CHIRURGICZNE I HIGIENICZNE MYCIE RĄK

mgr Grażyna Rojek

CHIRURGICZNE I HIGIENICZNE MYCIE RĄK

„Wszystko jest w rękach człowieka. Dlatego należy myć je często.” S.J. Lec

Historia chirurgii odnotowała wiele niepowodzeń związanych z zakażeniem ran

operacyjnych poprzez kontaminację rękoma lekarzy. Wydawało się, że spostrzeżenia
i odkrycia: I.F. Semmelweisa (1818-1865), J. Listera (1827-1912), L. Pasteura (1822-1895),
R. Kocha (1843-1910) przekonają środowisko lekarskie o konieczności odpowiedniego
przygotowania rąk do zabiegów. Niestety, był to proces powolny, stopniowo zdobywający
uznanie i zwolenników takiego postępowania.

Współcześnie przestrzeganie zasad chirurgicznego mycia rąk ma nadal zasadnicze

znaczenie w profilaktyce zakażeń ran pooperacyjnych w ogólnym zagadnieniu profilaktyki
zakażeń szpitalnych. Wiadomo, że personel szpitalny stanowi poważne zagrożenie
epidemiologiczne dla pacjentów, wynikające ze specyfiki miejsca pracy (nosicielstwo
antybiotykoopornych szczepów, częstość kontaktów z różnymi pacjentami w krótkim okresie
czasu). Wystąpienie zakażenia rany pooperacyjnej wydłuża czas pobytu i leczenia chorego,
wymaga antybiotykoterapii, co znacznie zwiększa koszty leczenia. Między innymi z tych
powodów zwrócono uwagę na konieczność podjęcia problematyki chirurgicznego mycia rąk,
jako istotnego momentu w profilaktyce zakażeń.. Obecnie wyróżnia się dwie ważne dla
zespołów operacyjnych grupy bakterii na skórze rąk. Są to:

1. Flora bakteryjna przejściowa

- obca skórze, występująca okresowo i zazwyczaj nierozmnażająca się na jej

powierzchni, cechująca się wysokim potencjałem chorobotwórczym;

- należy do niej większość drobnoustrojów odpowiedzialnych za tzw. zakażenia

krzyżowe, tj. pałeczki Gram-ujemne (Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae,
Pseudomonas spp.)

-  są to drobnoustroje nabyte przez kontakt ze środowiskiem
-  jest łatwa do usunięcia za pomocą środków myjących i dezynfekcyjnych
-  zwykłe mycie rąk trwające około 30 sekund zmniejsza florę przejściową 100-krotnie
-  podczas dezynfekcji rąk antyseptykiem dochodzi do zmniejszenia liczby

drobnoustrojów flory przejściowej 10.000 razy.

2. Flora bakteryjna osiadła (stała)

-  lokalizuje się w gruczołach potowych, łojotokowych i mieszkach włosowych,
-  trudna do usunięcia i o wysokiej patogenności.
-  należy do niej większość drobnoustrojów odpowiedzialnych za tzw. zakażenia

krzyżowe, tj. pałeczki Gram-ujemne (Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae itp.)

3. Niektórzy wyróżniają trzecią grupę bakterii, tzw. florę infekcyjną.

- bytuje ona w otwartych, zakażonych ranach skóry
- nie daje się usunąć w procesie chirurgicznego mycia rąk, tym samym lekarze mający

tego rodzaju obrażenia nie mogą operować

Dla zespołów zabiegowych największe znaczenie ma flora osiadła. Usunięcie jej z rąk jest
głównym celem procesu zwanego chirurgicznym przygotowaniem rąk do zabiegu.
Uważa się, że klasyczne mycie z zastosowaniem dwóch szczotek, mydła i 70% alkoholu
etylowego po osuszeniu rąk jest niewystarczające. Wykazano, że taka metoda pozwala

uzyskać „jałowość” rąk na okres 1,5-2 godzin. Ten okres czasu, przy znacznym poszerzeniu
zakresu zabiegów i wydłużenia czasu ich trwania, okazuje się zbyt krótki dla utrzymania
odpowiedniej jałowości rąk. Wprowadza się nowe rodzaje preparatów do chirurgicznej
dezynfekcji rąk i ciągle doskonali zasady jej przeprowadzania. Środki te charakteryzują się:

-  zdolnością głębokiej penetracji;
-  dużą aktywnością w stosunku do flory bakteryjnej;
-  znikomą opornością drobnoustrojów powstającą w trakcie ich stosowania;
-  nie drażnią skóry, rzadko są przyczyną zmian alergicznych;
-  są przyjemne i łatwe w wielokrotnym użytkowaniu.

