2013-12-20
1
RODZAJE URZĄDZEŃ
ZABEZPIECZAJĄCYCH
NADPRĄDOWYCH
STOSOWANYCH W SIECIACH
NISKIEGO NAPIĘCIA
Urządzenia zabezpieczające
nadprądowe jednokrotnego działania
(bezpieczniki topikowe)
Urządzenia zabezpieczające nadprądowe (przetężeniowe)
jednokrotnego działania stosowane w instalacjach elektrycznych
niskiego napięcia to bezpieczniki topikowe. Można je podzielić na
dwa zasadnicze rodzaje:
a) bezpieczniki zabezpieczające jednocześnie przed prądem
przeciążeniowym i zwarciowym:
• są to bezpieczniki topikowe instalacyjne (do samodzielnej obsługi) z
pełnozakresową charakterystyką np. typu Bi-Wts, Bi-Wtz, gG, gL lub
pełnozakresowe bezpieczniki do niesamodzielnej obsługi (mocy /
przemysłowe) bezzwłoczne i zwłoczne,
b) bezpieczniki zabezpieczające wyłącznie przed prądem zwarciowym:
• bezpieczniki topikowe dobezpieczeniowe z niepełnozakresową
charakterystyką
(typu aM),
Nowe, obecnie produkowane
niskonapięciowe bezpieczniki topikowe
wykonywane są w różnych klasach. Klasy
bezpieczników oznaczane są obecnie
dwiema literami określającymi typ
charakterystyki czasowo-
prądowej wkładki
bezpiecznikowej i jego przeznaczenie.
Pierwsza litera (mała) określa zakres
zdolności wyłączania i oznacza:
• g- wkładkę bezpiecznikową o pełnozakresowej
zdolności wyłączania prądów przetężeniowych -
od małych, powodujących stopienie topika w
czasie krótszym od 1 godziny, aż do prądów
bardzo dużych, równych znamionowej wartości
prądu wyłączalnego,
• a - wkładkę bezpiecznikową o
niepelnozakresowej zdolności wyłączania,
zdolną wyłączać prądy przetężeniowe będące
pewną krotnością prądu znamionowego (k2 x In)
aż do znamionowej wartości prądu
wyłączalnego.
Druga litera (duża) oznacza kategorię użytkowania
bezpieczników i ich przeznaczenie. Wkładki topikowe budowane
są o następujących kategoriach:
• G – są to wkładki ogólnego przeznaczenia (ang. general aplication),
o charakterystyce czasowo-
prądowej odpowiadającej (zbliżonej)
wkładkom zwłocznym (BiWtz), przeznaczone do zabezpieczania
przewodów i obwodów odbiorczych.
• L - są to wkładki o charakterystyce czasowo-prądowej zbliżonej do
charektyrystyki G, przeznaczone do zabezpieczania przewodów i
kabli elektroenergetycznych sieci rozdzielczej (ang. line).
• M - są to wkładki o charakterystyce zwłocznej, przeznaczone do
zabezpieczania silników (ang. motor) i urządzeń rozdzielczych.
• R - są to wkładki o charakterystyce bardzo szybkiej przeznaczone
do zabezpieczania urządzeń półprzewodnikowych (ang. rectifier).
• B - są to wkładki o charakterystyce zwłoczno/bardzo szybkiej
przeznaczone do zabezpieczania urządzeń (sieci) górniczych w
podziemiach kopalń (niem. Bergbauanlagenschutz).
• Tr - są to wkładki o charakterystyce czasowo-prądowej
dostosowanej do przeciążalności ruchowej i obciążalności
zwarciowej transformatorów.
2013-12-20
2
• Zgodnie z tymi oznaczeniami w Polsce najczęściej
stosowane są bezpieczniki typu:
• gL – bezpieczniki pełnozakresowe przeznaczone do
zabezpieczania linii przesyłowych oraz obwodów
rozdzielczych niskiego napięcia (np. zabezpieczenie
WLZ, zabezpieczenie przelicznikowe),
• gG – bezpieczniki pełnozakresowe przeznaczone do
zabezpieczania przewodów obwodów z odbiornikami np.
w starych instalacjach mieszkaniowych, wyposażonych
w tablice mieszkaniowe z bezpiecznikami topikowymi,
• aM – bezpieczniki przeznaczone do obwodów z
silnikami, w których stosowane są odrębne
zabezpieczenia przeciążeniowe (termiczne).
Wszystkie bezpieczniki topikowe charakteryzują następujące podstawowe
parametry:
•
prąd znamionowy,
•
napięcie znamionowe,
•
prąd wyłączalny.
