dumping, procedury antydumpingowe;

−

kontrola cen importowych i eksportowych.

Kwoty importowe

Kwoty importowe (kontyngenty) są to ilościowe ograniczenia importu, nakładane przez 

rząd kraju importera w celu bezpośredniej kontroli handlu międzynarodowego. Ustalona 
kwota decyduje o tym, ile towaru można legalnie importować, każde jej przekroczenie jest 

zabronione i traktowane jako przestępstwo (import nielegalny). Kwota importowa może być 
narzędziem alternatywnym wobec cła i działa wtedy jako ekwiwalent stawki celnej. Może 

być również stosowana łącznie z cłem, tworząc bardzo restrykcyjne bariery w handlu. 
Współcześnie kwoty importowe są stosowane przede wszystkim jako środek ochrony przed 

szkodą wyrządzoną w wyniku nadmiernego wzrostu importu.

Specyficzną odmianą kwoty importowej jest kontyngent (pułap) celny, określający 
dozwoloną wielkość importu, którą można sprowadzić bez cła lub przy specjalnych 

preferencjach celnych. Import przekraczający wielkość kontyngentu jest obłożony cłem lub 
pozbawiony preferencji taryfowych. Kontyngent celny działa bardziej jako instrument 

taryfowy niż jako pozataryfowa bariera handlu.

Ograniczenia ilościowe

Ograniczenia ilościowe tworzą potrzebę wprowadzenia określonego systemu podziału i 

wykorzystania legalnego kontyngentu. Najczęściej stosowanym systemem są licencje 
importowe. Podział licencji może dokonywać się w różny sposób:

−

Rząd może ogłosić przetarg na wolną sprzedaż licencji na zasadach w pełni 
konkurencyjnych, co oznacza swobodny dostęp do licencji dla wszystkich 

zainteresowanych.

−

System wydawania licencji importowych może być oparty na zasadzie, kto pierwszy ten 
lepszy, przy której opłata za licencję nie kształtuje się na wolnym rynku, lecz jest 
ustalana jednostronnie przez rząd lub w drodze negocjacji.

−

Czasami rząd dokonuje podziału licencji miedzy importerów w proporcji odpowiadającej 
ilościom sprowadzanym przez nich przed wprowadzeniem kwot.

−

Specyficzną formą podziału licencji jest przydzielanie kontyngentów różnym firmom bez 
wolnej sprzedaży i negocjacji, lecz na podstawie rządowych preferencji.

−

Podział licencji importowych może być również przedmiotem lobbingu i nacisków na 
rząd przez różne grupy interesu, szukające dodatkowych korzyści z zakupu tańszych 
towarów, które w kraju są sprzedawane po wyższych cenach.

Dobrowolne ograniczenia eksportu

Dobrowolne ograniczenia eksportu (Voluntary Export Restraints- VER ) należą do 

ilościowych narzędzi pozataryfowych, opartych na porozumieniach między krajem 
imponującym i eksportującym, w których eksporter „dobrowolnie" ogranicza dostawy 

określonego dobra do kraju importera. Dobrowolność, w tym przypadku, jest negatywna, 
gdyż negocjowane ograniczenie jest z reguły alternatywą wprowadzenia przez kraj 

importujący ceł lub kwot importowych. Administrowanie uzgodnioną kwotą przypada 
krajowi eksportera, który musi wprowadzić określony system podziału kontyngentu 

międzykrajowych dostawców (np. licencje eksportowe).

Dumping

To praktyki cenowe eksporterów, polegające na sprzedaży produktów za granicą po cenach 
niższych niż ceny kształtujące się na rynku krajowym w analogicznych warunkach. W 

skrajnym przypadku dumping może oznaczać sprzedaż zagraniczną po cenach niższych od 
kosztów produkcji. Dumping należy do praktyk określanych w ekonomii, jako 

dyskryminacja cenowa, mająca na celu maksymalizację zysków przez różnicowanie cen 
oferowanych różnym grupom odbiorców. Różnicowanie cen eksportowych i krajowych jest 

strategią służącą zdobywaniu obcych rynków zbytu bez groźby zniszczenia rynku 
krajowego. Dumping jest, wykorzystywany do hamowania rozwoju nowych gałęzi produkcji 

w kraju importera, co sprzyja utrzymaniu przewagi technologicznej eksportera i opóźnia 
proces naśladownictwa przez kraj importujący.

Dumping może być sporadyczny, wyniszczający, łupieżczy lub trwały.
Dumping sporadyczny- stosowany okazjonalnie, gdy producent, dysponujący nadwyżką 

zdolności wytwórczych lub zapasem dóbr, dąży do ich upłynnienia na rynku zagranicznym 
przez oferowanie niższych cen. Sprzedaż za granicą pozwala na utrzymanie niezmienionej 

podaży i cen na rynku krajowym, a więc zabezpiecza ten rynek przed zakłóceniami, a w 
skrajnym przypadku- przed zniszczeniem.