W praktyce szpitalnej, w zależności od wymaganej czystości mikrobiologicznej skóry,
mówimy o następujących rodzajach mycia rąk:

I. Socjalne (zwykłe, rutynowe) mycie rąk
Socjalne mycie rąk wykonuje się:

-  przed dotykaniem żywności, przed jedzeniem, karmieniem chorych,
-  po wyjściu z toalety,
-  przed przystąpieniem do pielęgnacji pacjenta i po jej zakończeniu (np. kąpiel,

ścielenie łóżka, zmiana bielizny itp.),

-  zawsze, gdy ręce miały kontakt z ziemią,
-  przed rozpoczęciem dnia pracy i po dłuższych przerwach w pracy,
-  po wykonanych pracach porządkowych i czystościowych w pomieszczeniach

niezabiegowych,

- po kontakcie z krwią, płynami ustrojowymi, wydzielinami, wydalinami

Sposób mycia:

-  zmoczyć ręce i nadgarstki,
-  zastosować mydło w płynie w ilości wystarczającej do otrzymania piany,
-  energicznie pocierać, aby wytworzyć pianę na powierzchni rąk, przez co najmniej

10 - 15 s,

- ręce starannie spłukiwać pod bieżącą wodą przez następne 10 - 15 s, tak by woda

spływała w kierunku palców

- starannie wysuszyć ręce używając jednorazowego ręcznika

II. Higieniczne mycie dezynfekcja rąk
Usuwa i zabija większość drobnoustrojów przejściowych, znacznie redukuje ilość flory stałej
skóry.
Higieniczne mycie rąk wykonuje się:

- przed wejściem na blok operacyjny, do magazynu jałowego sprzętu,
- przed wykonywaniem zabiegów aseptycznych (przed nałożeniem rękawiczek i po

ich zdjęciu) takich jak: założenie cewnika do pęcherza moczowego, przed
dotykaniem rany i po kontakcie z raną, itp.,

- przed wykonywaniem zabiegów inwazyjnych (iniekcje, punkcje, pobranie krwi,

szczepienia),

- przed pielęgnacją i w czasie pielęgnacji wrażliwych pacjentów (z obniżoną

odpornością immunologiczną lub pacjentów z grupy wysokiego ryzyka np.
leczonych w OIT, w oddz. neonatologii),

-  po każdym kontakcie z drenażem rany,
-  przed nałożeniem i po zdjęciu rękawiczek,
-  po kontakcie z materiałem zakaźnym (krwią, płynami ustrojowymi, wydzielinami,

wydalinami pacjenta),

-  po opuszczeniu boksów izolujących chorych zakaźnie,
-  po każdym zdjęciu maski chirurgicznej z ust i nosa,
-  podczas ognisk epidemicznych

I etap – "brudny" - mycie higieniczne

1 minuta: higieniczne mycie rąk pod bieżącą wodą przy użyciu 2 - 3ml płynnego

mydła, zgodnie ze standardem, wg schematu Ayliffe'a, tak, aby zapewnić całkowite pokrycie
rąk środkiem myjącym. Każdy etap obejmuje 5 ruchów „tam i z powrotem”. (Zalecane
czynności pozwalają na dokładne mycie i dezynfekcję rąk bez pozostawienia na powierzchni
skóry “miejsc omijanych” w toku innych sposobów mycia).
Spłukać dłonie pod bieżącą wodą -15 s, tak by woda spływała w kierunku palców. Osuszyć
ręce jednorazowym ręcznikiem.

Jeżeli wypływ wody z kranu nie jest wyłączany automatycznie lub obsługiwany za

pomocą łokcia, kran należy zakręcać przez papierowy ręcznik, (aby uniknąć wtórnego
skażenia umytej dłoni).

TECHNIKA MYCIA I DEZYNFEKCJI RĄK

schemat wg AYLIFFE'A

1

2

3

4

5

6

7

II etap - "czysty"- dezynfekcja

30 sekund do 1 minuty: każdą rękę nacierać 3 ml alkoholowego preparatu antyseptycznego
wg schematu Ayliffe'a, pozostawić preparat do wyschnięcia - nie osuszać rąk ręcznikiem!