Właściwości bezpieczników określają ponadto następujące charakterystyki:
•
charakterystyka czasowo-
prądowa I = f(t) określająca dla danego czasu
największe prądy niezadziałania (lewa krzywa charakterystyki pasmowej)
oraz najmniejsze prądy wyłączające (prawa krzywa charakterystyki
pasmowej),
•
charakterystyka określająca energię przepuszczaną przez bezpiecznik
zwana charakterystyką całki Joul’a podająca zależność I2t = f(t), oraz
•
charakterystyka prądu ograniczonego Iogr = f(Ip) określająca zdolność
ograniczania wartości prądu zwarciowego za bezpiecznikiem w zależności
od spodziewanej wartości prądu zwarcia przed bezpiecznikiem.
Bezpieczniki dzielą się ponadto na dwa podstawowe rodzaje:
•
bezpieczniki przeznaczone do obsługi przez osoby niewykwalifikowane
(zwane zwykle bezpiecznikami instalacyjnymi wkrętkowymi do samodzielnej
obsługi), które przeznaczone są do stosowania w instalacjach domowych i
podobnych,
•
bezpieczniki przeznaczone do obsługi przez osoby wykwalifikowane (zwane
zwykle bezpiecznikami do niesamodzielnej obsługi, bezpiecznikami mocy
lub bezpiecznikami przemysłowymi), które przeznaczone są do stosowania
w instalacjach przemysłowych, dużych obiektów komunalnych i w sieciach
energetyki zawodowej.
• Bezpieczniki dla sieci o napięciu do 1000 V
budowane są na prądy znamionowe o
następujących normalizowanych wartościach:2,
4, 6, 10, 16, 20, 25, 32, 35, 40, 50, 63, 80, 100,
125, 160, 200, 250, 315, 400, 500, 630, 800,
1000, 1250, 1600 A.
• Napięcia znamionowe bezpieczników wynoszą:
400, 500, 690, 750, 1200 V a.c. oraz 750 V d.c.
Zdolność wyłączania prądu zwarciowego przez
bezpieczniki instalacyjne wynosi zwykle co najmniej 50
kA prądu przemiennego lub 8 kA prądu stałego.
Dla bezpieczników „mocy” zdolność wyłączania prądów
zwarciowych jest uzależniona od napięcia
znamionowego. Na przykład firma JEAN MUELLER dla
wkładek bezpiecznikowych typu NH gL/gG podaje
wartość tego prądu:
• dla bezpieczników o napięciu znamionowym 400 V a.c.
– 100 kA,
• dla bezpieczników o napięciu znamionowym 500 V a.c.
– 120 kA,
• dla bezpieczników o napięciu znamionowym 690 V a.c.
– 80 kA,
• dla bezpieczników o napięciu znamionowym 220/440 V
d.c.
– 25 kA,
Stosowane obecnie w instalacjach bezpieczniki topikowe
mają różnorodne charakterystyki czasowo-prądowe.
Porównanie charakterystyk: szybkiej (Bi-Wts), zwłocznej
(Bi-
Wtz) i gG (pełnozakresowej ogólnego przeznaczenia)
dla bezpieczników instalacyjnych o prądzie znamionowym
10, 20, 32, 50 i 80 A przedstawiono w tablicy 1. Z
przedstawionych w tablicy wartości wynika, że przy
stosowaniu w instalacjach bezpieczników o nowej
charakterystyce gG konieczne jest skorygowanie
współczynników k (Ia = k In) dla czasów wyłączenia do 5 s.
Tablica 1. Prądy Ia zapewniające samoczynne wyłączenie zasilania w czasie do 5 s oraz 0,2 s dla
bezpieczników o prądach znamionowych 10, 20, 32, 50 i 80A
Prąd zna-
mionowy
wkładki
Czas
wyłącze-
nia
Prąd wyłączający I
a
,
Bi-Wts
Bi-Wtz
gG
A
s
A
k
A
k
*)
A
k
10 A
5,0
28
2,8
50
5,0
48
4,8
0,2
55
5,5
108
10,8
95
9,5
20 A
5,0
62
3,1
110
5,5
90
4,5
0,2
130
6,5
240
12,0
170
8,5
32 A
5,0
98
3,1
180
5,6
160
5,0
0,2
210
6,6
390
12,2
310
9,7
50 A
5,0
170
6,0
300
6,0
280
5,6
0,2
360
13,0
650
13,0
600
12,0
80 A
5,0
270
6,0
450
6,0
450
5,6
0,2
700
13,1
1050
13,1
1000
12,5
*
)
k = I
a
: I
n
2013-12-20
3
Z przedstawionych w tablicy 1 danych opisujących prądy
wyłączające bezpieczników o różnych charakterystykach
wynika, że przy stosowaniu w instalacjach
bezpieczników o nowej charakterystyce gG wartość
prądu wyłączającego jak i prądu dla czasów
przedłukowych musi być ustalana na podstawie
pasmowych charakterystyk prądowo-czasowych
podanych przez normy (ewentualnie producenta
–
charakterystyki te podane w katalogach producentów są
łatwiej dostępne). W tablicy podano wartości prądów
oraz współczynników k podających stosunek prądu
wyłączającego Ia do prądu znamionowego.