Dumping wyniszczający- oznacza dyskryminację cenową prowadzoną w celu eliminacji 
konkurencji na rynku importera. Obniżając cenę poniżej poziomu oferowanego przez 

konkurentów, eksporter podejmuje próbę zniszczenia innych firm obecnych na rynku 
zagranicznym. Celem długookresowego tego typu dumpingu jest uzyskanie pozycji 

monopolistycznej, która pozwoli na podniesienie cen do poziomu zawierającego element 
renty monopolowej. Dumping ten jest stosowany tymczasowo, do momentu ograniczenia 

lub zniszczenia konkurencji na rynku kraju importera.
Dumping trwały jest to polityka cenowa realizowana systematycznie przez producentów 

dysponujących pewnym zakresem władzy monopolistycznej i możliwością różnicowania cen 
krajowych i zagranicznych w celu maksymalizacji zysków. Warunkiem trwałości tego typu 

polityki jest silniejsza pozycja monopolistyczna w kraju niż za granicą, co pozwala na 
utrzymanie przez dłuższy okres relatywnie wysokiej ceny na rynku krajowym. Dumping 

trwały wymaga również separacji rynku krajowego od rynków zagranicznych po to, aby 
krajowi konsumenci nie mogli kupić dóbr na rynkach obcych, gdzie ceny są niższe od 

krajowych. Separacja rynków może być osiągnięta przez wysokie koszty transportu, 
wysokie cła, bariery pozataryfowe, niedoskonałe informacje rynkowe, przepisy 

administracyjne, ograniczenia dewizowe. Itd.

I. Sumowania krzywych podaży.

II. Skutki wprowadzenia cła w dużym kraju w ramach równowagi cząstkowej.

Temat 12:

Międzynarodowa polityka ekonomiczna.

PODZIAŁ ZPE:

1. 

Polityka autonomiczna- prowadzona przez dany kraj samodzielnie, bez uzgodnień z 
partnerami zagranicznymi.

F

F

F

KRZYWA PODAŻY

 

KRAJU DUŻEGO

KRZYWA PODAŻY 
RESZTY ŚWIATA

d

S

d

w

S

+

w

S

ŁĄCZNA KRZYWA PODAŻY 
DWÓCH POPRZEDNICH

p

p

p

+

=

a)

b)

c)

C

E

B+D

X

S

M

D

ilość

ilość

c
e
n

a

c
e
n
a

t

q

f

q

3

q

2

q

1

q

0

q

d

S

d

D

t

K

t

w

d

S

+

+

w

d

S

+

t

t

a

c

f

K

d

e

b

P*

w + t

P

w

P

w +t

t

a)

b)

2. 

Polityka   umowna   (polityka   konwencyjna)-   realizowana   przez   różnorodne 
uzgodnienia z partnerami. Może ona być polityką, sensu stricte międzynarodową, lub 

też ponadnarodową.

Międzynarodowa polityka ekonomiczna- to ZPE większej liczby krajów, uzgodniona na 
zasadach równości i wzajemnego poszanowania WTO.

Ponadnarodowa polityka ekonomiczna- polega na dobrowolnym oddaniu przez dany 

kraj   części   swoich   suwerennych   uprawnień   w   zakresie   ZPE   odpowiedniemu   organowi 
(organom) ponadnarodowemu; w ramach tej polityki uwzględnia się szeroko rozumiane 

interesy  większej liczby krajów, w mniejszym lub większym stopniu przy  uwzględnieniu 
kontekstu ogólnoświatowego, np. UE.

Wielostronne uwarunkowania zpe

Ze względu na fakt, że zpe poszczególnych krajów wywiera istotny wpływ na 
funkcjonowanie gospodarki światowej, podejmowane są działania na rzecz koordynacji i 

harmonizacji zasad i instrumentów zpe.
Szczególne znaczenie ma w tym względzie Układ Ogólny w Sprawie Taryf Celnych i Handlu 

(GATT) i powstała na jego bazie Światowa Organizacja Handlu (WTO).

Zpe może być czynnikiem zakłócającym wolny handel przez tworzenie barier w dostępie do 
rynku krajowego lub udzielanie przywilejów krajowym producentom w celu poprawy ich 

pozycji konkurencyjnej wobec zagranicy. Tworzone przez rząd bariery są z reguły silniejsze 
niż przeszkody wynikające ze struktur rynkowych i funkcjonowania samych podmiotów 

ekonomicznych. Z tego też względu podejmowane są liczna próby ich ograniczania w 
formie porozumień i negocjacji międzynarodowych.

Szczególne znaczenie mają porozumienie wielostronne zapoczątkowane po zakończeniu I 

wojny światowej utworzeniem Międzynarodowego Funduszu Walutowego (IMF), Banku 
Światowego (WB) oraz przygotowywaniem Karty Hawańskiej.

Karta Hawańska była skutkiem trwającej w latach 1947-1948 Konferencji Narodów 

Zjednoczonych w Sprawie Handlu i Zatrudnienia, zmierzającej do utworzenia 
Międzynarodowej Organizacji Handlu (ITO).

Podstawowym zadaniem ITO miała być działalność na rzecz wielostronnej liberalizacji i 

współpracy w dziedzinie handlu. Karta Hawańska nie została podpisana, nie doszło do 
podpisania ITO, ale powstał jej substytut w postaci GATT.

GATT został podpisany w 1947r. i wszedł w życie w 1948 r. Przejął znaczną część zadań, 

które miała spełniać ITO.