• Nie można zatem posługiwać się tabelą nr 3
zamieszczoną w załączniku nr 1 do Rozporządzenia
Ministra Przemysłu z 1990 r.
W normie PN-IEC 60269-1 [11] podano w formie
tablicy przedstawione poniżej wartości
maksymalnych prądów niezadziałania
(minimalnych przedłukowych) i minimalnych
prądów zadziałania (maksymalnych
przedłukowych) wkładek topikowych typu gG i
gM.
Tablica 2. Przykładowe graniczne wartości
prądów przedłukowych wkładek topikowych
typu gG i gM [3, 11] opisujące parametry
charakterystyk czasowo-
prądowych
1
2
3
4
5
I
n
dla
gG
I
ch
dla
gM
b)
A
I
min
(10 s)
c)
A
I
max
(5 s)
I
min
(0,1 s)
A
I
max
(0,1 s)
A
k
d)
A
k
d)
16
20
25
33
42
52
65
85
110
4,06
4,25
4,69
85
110
150
150
200
260
9,4
10,0
10,4
32
40
50
63
80
75
95
125
160
215
150
190
250
320
425
4,69
4,75
5,00
5,08
5,31
200
260
350
450
610
350
450
610
820
1100
10,9
11,3
12,2
13,0
13,8
100
125
160
200
250
290
355
460
610
750
580
715
950
1250
1650
5,80
5,72
5,93
6,25
6,60
820
1100
1450
1910
2590
315
400
500
630
800
1050
1420
1780
2200
3060
2200
2840
3800
5100
7000
3420
4500
6000
8060
10600
a)Wartości prądu dla bezpieczników o prądzie znamionowym mniejszym niż 16 A są podane w kolejnych
częściach normy lub są opracowywane (rozważane).
b)Dla bezpieczników gM patrz p. 5.7.1. normy [
c)I
min
(10 s) jest to minimalna wartość prądu dla której czas przedłukowy jest nie krótszy niż 10 s.
d)k = I
max
: I
n
Na rysunku 1 przedstawiono przykładowe charakterystyki pasmowe czasowo-
prądowe wkładek topikowych typu Bi-Wts a na rysunku 2 wkładek cylindrycznych
CH z charakterystyką typu aM produkowanych przez firmę ETI Polam.
Rys. 1. Charakterystyki pasmowe czasowo-
prądowe wkładek topikowych
BiWts oraz produkowanych przez firmę ETI-Polam [17]
• Obecnie coraz częściej potrzebne jest
korzystanie z charakterystyk I2t. Jest to
konieczne przy sprawdzaniu poprawności
działania zabezpieczeń zwarciowych w czasach
krótszych od 0,1 s.
• Dla tak krótkich czasów wyłączania tylko
charakterystyki I2t pozwalają na dokładne
ustalenie tego warunku. Producenci
bezpieczników coraz częściej określają przebieg
charakterystyk czasowo-
prądowych tylko do
czasów nie mniejszych niż 0,1 s. W tablicy
poniżej przedstawiono przedłukowe wartości I2t
dla wkładek typu gG i gM. przy czasie 0,01 s
podane w normie IEC 60269-1:2006 [11] .
Tablica 3. Przedłukowe wartości minimalne i maksymalne I
2
t przy czasie 0,01 s
dla wkładek typu gG i gM wg normy IEC 60269-1:2006 (PN-EN 60269-1:2010 [11])
1
2
3
I
n
dla gG
I
ch
dla
gM
b)
A
I
2
t
min
10
3
x (A
2
s)
I
2
t
max
10
3
x (A
2
s)
16
20
25
0,3
0,5
1,0
1,0
1,8
3,0
32
40
50
63
80
1,8
3,0
5,0
9,0
16,0
5,0
9,0
16,0
27,0
46,0
100
125
1
27,0
46,0
2
86,0
140,0
3
160
200
250
86,0
140,0
250,0
250,0
400,0
760,0
315
400
500
630
800
400,0
760,0
1300,0
2250,0
3800,0
1300,0
2250,0
3800,0
7500,0
13600,0
2013-12-20
4
Rys. 3. Charakterystyki I
2
t = f (I
P
) wkładek topikowych typu gG
produkowanych przez firmę ETI Polam [17]
Dodatkową zaletą bezpieczników topikowych jest ich zdolność
do ograniczania wartości przepływających przez nie prądów
zwarciowych.
Właściwość ta jest wykorzystywana przy stosowaniu bezpieczników
topikowych jako urządzeń dobezpieczających aparaty elektryczne
(np. wyłączniki zwarciowe) stosowane w miejscach, w których
spodziewana wartość prądu zwarciowego przekracza zdolność
wyłączania prądów zwarciowych przez te wyłączniki. Dopiero po
dobezpieczeniu odpowiednim bezpiecznikiem topikowym wartość
prądu zwarciowego za tym bezpiecznikiem jest ograniczona do
wartości mniejszej od wartości dopuszczalnej dla stosowanego
(zainstalowanego) za tym bezpiecznikiem wyłącznika.