Idea utworzenia ITO wróciła w trakcie Rundy Urugwajskiej GATT, której dokument 
końcowy, podpisany w 1994r. przewidywała utworzenie WTO z dniem 1 stycznia 1995r.

WTO zastąpił GATT, który powstał jako rozwiązanie tymczasowe, lecz funkcjonował prawi 

60 lat i doprowadziła do wszechstronnej współpracy krajów zakresie handlu dobrami i 
usługami.

Podstawowe założenia GATT/WTO

Podstawowym założeniem GATT i powstałej na jego bazie WTO jest wielostronna 
liberalizacja handlu i przeciwdziałania dyskryminacji w stosunkach między krajami.

Cele szczegółowe:

−

GATT/WTO tworzy i nadzoruje system reguł postępowania w zakresie 
międzynarodowych stosunków handlowych;

−

prowadzi wielostronne negocjacje handlowe w ramach rund negocjacyjnych 
(najważniejsze to: Runda Kennedy’ego 1964-1967; Runda Tokijska 1973-1979; Runda 
Urugwajska 1986-1994);

−

modyfikuje przepisy i kodeksy w celu przeciwdziałania nowym barierom w handlu;

−

rozstrzyga spory dotyczące zobowiązań wynikających dla krajów członkowskich z 
podpisania układu.

Do podstawowych zasad należą:

−

zasada niedyskryminacji i równości traktowania;

−

zasada, iż interwencji w handlu dokonuje się tylko przez cła, które są najłagodniejszym 
instrumentem zpe;

−

zasada ograniczania interwencji rządowych w handlu przez zakaz stosowania subwencji 
eksportowych oraz kwot importowych;

−

zasada traktowania narodowego, polegająca na tym, że importowy produkt nie 
powinien być traktowany gorzej niż analogiczny produkt pochodzenia krajowego 

(klauzula narodowa);

−

wszystkie sporne sprawy dotyczące interpretacji zasad GATT powinny być rozwiązane 
drogą konsultacji.

Efekty rund negocjacyjnych GATT- redukcja stawek celnych, przyjęcie nowych kodeksów 
dotyczących usuwania barier pozataryfowych.

Runda Kennedy’ego obniżyła cła średnio o 35%.

Runda Tokijska 

doprowadziła do tego, że średnia ważona stawka celna na wszystkie dobra przemysłowe 
spadła o 33%, tj. z 7,2% do 4,9%.

Runda Urugwajska 

przewidziała obniżkę stawek celnych na artykuły przemysłowe średnio o 40% (w Polsce 
36%, w UE o 38%), co doprowadziło do redukcji średnich ceł do wysokości ok. 3,9% (w 

Polsce do 9,5%).

Temat 13:

Międzynarodowa integracja gospodarcza. (MIG)

Międzynarodowa integracja gospodarcza oznacza scalanie narodowych potencjałów 

ekonomicznych w jeden potencjał międzynarodowy.

Kryteria definiowania integracji


Kryterium horyzontu integracji

Chodzi to o odpowiedź na pytanie, czy integracja jest niekończącym się procesem, czy też 

osiąga stan optymalnego nasycenia, a więc ma swój kres.

Przeważa pogląd, że integracja jest długotrwałym procesem tworzenia jednakowej 
struktury gospodarczej w obrębie grupy krajów. Proces integracji nie może mieć końca ze 

względu na nieprzerwany rozwój produkcji, techniki i nauki, a w ślad za tym form i metod 
powiązań międzynarodowych.

Istnieje również pogląd, że integracja jest stanem (zjawiskiem), które ma swój kres, 

polegający na wytworzeniu pożądanej struktury ekonomicznej, wyodrębniającej grupę 
krajów z całokształtu gospodarki światowej. Dalszy rozwój integracji wymaga rozszerzenia 

jej zakresu lub zmian form. W taki sposób integracja regionalna zainicjowana przez 

niewielką grupę krajów powinna obejmować coraz szersze regiony geograficzne aż do skali 

globalnej włącznie.



Kryterium mechanizmu funkcjonowania integracji

W tym przypadku chodzi przede wszystkim o to, czy powinien to być mechanizm wolnej 

konkurencji i wolnego handlu czy też efekt określonej polityki integrujących się państw 

Przeważa pogląd, że integracja międzynarodowa powinna być kształtowana przez 
mechanizm wolnego handlu. Proces integracji powinien polegać na likwidacji barier w 

obrocie międzynarodowym towarów, usług i innych czynników wytwórczych. Niewidzialna 
ręka rynku jest najlepszym regulatorem procesów integracyjnych.

Postęp w procesie integracyjnym powinien być mierzony zakresem koordynacji i następnie 

unifikacji celów, środków i narzędzi wewnętrznych, a zwłaszcza zagranicznej polityki 
ekonomicznej zainteresowanych państw. Koordynacja i unifikacja polityki ekonomicznej nie 

powinny być przy tym traktowane tylko jako etap na drodze do wolnej konkurencji i 
swobodnego rynku międzynarodowego, lecz jako trwały element procesu międzynarodowej 

integracji gospodarczej.



Kryterium korzyści z integracji

Chodzi o to, czy korzyści te powinny być dzielone równo między integrujące się kraje, czy 
tez mogą im przypadać w nierównych częściach.

Zwolennicy I podejścia mają na uwadze stopę korzyści. Masa korzyści czerpanych z 

integracji zależy bowiem od potencjałów ekonomicznych krajów członkowskich i z założenia 
nie może być identyczna. Mechanizm funkcjonowania ugrupowania integracyjnego 

powinien być podporządkowany kryterium równych korzyści. W przypadku integracji 
równych potencjałów może to być mechanizm wolnej konkurencji i wolnego handlu. W 

przypadku integracji nierównych potencjałów warunkiem zapewnienia identycznej stopy 
korzyści krajów członkowskich jest identyczna polityka integrujących się państw.

Zwolennicy II podejścia na plan pierwszy wysuwają sam fakt czerpania przez 

zainteresowane kraje korzyści z integracji w porównaniu z możliwymi do osiągnięcia w 
przypadku braku integracji. Sprawę identycznej stopy korzyści traktują oni jako 

drugorzędną. Wykluczają jednak integrację przynoszącą niektórym krajom straty w 
porównaniu z sytuacją, kiedy były one członkami ugrupowania integracyjnego. Byłaby to 

integracji typu kolonialnego, trudna do dobrowolnego zaakceptowania.

Są również poglądy, które z międzynarodową integracją wiążą liczne korzyści niewymierne 
ilościowo (postęp cywilizacyjny, społeczny, polityczny, itp.). Sprawę korzyści 

ekonomicznych zwolennicy takich poglądów odsuwają na dalszy plan.

Cele integracji i jej przyczyny
Cele międzynarodowej integracji gospodarczej są formułowane zarówno w ujęciu ogólnym 

(sensu largo) jak i w ujęciu szczegółowym (sensu stricto).

Cel ogólny integracji
W ujęciu ogólnym, w wyniku integracji ludzie zbliżają się do siebie, zaczynają myśleć i 

działać podobnie, znikają bariery językowe, konflikty narodowościowe, pojawiają się 
wspólne interesy w miejsce konfliktowych, granice państwowe przestają dzielić narody i 

państwa, a swoboda poruszania się obywateli, brak ograniczeń w przepływie towarów, 
usług oraz czynników produkcji i pozwalają osiągnąć wspólne cele gospodarcze.

Cele szczegółowe integracji

Do celów gospodarczych sensu stricto międzynarodowej integracji gospodarczej należy 
zaliczyć przede wszystkim:

−

Zwiększenie efektywności gospodarowania. Służy temu zwłaszcza unowocześnienie 
gospodarki przez strukturalne zmiany w produkcji (zaniechanie bądź ograniczenie 

działań o relatywnie niskiej efektywności oraz zwiększenie znaczenia dziedzin uznanych 

za specjalizacyjne);

−

Ułatwienie dostępu do zewnętrznych zasobów produkcyjnych, tj. surowców, wiedzy 
technicznej, zasobów pracy, kapitału;

−

Rozwój międzynarodowej specjalizacji i kooperacji w produkcji. W efekcie zwiększają się 
serie wytwarzanych wyrobów wzrasta skala produkcji i w ślad za tym- korzyści z tytułu 
obniżki kosztów jednostkowych;

−

Międzynarodowa integracja gospodarcza ma także ważne znaczenie dla rozwoju nauki i 
techniki. Jej efektem jest obniżka kosztów postępu technicznego i szybsze jego tempo. 

Prowadzi do tego z jednej strony, koordynacja badań nad postępem technicznym i 
rozwój wspólnych badań, z drugiej zaś łatwiejszy dostęp do tego postępu wszystkich 

integrujących się państw.

Integracja ma szczególnie duże znaczenie dla krajów małych i średnich, które pojedynczo 

nie są w stanie sprostać wymaganiom współczesnego rozwoju ekonomicznego i 
technicznego.

Warunki rozwoju MIG
a) Położenie geograficzne
Chodzi tu o maksymalne skrócenie czasu przepływu towarów i usług oraz czynników 

produkcji między integrującymi się krajami, a także zmniejszenie kosztów tego przepływu;
b) Infrastruktura gospodarcza

Odpowiednia infrastruktura, w tym zwłaszcza rozwinięte połączenia kolejowe, drogowe, 
morskie, telekomunikacyjne, informatyczne. Stworzenie jednolitego organizmu 

gospodarczego nie jest możliwe bez takiej infrastruktury. Z tego właśnie względu w 
najkorzystniejszej sytuacji są kraje sąsiedzkie, tradycyjnie rozwijające ze sobą handel 

zagraniczny, kooperację w produkcji, czy też inne formy współpracy międzynarodowej.
c) Komplementarność struktur

Komplementarność międzygałęziowa może ułatwić rozwój integracji międzynarodowej, nie 
jest jednak jej warunkiem koniecznym i wystarczającym. Przykładem tego były próby 

tworzenia ugrupowań integracyjnych, w krajach słabo rozwiniętych, a także w Europie 
Środkowej i Wschodniej (w ramach RWPG), zakończone niepowodzeniem.

W krajach rozwiniętych gospodarczo brak międzygałęziowej komplementarności struktur 

gospodarczych a nawet ich konkurencyjność nie przekreślają możliwości międzynarodowej 
integracji gospodarczej.