Właściwość ograniczania prądów zwarciowych jest też
wykorzystywana przy budowie obwodów elektrycznych. Dzięki niej
możliwe jest stosowanie obwodów o stosunkowo małych
przekrojach żył przewodów bez obaw o zniszczenie ich przez prąd
zwarciowy. Na rysunkach 4 i 5 przedstawiono charakterystyki prądu
ograniczającego wkładek bezpiecznikowych typu BiWts oraz BiWtz
produkowanych przez firmę ETI Polam. Na rysunku 6
przedstawiono charakterystyki prądów ograniczonych
bezpieczników typu aM.
Rys. 4. Charakterystyki prądu ograniczającego wkładek bezpiecznikowych typu BiWts
produkowanych przez firmę ETI Polam [17]
Urządzenia zabezpieczające
nadprądowe wielokrotnego działania
( wyłączniki nadprądowe)
Wyłączniki nadprądowe instalacyjne
Urządzenia zabezpieczające nadprądowe wielokrotnego działania są
budowane jako:
a) urządzenia zabezpieczające jednocześnie przed prądem
przeciążeniowym i zwarciowym:
wyłączniki samoczynne z wyzwalaczem termicznym i
elektromagnetycznym,
b) urządzenia zabezpieczające wyłącznie przed prądem zwarciowym:
wyłączniki samoczynne z wyzwalaczem elektromagnetycznym,
c) urządzenia zabezpieczające wyłącznie przed prądem przeciążeniowym:
wyłączniki lub styczniki wyposażone tylko w wyzwalacz termiczny.
W latach 90-tych wprowadzono do produkcji i coraz szerszego stosowania
w praktyce nowe konstrukcje wyłączników instalacyjnych
nadmiarowoprądowych wyposażonych w wyzwalacze elektromagnetyczne i
termiczne o nowych charakterystykach: A, B, C i D. Napięcie znamionowe
wyłączników instalacyjnych nie przekracza zwykle 440 V, a prąd
znamionowy 63 A. Na rysunku 7 przedstawiono charakterystyki czasowo-
prądowe wyłączników nadprądowych Serii S300 produkowanych przez
Zakłady Legrand.
• Wyłączniki o charakterystyce B przeznaczone są
głównie do zabezpieczania obwodów oświetleniowych,
gniazd wtyczkowych i obwodów sterowniczych.
Szczególnie przydatne są do zabezpieczania obwodów
odbiorczych w instalacjach mieszkaniowych.
• Wyłączniki o charakterystyce C przeznaczone są
głównie do zabezpieczania obwodów o dużych prądach
rozruchowych (silniki i transformatory, obwody
oświetleniowe z dużą liczbą opraw ze źródłami
wyładowczymi).
• Wyłączniki o charakterystyce D przeznaczone są
głównie do zabezpieczania obwodów, w których
występują bardzo duże prądy w chwili załączania - jak
obwody z silnikami o ciężkim rozruchu, z grupami lamp
wyładowczych lub z transformatoram
2013-12-20
5
Typ
Wyzwalacz termobimetalowy
Wyzwalacz elektromagnesowy
Prąd I
1
Prąd I
2
Czas
Prąd I
4
Prąd I
5
= I
a
Czas
B
1,13 I
n
1,45 I
n
1h
< 1h
3 I
n
5 I
n
0,1 s
< 0,1 s
C
1,13 I
n
1,45 I
n
1h
< 1h
5 I
n
10 I
n
0,1 s
< 0,1 s
D
1,13 I
n
1,45 I
n
1h
< 1h
10 I
n
20 I
n
0,1 s
< 0,1 s
Rys. 7. Charakterystyki czasowo-
prądowe wyłączników nadprądowych
serii S-300/Legrand [16]
• Od roku 1995 w Polsce (zgodnie z rozporządzeniem
ministra Infrastruktury) [2,3] w nowo budowanych
instalacjach do celów ochrony przed skutkami zwarć i
przeciążeń należy stosować w obwodach odbiorczych
wyłączniki nadprądowe. Najpowszechniej stosowanymi
w tych obwodach odbiorczych, szczególnie w
instalacjach mieszkaniowych są wyłączniki nadprądowe
zwane wyłącznikami instalacyjnymi. Są to wyłączniki o
dużej trwałości łączeniowej i mechanicznej, łatwe w
obsłudze, które mogą być użytkowane przez osoby
niewykwalifikowane.
Wyłączniki nadprądowe o dużych prądach znamionowych
W instalacjach przemysłowych i w rozdzielnicach głównych budynków
komunalnych stosowane są coraz częściej wyłącznik nadprądowe o dużych
prądach znamionowych. Przykładem takich wyłączników są wyłączniki
powietrzne typu DMXTM o prądach znamionowych do 4000 A oraz
wyłączniki mocy typu DPX o prądach znamionowych od 16 do 1600 A.
produkowane przez firmę LEGRAND [16].
Wyłączniki DPX mogą być wyposażone w wyzwalacz:
•
termiczno-magnetyczny o regulowanych parametrach (nastawach:
•
ochrona przed prądem przeciążeniowym zapewniona jest przez wyzwalacz
termiczny o zakresie regulacji Ir : od 0,64 · In do 1 · In,
•
ochrona przed prądem zwarciowym zapewniona jest przez wyzwalacz
elektromagnetyczny o zakresie regulacji Ir : od 3,5 · In do 10 · In.
•
-
elektroniczny o następujących regulowanych parametrach (nastawach):
•
ochrona przed prądem przeciążeniowym zwłoczna, 8-stopniowa o zakresie
regulacji Ir : od (0,4
– 0,5 – 0,6 – 0,7 – 0,8 – 0,9 – 1,0) · In; dla 6· In czas tr
wynosi 5 s,
•
ochrona przed prądem zwarciowym bezzwłoczna, 8-stopniowa o zakresie
regulacji Im od ( 1,5
– 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – 8 – 10 ) · In : czas wyłączenia tm
jest stały i wynosi 0,1 s.
•
ochrona przed prądem zwarciowym bezzwłoczna, 1-stopniowa – I f = 5 kA.
a)dla wyzwalacza termiczmo-magnetycznego,
b) dla wyzwalacza elektronicznego
Rys. 8. Charakterystyki prądowo-czasowe wyłącznika DPX 250:
Wyłączniki silnikowe
Wyłączniki silnikowe są to specjalne nadprądowe
wyłączniki elektromechaniczne przeznaczone do
zabezpieczania obwodów z silnikami przed
przeciążeniami i zwarciami. Ich charakterystyki czasowo-
prądowe są dostosowane do występujących w tych
obwodach przeciążeń. Przedstawicielem takich
wyłączników jest wyłącznik typu M 250 produkowany
przez firmę Fael-LEGRAND (zgodny z normą EN 60947-
2). Wyłącznik ten jest wyposażony w wyzwalacz
termobimetalowy, o nastawialnej wartości prądu. Prąd
zadziałania wyzwalacza elektromagnetycznego
zwarciowego jest równy 14x Inast max +/- 20% (czyli od
11,2 do 16,8)x Inast max. W tablicy 5 zestawiono
przykładowe rodzaje produkowanych wyłączników M
250 [16].
2013-12-20
6
Tablica 5. Zakresy prądowe nastawień wyzwalaczy termobimetalowych i prądy zadziałania
wyzwalaczy elektromagnetycznych wyłączników silnikowych M 250 [16]
Oznaczenie
produktu
Zakres prądowy nastawień
wyzwalaczy termicznych
Prąd zadziałania wyzwalaczy elektro-
magnetycznych zwarciowych (+/- 20
%)
M 250 0,16
0,10 – 0,16
2,2
M 250 0,25
0,16 – 0,25
3,5
M 250 0,40
0,25 – 0,40
5,6
M 250 0,63
0,40 – 0,63
8,8
M 250 1,0
0,63 – 1,00
14,0
M 250 1,6
1,0 – 1,6
22,4
M 250 2,5
1,6 – 2,5
35,0
M 250 4,0
2,5 – 4,0
56,0
M 250 6,3
4,0 – 6,3
88,2
M 250 10
6,3 – 10
140
M 250 16
10 – 16
224
M 250 20
16 – 20
280
M 250 25
20 – 25
350
Producent podaje [16] , że dla nastawienia wyzwalacza termicznego
przed załączeniem wyłącznika należy strzałkę na gałce nastawczej
wyzwalaczy termicznych ustawić na 1,05 … 1,1 wartości
rzeczywistej prądu pobieranego przez zabezpieczany silnik (lub inny
chroniony odbiornik energii). Średnie wartości rzeczywiste prądów
pobieranych przez silnik są podane na tabliczce znamionowej
silników. Dobór zakresu prądowego wyłącznika i jego nastawienie
myszą być odpowiednie do średniej wartości prądu pobieranego
przez silnik.
Dobezpieczenie wyłączników silnikowych M 250 i M 250 M za
pomocą wkładek topikowych typu gG (GL) lub gM jest konieczne
tylko wówczas, gdy spodziewany prąd zwarciowy jest większy od
znamionowej zwarciowej zdolności łączenia. Wartość jej jest
podana w katalogu i uzależniona jest od napięcia i prądu
znamionowego wyłącznika oraz od cosφ wyłączanego obwodu. Na
przykład:
przy napięciu znamionowym łączenia Ue = 230 V, prądzie
znamionowym równym 25 A i cosφ = 0,7 prąd Icu = Ics = 6 kA,
przy napięciu znamionowym łączenia Ue = 400 V, prądzie
znamionowym równym 25 A i cosφ = 0,9 prąd Icu = Ics = 3 kA,
przy napięciu znamionowym łączenia Ue = 500 V, prądzie
znamionowym równym 25 A i cosφ = 0,9 prąd Icu = Ics = 2. kA.