Warunkiem niezbędnym jest w tych krajach wewnątrzgałęziowa komplementarność 

struktur gospodarczych. Komplementarność wewnątrzgałęziowa powinna być przy tym 
pojmowana w sposób dynamiczny, co oznacza, iż sprawą decydującą dla udziału danego 

kraju w ugrupowaniu integracyjnym, nie jest brak komplementarności wewnątrzgałęziowej 
w okresie początkowym, lecz możliwość jej ukształtowania w przyszłości w przypadku 

zbliżonych poziomów rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego stworzenie 
komplementarności wewnątrzgałęziowej w przemyśle jest możliwe w relatywnie krótkim 

czasie. Natomiast wzajemne dopasowanie innych dziedzin gospodarki wymaga znacznie 
dłuższego okresu.

Polityka sprzyjająca integracji

Wyraża się we wzajemnym udzielaniu preferencji taryfowych i pozataryfowych, 
wprowadzaniu swobody przepływu kapitału pracy i innych czynników produkcji koordynacji 

politycznej ....

Formy międzynarodowej integracji gospodarczej

Zniesienie 

ceł i barier 
ilościowych

Wspólna 

zewnętrzna 
taryfa 

celna

Swobodny 

przepływ 
czynników 

wytwórczych

Harmonizacja 

polityki 
ekonomicznej, 

instytucje

Unifikacja 

polityczna, 
instytucje 

ponadnarodowe

STREFA 

WOLNEGO 
HANDLU

•

UNIA CELNA

•

•

WSPÓLNY 
RYNEK

•

•

•

UNIA 
EKONOMICZNO- 

WALUTOWA

•

•

•

•

UNIA 

EKONOMICZNO- 
POLITYCZNA

•

•

•

•

•

Przykłady
1) Strefa wolnego handlu: CEFTA, NAFTA, ASEAN, APEC
2) Unia celna: Unia celna Beneluksu, EWG też zaczynała od unii celnej
3) EWG/UE
4) UE zaszła najgłębiej w procesach ekonomicznych

Temat 14:

GLOBALIZACJA GOSPODARKI ŚWIATOWEJ

Globalizacja  to   postępujący   proces   silnego   umiędzynarodowienia   działalności 

gospodarczej,   trwający   od   czasu   rewolucji   przemysłowej   w   Europie   Zachodniej,   w 
szczególności czasu rewolucji w transporcie międzynarodowym (parostatki) i komunikacji 

(telegraf). Za okres wielkich postępów globalizacyjnych przyjmuje się lata 1870 - 1914, 
kiedy   to   system   waluty   złotej,   wolny   handel   i   wysoka   mobilność   ludności   w   skali 

międzynarodowej   przyczyniła   się   do   znacznego   umiędzynarodowienia   życia 
gospodarczego. Obie wojny światowe i wielki kryzys gospodarczy lat 1928 - 1933 to regres 

w rozwoju globalizacji. 

Współcześnie   aktualność   problematyki   globalizacji   wiąże   się   z   jakościowymi,   nowymi 

przyczynami i objawami globalizacji. Obecny etap globalizacji „to coś więcej niż przepływ 
pieniędzy i towarów - to wzrastająca zależność ludzi na całym świeci wskutek kurczącej się 

przestrzeni i czasu oraz zanikanie granic", za sprawą szybkiego rozwoju i gwałtownego 
rozprzestrzeniania   się   technologii   teleinformatycznych,   zmieniających   zasadniczo   życie 

gospodarcze, jak i wiele elementów systemu społeczno-ekonomicznego.

Globalizacja dokonuje się na wszystkich szczeblach agregacji ekonomicznej, tj. na szczeblu 
makro, mezo i mikroekonomicznym.

W wymiarze makroekonomicznym globalizacja jest procesem integrowania się gospodarek 

coraz   większej   liczby   krajów   ponad   ich   granicami,   dzięki   rozszerzaniu   oraz 
intensyfikowaniu   wzajemnych   powiązań   (inwestycyjnych,   produkcyjnych,   handlowych   i 

kooperacyjnych), w wyniku, czego powstaje ogólnoświatowy system ekonomiczny o dużej 
współzależności i znacznych reperkusjach działań podejmowanych lub toczących się nawet 

w odległych krajach. Konsekwencją tak rozumianego procesu jest tworzenie się globalnej 
gospodarki integrującej gospodarki.

Globalizacja   w   sferze   mezo   (przemysły,   branże)   ma   miejsce   wówczas,   gdy   pozycja 

konkurencyjna   danego   przedsiębiorstwa   na   jednym   rynku   kształtowana   jest   w   dużym 
stopniu pod wpływem jego pozycji na innych rynkach a tworzące się globalne przemysły 

nie są już zbiorem oddzielnych gałęzi, lecz stanowią ciąg powiązanych gałęzi i rynków, 
stanowiących   teren   rywalizacji   firm   konkurujących   ze   sobą   przy   użyciu   globalnych 

strategii.

Globalizacja   w   aspekcie   mikroekonomicznym,   odnosząca   się   głównie   do   działalności 

korporacji   transnarodowych   (KTN)   polega   na   zintegrowaniu   rozproszonych 
międzynarodowo   działań/funkcji   realizujących   je   jednostek   w   ramach   ich   globalnych 

strategii.