Rys. 9. Charakterystyki czasowo-
prądowe wyłącznika silnikowego M 250 [16]
Tablica 6. Charakterystyka czasowo-
prądowa wyzwalaczy
termobimetalowych przy pracy symetrycznej [16]
ZABEZPIECZENIA
RÓŻNICOWOPRĄDOWE
K
TEST
R
t
2 4 6 N
L1 L2 L3 N
D
A
C
B
1 3 5 N
L1 L2 L3 N
zasilanie
odbiór
Rys. 1. Schemat blokowy
wyłącznika różnicowoprądowego: A - człon pomiarowy, B - człon
wzmacniacza-komparatora, C -
człon wyłączający, D - człon kontrolny, Rt - rezystor kontrolny
2013-12-20
7
• Wyłączniki budowane są na znamionowy różnicowy prąd
zadziałania określony jako IΔn (rzadziej IΔN). Wyłącznik nie może
być urządzeniem zbyt czułym. Rzeczywisty prąd zadziałania musi
być większy od 0,5IΔn , jednak nie większy niż IΔn. Spełnienie tego
wymagania zapewnia poprawne działanie wyłącznika
różnicowoprądowego tylko przy powstaniu uszkodzenia w instalacji,
a zapobiega jego zbędnemu działaniu powodowanemu przez
robocze prądy upływowe, występujące w każdej instalacji
elektrycznej.
• Przy szeregowym łączeniu wyłączników różnicowoprądowych, w
celu zapewnienia wybiórczości ich działania, konieczne jest
stosowanie specjalnych wyłączników działających ze zwłoką
czasową. Wyłączniki takie są oznaczone symbolem S i nazywane
wyłącznikami selektywnymi (zwłocznymi). W wyłącznikach
różnicowoprądowych stosuje się zwykle wyłączanie wszystkich
biegunów roboczych - fazowych L i bieguna neutralnego N.
• Wymagane przez normy czasy wyłączenia wyłączników zależą od
krotności prądu uszkodzeniowego IΔ w stosunku do wartości prądu
IΔn oraz typu wyłącznika. Maksymalne i minimalne czasy
wyłączenia wyłączników różnicowoprądowych typu AC
przedstawiono w tablicy 1.
Tablica 1. Maksymalne i minimalne czasy wyłączenia wyłączników typu AC [9]
Typ
wyłącznika
Prąd
I
n
Prąd
I
Δn
Czas wyłączenia w sekundach dla
prądu różnicowego I
Δ
o wartości:
Uwagi
A
A
I
Δn
2·I
Δn
5∙I
Δn
5, 10, 20,
50, 100,
200,500 A
Bezzwłoczny
Dow
ol-ny
Dow
ol-ny
0,30
0,15
0,04
0,04
Czas
maksy-
malny
Selektywny S
(zwłoczny)
25
0,03
0,50
0,20
0,15
0,15
Czas
maksy-
malny
0,13
0,06
0,05
0,05
(bez 500 A)
Czas
mini-
malny
Parametry i typy wyłączników różnicowoprądowych
Każdy wyłącznik różnicowoprądowy charakteryzują następujące parametry:
•
znamionowy różnicowy prąd zadziałania - IΔn,
•
napięcie znamionowe – Un,
•
prąd znamionowy ciągły – In ,
•
częstotliwość znamionowa - f.
Napięcie znamionowe wyłączników różnicowoprądowych wynosi:
-
dla wyłączników jednofazowych dwubiegunowych - 230 V,
-
dla wyłączników trójfazowych czterobiegunowych - 400 V (230/400)V.
Prądy znamionowe ciągłe (obciążenia) In są zgodne z prądami zalecanymi
dla wyłączników samoczynnych i wynoszą: 6, 8, 10, 13, 16, 20, 25, 32, 40,
63 A. Niektóre firmy budują wyłączniki różnicowoprądowe na prąd
znamionowy 100, 125 i 160 A. Przy prądach obciążenia większych, buduje
się zwykle przekaźniki różnicowoprądowe przystosowane do współpracy z
wyłącznikami mechanizmowymi wyposażonymi w wyzwalacz zanikowo-
napięciowy.
Ze względu na wartość prądu IΔn wyłączniki różnicowoprądowe dzielą
się na:
a) wysokoczułe, których prąd IΔn nie przekracza 0,03 A (30 mA),
b) średnioczułe, których prąd IΔn jest większy od 0.03 A lecz nie większy
od 0,5 A,
c) niskoczułe, których prąd IΔn jest większy od 0,5A.
Znamionowe prądy IΔn wynoszą: 0,006; 0,01; 0,03; 0,1; 0,3; 0,5; 1 oraz 3 A.
G
S
-25
6000
Typ
Oznaczen
ie
Przeznaczenie
AC
Do stosowania w sieciach z prądem uszkodzeniowym sinusoidalnie
zmiennym doprowadzonym w sposób nagły lub wolno narastający.