FAZY UMIĘDZYNARODOWIENIA, JAKO GŁÓWNE SIŁY SPRAWCZE PROCESU 

GLOBALIZACJI

−

pierwsze dekady po zakończeniu II wojny światowej wskazują na dominującą rolę 
handlu w umiędzynarodowieniu gospodarki,

−

w latach 70-tych i 80-tych, zaś główną siłą sprawczą stały się przepływy kapitałowe w 
skali międzynarodowej,

−

od połowy lat 80-tych podstawowego znaczenia nabrała działalność inwestycyjna KTN 
oraz przepływ technologii.

Handel międzynarodowy w ostatnim półwieczu wzrastał w tempie średnio rocznie 2 razy 
szybszym   niż   wynosił   wzrost   światowego   PKB,   dzięki   czemu   udział   tego   handlu   w 

tworzeniu światowego produktu wzrósł z 5,5% w 1950 r. do 10,5% w 1973 r. i do 17,2% w 
1998 r.

Z kolei liberalizacja rynków kapitałowych doprowadziła do tego, że startując z podobnych 

poziomów   wartości   50   lat   temu,   co   wartość   obrotów   towarowych   poziom   przepływów 
kapitałowych przekroczył w latach 80-tych kilkakrotnie, jeśli nie kilkunastokrotnie wartość 

wymiany   towarowej.   Aktualnie   wartość   transakcji   kapitałowych   zawieranych   w   skali 
międzynarodowej dochodzi do 1500mld $ dziennie, co oznacza ponad 50-krotnie większą 

wartość od wartości transakcji handlowych zawieranych w tym samym czasie!

Wzrost   znaczenia   KTN   w   życiu   gospodarczym   świata.   KTN   są   już   właścicielem   40% 
majątku produkcyjnego mierzonego jego udziałem w tworzeniu światowego PKB. Wartość 

dóbr sprzedanych przez filie KTN wyniosła w 1999 r. 14 bilionów USD (w 1980 r. wynosiła 3 
biliony   USD),   przekraczając   niemal   dwukrotnie   wartość   światowego   eksportu   w   tymże 

roku. Z kolei udział KTN w handlu międzynarodowym osiągnął poziom 75% tego handlu 
przy czym trzeba dodać, że podstawę tego udziału, tj. 37,5% handlu światowego stanowił 

obrót wewnątrz KTN.

Efektem wzrostu znaczenia KTN w gospodarce światowej (proces ten rozpoczął się już w 
latach 30-tych, ale został zahamowany przez II wojnę światową) oraz deregulacji rynków 

finansowych był szybki wzrost bezpośrednich inwestycji zagranicznych (FDi). W latach 60. 
wzrastały one w tempie 2 razy szybszym niż rósł światowy PKB, jednakże w chwili obecnej 

różnica ta wzrosła już do 6-8 razy, ponieważ średnioroczne tempo przyrostu FDI wynosiło 
w ostatnich latach rzędu 27% rocznie, osiągając poziom 1 biliona (1000mld) USD w 1999 

r.

Dane   te   świadczą   o   dominującej   roli   kapitału   międzynarodowego   (lub 
umiędzynarodowionego) także w zakresie inwestycji. Warto dodać, że kapitalizacja giełd 

światowych wynosi 30.000mld USD, czyli ponad 3-krotność produktu narodowego USA lub 
przekracza ponad 120-krotnie PKB Rosji w 2000 r.

WPŁYW DECYZJI POLITYCZNYCH NA PRZEBIEG PROCESÓW GLOBALIZACYJNYCH

Pomiędzy   obiektywnymi   procesami   umiędzynarodowienia   działań   gospodarczych,   a 

działaniem  państw  i organizacji  międzynarodowych  w  kwestiach  gospodarczych,  istnieje 
silne wzajemne sprzężenie zwrotne czy też zależność o charakterze synergicznym. Z jednej 

strony   obiektywne   tendencje   wymuszają   procesy   dostosowawcze   w   zakresie   działań 
rządów   i/lub   międzynarodowych   organizacji   gospodarczych.   Dotyczy   to   takich   istotnych 

dziedzin międzynarodowego życia gospodarczego, jak handel międzynarodowy, przepływy 
kapitałowe, zagraniczne inwestycje bezpośrednie czy procesy integracyjne. Z drugiej zaś 

decyzje   rządów   dotyczące   deregulacji   rynków   finansowych,   wielostronna   liberalizacja 

handlu   międzynarodowego   w   ramach   GATT/WTO,   czy   też   decyzje   dotyczące   kwestii 
inwestycji   bezpośrednich,   znacznie   ułatwiły   i   przyspieszyły   rozwój   procesów 

globalizacyjnych.   Podobne   efekty   przynoszą   decyzje   dotyczące   integracji   regionalnych, 
które   nie  są  procesem   tylko   samym   w   sobie,   lecz   powinny   być   traktowane   także   jako 

element procesów globalizacyjnych.