A
Do stosowania w sieciach z prądem uszkodzeniowym sinusoidalnie
zmiennym i stałym pulsującym ze składową stałą do 6 mA, ze
sterowaniem (lub bez) kąta fazowego, doprowadzonym w sposób
nagły lub wolno narastający.
B
Do stosowania w sieciach z prądem uszkodzeniowym sinusoidalnie
zmiennym i stałym pulsującym ze sterowaniem (lub bez) kąta
fazowego oraz z prądem stałym wygładzonym doprowadzonym w
sposób nagły lub wolno narastający.
Wyłącznik bezzwłoczny odporny na udarowy prąd różnicowy o
wartości 500 A, 8/20
s.
Wyłącznik krótkozwłoczny odporny na udarowy prąd różnicowy o
wartości 3 kA, 8/20
s.
kV
Wyłącznik selektywny, działający z opóźnieniem, przeznaczony do
współpracy przy szeregowym połączeniu z wyłącznikiem
bezzwłocznym i odporny na udarowy prąd różnicowy 3 kA, 8/20
s.
Wyłącznik przeznaczony do pracy poza pomieszczeniami w
temperaturze do minus 25 stopni Celsjusza.
Wyłącznik
wymaga
zabezpieczenia
od
strony
zasilania
bezpiecznikiem typu gG o prądzie nie przekraczającym 63 A dla
zapewnienia wyłączenia prądu zwarciowego podanego przez
wytwórcę. Jeżeli dopuszczalny prąd znamionowy bezpiecznika jest
inny niż 63 A, to jego wartość powinna być podana przy symbolu
bezpiecznika.
Wyłączniki różnicowoprądowe przeznaczone do
użytku domowego i podobnego budowane są w
dwóch rodzajach, oznaczonych w polskich
normach jako [9]:
• RCCB (Residual Current operated Circuit-
Breakers without integral overcurrent protection)
– wyłączniki bez wbudowanego zabezpieczenia
nadprądowego (zwarciowego),
• RCBO (Residual Current operated circuit-
Breakers with integral Overcurrent protection)
–
wyłączniki z wbudowanym zabezpieczeniem
nadprądowym.
• Uwaga: Wyłączniki różnicowoprądowe reagują na prąd
uszkodzeniowy płynący do ziemi albo do uziemionego
przewodu PE przez izolację lub przez ciało człowieka.
Nie reagują natomiast na prądy uszkodzeniowe
(zwarciowe lub przeciążeniowe) płynące jedynie w
przewodach roboczych. Dopiero przy prądach bardzo
dużych, przekraczających 6 razy wartość znamionowego
prądu obciążenia In (6 In ) możliwe jest zadziałanie
wyłącznika spowodowane dopuszczalną niesymetrią
budowy przekładnika różnicowego. Dlatego też, w
każdym obwodzie z wyłącznikiem różnicowoprądowym
konieczne jest stosowanie również zabezpieczeń
nadprądowych w postaci wyłączników samoczynnych
lub bezpieczników. Wymaganie to nie dotyczy
wyłączników różnicowoprądowych typu RCBO z
wbudowanym zabezpieczeniem nadprądowym (np.
wyłączniki typu P 312 produkcji Legrand-FAEL -
Ząbkowice Śl.).
2013-12-20
8
•
W najpowszechniej stosowanej w Polsce
sieci o układzie TN, wyłącznik
różnicowoprądowy może być stosowany pod
warunkiem, że instalacja odbiorcza za
wyłącznikiem będzie zbudowana w układzie TN-
S. Oznacza to, że przed wyłącznikiem
różnicowoprądowym przewód PEN sieci o
układzie TN-C powinien zostać rozdzielony na
dwa oddzielne przewody: przewód neutralny N i
przewód ochronny PE. Zgodnie z
obowiązującymi przepisami rozdzielenie
przewodu PEN w nowych instalacjach powinno
nastąpić w złączu lub w rozdzielnicy głównej
budynku. Schemat ideowy stosowania
wyłącznika w układzie sieciowym TN-C-S
przedstawiono na rysunku 4.
L1
L2
L3
PEN
R
d
L1
L2
L3
N
PE
I
N
PE
Rys. 4. Przykład stosowania wyłącznika różnicowoprądowego
w sieci o układzie TN-C-S
Wybór znamionowego prądu zadziałania i miejsca stosowania
wyłączników różnicowoprądowych
Dla uniknięcia zbędnego zadziałania wyłącznika
różnicowoprądowego, jego znamionowy różnicowy prąd zadziałania
IΔn powinien być co najmniej 2,5 - 3 - krotnie większy od
maksymalnego roboczego prądu upływowego występującego w
chronionej instalacji. Wartość prądu upływowego zależy od stanu
izolacji przewodów instalacji, ich długości oraz stanu urządzeń
odbiorczych. Największy wpływ na wartość tego prądu mają
urządzenia odbiorcze. Z tego względu przy rozległych instalacjach,
z dużą ilością zasilanych odbiorników, nie jest możliwe stosowanie
jednego wyłącznika wysokoczułego dla ochrony całej instalacji.