Powrót   do   przerwanych   czy   wyhamowanych   w   latach   1914-1945   procesów 
globalizacyjnych możliwy był dzięki doniosłym decyzjom politycznym z roku 1944, które 

przeszły do historii pod nazwą systemu Bretton Woods.  Stworzenie klarownych  zasad 
działania   oraz   instytucji  wyposażonych   w   recepty   i   środki   a   odpowiedzialnych 

odpowiednio   za:   odbudowę   gospodarki   światowej   (Bank   Światowy),   stabilność   i 
wymienialność   walut   (Międzynarodowy   Fundusz   Walutowy)   oraz   usuwanie   barier   w 

handlu   światowym   (GATT)   niewątpliwie   ułatwił   (choć   stopniowo)   rozwój   tendencji 
globalizacyjnych. Najbardziej widocznym efektem są dokonania GATT/WTO -8 rund GATT 

pozwoliło obniżyć stawkę celną ad valorem z poziomu 40% dla artykułów przemysłowych 
w 1948 r. do poziomu 3,9% obecnie, a więc ponad 10-krotnie. Decyzje zaś ostatniej, 

zakończonej   w   1994   r.   Rundy   Urugwajskiej   rozszerzyły   zakres   liberalizacji   o   artykuły 
rolne, usługi, inwestycje i prawa autorskie torując drogę dla dalszych poczynań w tym 

zakresie,   czego   efekty   powinna   uwidocznić   odbywająca   się   w   nienajlepszej   jak   dotąd 
atmosferze Runda Milenijna.

Także   dokonania  Banku  Światowego   i MFW,  mimo  wielu  zastrzeżeń   pod  ich  adresem, 

można   uznać   za   sprzyjające   stabilizacji   rozwoju   gospodarczego   i   handlu 
międzynarodowego   dzięki   umożliwieniu   wielu   krajom   powrotu   do   antyinflacyjnego 

wzrostu i wprowadzeniu wymienialności walut.

Proces   usuwania   barier   w   przepływie   czynników   wytwórczych   nie   jest   zakończony   i 
dlatego   rola   tych   organizacji   w   sprzyjaniu   procesom   globalizacyjnym   będzie   dalej 

potrzebna. Tym bardziej, że główny uczestnik tych procesów, kraj o największym wpływie 
na działalność tychże organizacji, czyli Stany Zjednoczone, są żywotnie zainteresowane 

dalszą  liberalizacją   wymiany  we   wszystkich   jej  aspektach,   czego   dowodzą  poczynania 
rządu tego kraju w ostatnich dekadach ubiegłego stulecia a także i obecnie. W latach 90-

tych   USA   zawarły   i/lub   doprowadziły   do   podpisania   ok.   300   takich   porozumień 
dotyczących liberalizacji różnych form międzynarodowego obrotu gospodarczego.

Coraz bardziej otwarta gospodarka światowa, wspierana przez w/w inicjatywy stymuluje 

innowacje   i   integrację   rynków.   Szybszy   rozwój   technologii,   większa   skala   produkcji   i 
niższe   koszty   stymulują   handel   i   czynią   rozwój   szybszym   i   bardziej   efektywnym, 

zachęcając   z   kolei   rządy   do   dalszej   liberalizacji   wymiany.   Przemianom   ulegają   więc 
systemy społeczno-ekonomiczne.

WPŁYW PROCESÓW GLOBALIZACYJI NA WYBÓR POLITYKI 

EKONOMICZNEJ RZĄDU

Procesy globalizacyjne wywierają ogromny wpływ na politykę ekonomiczną państw. 

Stosunek państw do wielu z tych procesów uległ znacznej a czasem wręcz gruntownej 
metamorfozie. Przemiana ta dotyczy przede wszystkim stosunku rządów do działalności 

KTN. Początkowo, szczególnie w latach 70-tych była to polityka restrykcyjna, wynikająca 
z negatywnej oceny tej nowej formy umiędzynarodawiania gospodarki. Dopiero w latach 

80-tych, a niemal już powszechnie w latach 90-tych zmieniło się to nastawienie i coraz 
większa   grupa   państw   otwierała   się   na   działalność   KTN   na   ich   terytorium,   widząc   w 

napływie   obcego   kapitału   produkcyjnego   także   transfer   technologii,   nowych   form 
zarządzania, nowych miejsc pracy i lepszego połączenia z międzynarodowymi rynkami 

zbytu. Rządy wielu krajów zaczęły wręcz prześcigać się w tworzeniu lepszych warunków 
działania   dla   KNT,   obniżając   lub   zamrażając   na   jakiś   czas   podatki,   przygotowując 

infrastrukturę   techniczną   czy   lub   przede   wszystkim   stwarzając   im   gwarancje 
instytucjonalne (umowy, zmiana prawa itp.) dla długookresowego i stabilnego działania. 

Wzrost   znaczenia   KTN   w   życiu   gospodarczym   wielu   państw,   podobnie   jak   znaczna 

redukcja   barier   w   przepływie  towarów   i   usług   oraz   praktycznie   całkowita   liberalizacja 
przepływów   kapitałowych   stawia   jednak   pod   znakiem   zapytania   rolę   rządu   w 

kształtowaniu polityki ekonomicznej w sposób samodzielny.