Jednak przy ograniczeniu rozległości instalacji (np. mieszkanie o
powierzchni ok. 70 m2) i przy zwykle stosowanych odbiornikach jak:
pralka, chłodziarka, żelazko, a nawet elektryczny ogrzewacz wody o
mocy do 1,5 kW -
roboczy prąd upływowy nie przekracza zwykle
wartości 10 mA i możliwe jest stosowanie wyłącznika o prądzie IΔn
= 30 mA.
W instalacjach, w których konieczne jest stosowanie
wyłączników wysokoczułych, uzupełniających ochronę
przed dotykiem bezpośrednim, często, dla umożliwienia
ich stosowania trzeba instalację podzielić na odrębne
obwody (części) i każdy taki obwód zasilać przez
oddzielny wysokoczuły wyłącznik różnicowoprądowy.
Wyłączniki różnicowoprądowe powinny być
instalowane w szafkach (skrzynkach) rozdzielczych w
pobliżu zabezpieczeń nadprądowych, w miejscach
dostępnych dla użytkownika instalacji. Obowiązek
stosowania wyłączników różnicowoprądowych wynika
głównie z postanowień arkusza 07 normy PN-IEC
60364. Wyłączniki powinny być stosowane w
szczególności w miejscach przedstawionych w tabeli
3.4. W instalacjach elektrycznych budynków
mieszkalnych należy dążyć do ochrony jak największej
części instalacji wysokoczułym wyłącznikiem
różnicowoprądowym.
W szczególności należy chronić:
-
obwód gniazd wtyczkowych w łazience,
-
obwód gniazd wtyczkowych w kuchni,
-
obwód gniazd wtyczkowych w piwnicy,
-
obwód gniazd wtyczkowych w garażu.
Tablica 3. Wymagane miejsca stosowania wyłączników różnicowoprądowych
(wg normy PN-IEC 60364)
L
p
.
Zasilane obwody (instalacje)
Wymagany prąd I
Δn
1
.
Obwody gniazd wtyczkowych w
pomieszczeniach z wannami lub/i
natryskami
30 mA
2
.
Obwody gniazd wtyczkowych na
placach budowy i robót rozbiórkowych
30 mA
3
.
Obwody gniazd wtyczkowych na prąd
znamionowy do 20 A przeznaczonych do
zasilania urządzeń pracujących poza
budynkiem
30 mA
4
.
Instalacje elektryczne w gospodarstwach
rolniczych i ogrodniczych:
- obwody gniazd wtyczkowych
- pozostałe obwody (całość instalacji)
30 mA
500 mA
5
.
Instalacje elektryczne w basenach
pływackich krytych lub na otwartym
powietrzu
30 mA
6
.
Instalacje elektryczne w
pomieszczeniach sauny
30 mA
7
.
Instalacje elektryczne na kempingach i
w pojazdach
wypoczynkowych
30 mA
8
.
Instalacje w pomieszczeniach
zagrożonych pożarem
500 mA
2013-12-20
9
3
3
3
Złącze
25 A
0,03 A
40 A
0.5 A
L1
L2
L3
N
PE
L
N
PE
L1
L2
L3
N
PE
U
V
N
W
PE
(
)
kW h
B10
B16
B16
B16
25 A
Do głównej szyny
uziemiającej
R < 30
d
S
R < 30
d
Rys. 8. Przykład budowy instalacji elektrycznej z wyłącznikami
różnicowoprądowymi w budynku jednorodzinnym
3
3
3
Złącze
25 A
0,03 A
L
N
PE
L
N
PE
(
)
kW h
B10
B16
B16
25 A
Do głównej szyny
uziemiającej
R < 30
d
W
L
Z
1
W
L
Z
2
O
bw
od
y
ad
m
in
is
tr
ac
yj
ne
kW h
3
3
1
Rozdzielnica
Tablica mieszkaniowa
Tablica
obwodowa
(piętrowa)
główna
R < 30
d
Rys. 9. Przykład budowy instalacji elektrycznej z wyłącznikami
różnicowoprądowymi w budynku wielorodzinnym
•
Zgodnie z nowymi wymaganiami zawartymi w
normie PN-HD 60364-4-41:2009 [4] w nowych
obwodach prądu przemiennego uzupełniająca
ochrona w postaci wysokoczułego wyłącznika
różnicowoprądowego powinna być zastosowana dla
zasilania:
• gniazd wtyczkowych o prądzie znamionowym nie
przekraczającym 20 A przeznaczonych dla użytkowania
przez osoby postronne i które są przewidziane do
powszechnego użytku (np. w mieszkaniach), oraz
• urządzeń ruchomych o prądzie znamionowym nie
przekraczającym 32 A użytkowanych na zewnątrz
pomieszczeń.
KONIEC