K. Ohmae w swym słynnym dziele o zaniku państwa narodowego, wskazuje na proces 
przesuwania się decyzji niegdyś zarezerwowanych dla rządu na szczebel ponadnarodowy 

(międzynarodowe   instytucje   finansowe   czy   organy   regionalne)   lub   na   szczebel 
korporacyjny.

Inaczej mówiąc, zawężeniu ulegają obszary działalności państwa w gospodarce i maleje 

ilość instrumentów, które one mają w swym posiadaniu, aby móc istotnie wpływać na 
kierunek   i   tempo   procesów   ekonomicznych.   Zjawiska   te,   przynajmniej   w   Europie 

Zachodniej są jeszcze bardziej spotęgowane, ponieważ  obok  lub raczej równolegle  do 
obiektywnych tendencji globalizacyjnych dyktowanych przez politykę międzynarodową i 

postęp   techniczno-technologiczny   dochodzą   świadome   decyzje   o   charakterze 
integracyjnym.

Nie   znaczy   to   jednak,   że   rola   państwa   w   działalności   gospodarczej   ulega   znacznemu 

osłabieniu.   Państwo   może   odegrać   ogromną   rolę   koncentrując   się   na   usprawnianiu 
instytucji   obniżających   koszty   transakcyjne,   warunek   niezbędny   w   prawidłowym, 

prokonkurencyjnym otoczeniu ekonomicznym, który potrzebny jest zarówno  krajowym 
jak i zagranicznym podmiotom gospodarczym. Państwo powinno

zagwarantować

stabilną politykę   makroekonomiczną   i   zmniejszać   obciążenia   dla   podmiotów 

gospodarczych   i   ludności.   Resztę   załatwi   sektor   prywatny,   jeśli   tylko   otoczenie 

instytucjonalne (zagwarantowana własność, klarowne i stabilne prawo, skuteczna jego 
egzekucja,   sprawny   system   finansowy   itp.)   będzie   zapewnione   przez   odpowiednią 

politykę państwa. W obecnych warunkach ten wymiar działalności państwa więcej może 
uczynić   dobrego   gospodarce   i   społeczeństwu   niż   próby   bezpośredniej   ingerencji   w 

działania operacyjne.

ROZWÓJ REGIONALNEJ INTEGRACJI GOSPODARCZEJ l JEJ WPŁYW NA POLITYKĘ 

EKONOMICZNĄ RZĄDU

Obecnie   istnieje   w   świecie   około   100   mniej   lub   bardziej   istotnych   ugrupowań   czy 

porozumień   integracyjnych.   Wiele   z   nich,   choć   nakierowanych   na   interes   grupowy, 
wspiera   jednak   integrację   szerzej   rozumianą   poprzez   znoszenie   barier   w   regionalnej 

wymianie międzynarodowej, przyczyniając się, jako uzupełnienie i w sposób pośredni, 
procesy globalizacyjne. 

Najbardziej rozwiniętą formą i najbardziej pogłębionym ugrupowaniem integracyjnym jest 
oczywiście   Unia   Europejska.   Warto   jednak   wymienić   także   kilka   innych   inicjatyw 

integracyjnych, takich jak NAFTA obejmująca USA, Meksyk i Kanadę; APEC i ASEAN w 
regionie Azji i Pacyfiku oraz MERCOSUR w Ameryce Łacińskiej. 

Udział   wielu   krajów   w   ugrupowaniach   integracyjnych,   szczególnie   o   pogłębionych 
charakterze,   takim   z   jakim   mamy   do   czynienia   np.   w   UE,   ogranicza   pole   działania   i 

możliwość korzystania z wielu narzędzi także w polityce wewnętrznej. Dla przykładu kraje 
UE   muszą   zachować   określoną   dyscyplinę   w   takich   podstawowych   dla   polityki 

gospodarczej kwestiach jak chociażby: wysokość deficytu budżetowego, wielkość długu 
publicznego, wysokość  inflacji czy nawet stopy procentowej, nie mówiąc już o równym 

traktowaniu podmiotów gospodarczych o różnym pochodzeniu kapitału czy charakterze 
własności. 

Proces   „ubezwłasnowolnienia"   władzy   gospodarczej   zainicjowany   i   kontynuowany   na 

własne życzenie wydaje się więc nieodwracalny, a w każdym razie jest bardzo daleko 
posunięty.   Towarzyszy   mu   wzrost   znaczenia   władzy   centralnej   ponadnarodowej 

(Bruksela)   oraz   znaczna   polaryzacja   o   charakterze   regionalnym   (także   o   charakterze 
ponadnarodowym oraz lokalnym). Zawężanie opcji w polityce ekonomicznej na szczeblu 

państwa narodowego staje się powoli faktem. 

Podobne   ograniczenia   w   wewnętrznej   polityce   ekonomicznej   państw   wynikają   także   z 
uzgodnień,   jakie   zawarły   one   z   międzynarodowymi   instytucjami   finansowymi   czy 

organizacjami, w których członkostwo narzuca im pewien kodeks postępowania w wielu 
istotnych   kwestiach   dotyczących   polityki   makro   czy   mikroekonomicznej,   a   nawet 

zagranicznej polityki gospodarczej, np. w kwestii pomocy dla krajów słabiej rozwiniętych.