************************************************************************

Jeżeli nie ma ani wody, ani ręczników, a konieczna jest szybka dezynfekcja rąk, użycie
alkoholu jest metodą skuteczną i wystarczającą.
W przypadku niezabrudzonych rąk, np. po zdjęciu rękawiczek niezabrudzonych materiałem
biologicznym, a przed założeniem nowych, aby je zdezynfekować można stosować procedurę
odkażania bez użycia wody - preparaty alkoholowe

Sposób odkażania rąk przy użyciu niealkoholowego środka antyseptycznego:

1.  Zmoczyć ręce i nadgarstki,
2.  Nabrać 3-5 ml roztworu antyseptycznego w złożone ręce,
3.  Energicznie pocierać, aby wytworzyć na wszystkich powierzchniach rąk i

nadgarstków pianę utrzymującą się, przez co najmniej minutę,

4. Starannie spłukiwać ręce pod bieżącą wodą przez 10 - 15 sek. Pocierając całe ręce,
5. Starannie wysuszyć jednorazowym ręcznikiem.

Preparatem niealkoholowym jest np. Manusan (Chlorhexidinum gluconicum)

W przypadku organicznego zanieczyszczenia skóry (np. krwią) w pierwszej kolejności
trzeba użyć preparatu odkażającego.

Ryc. A

Obszary dłoni najczęściej pomijane podczas mycia i dezynfekcji

III. CHIRURGICZNE MYCIE I DEZYNFEKCJA RĄK

Powoduje usunięcie i zabicie flory przejściowej oraz znaczne zmniejszenie flory stałej
skóry rąk.
Zestaw do chirurgicznego mycia rąk:

-  źródło bieżącej wody
-  zegar sygnalizacyjny
-  mydło płynne
-  wyjałowione szczotki
-  wyjałowione ręczniki
-  maska i czapka
-  fartuch ochronny ceratowy
-  kalosze

Zasady obowiązujące przed przystąpieniem do chirurgicznego mycia rąk:

-  należy utrzymywać krótkie paznokcie
-  usunąć lakier z płytek paznokciowych
-  nie wolno nosić sztucznych paznokci-tipsów
-  należy zdjąć z rąk biżuterię i zegarek
-  skóra powinna być pozbawiona skaleczeń, sączących się zmian chorobowych,

trwałych zabrudzeń.

1. Etap chirurgicznego mycia rąk

-  osłonić ubranie operacyjne fartuchem foliowym (ochronnym) przed zamoczeniem
-  włączyć bieżącą letnią wodę
-  nanieść na dłonie 2 ml płynnego mydła lub detergentu zawierającego płynny

roztwór środka antyseptycznego i myć ręce oraz przedramiona najpierw aż do
zgięcia łokciowego, następnie poniżej zgięcia łokciowego;

- dłonie i nadgarstki myć wg schematu powtarzając każdy ruch pięć razy; w czasie

mycia należy pamiętać, aby dłonie i przedramiona były uniesione do góry tak,
żeby woda spływała w kierunku łokcia, zapobiega to infekowaniu przedramion
i dłoni spływającą wodą

-  spłukać ręce
-  nanieść na dłonie 1 ml płynnego mydła, wziąć do rąk wyjałowioną szczotkę
-  szczotką myć tylko i wyłącznie paznokcie i przestrzenie podpaznokciowe. (Można

stosować jednorazowe lub autoklawowane szczotki do czyszczenia paznokci. Nie
wolno nimi pocierać skóry → mikrourazy, złuszczanie naskórka, mechaniczne
wydobywanie bakterii z okolicy mieszków włosowych).

-  odłożyć szczotkę
-  spłukać ręce
-  dokładnie osuszyć skórę rąk i przedramion ręcznikiem jałowym lub ręcznikiem

jednorazowego użycia (stosuj technikę przyciskania ręcznika do skóry, a nie
pocierania)

2. Etap - chirurgiczna dezynfekcja rąk

każdą rękę nacierać 3 ml alkoholowego środka antyseptycznego do rąk aż do
zgięcia łokciowego przez 2 minuty

każdą rękę nacierać 1 ml alkoholowego środka antyseptycznego poniżej zgięcia
łokciowego przez 1 minutę

każdą dłoń i nadgarstek nacierać 2 ml alkoholowego środka antyseptycznego
przez 2 minuty aż do całkowitego wyschnięcia skóry rąk (i wyparowania środka
antyseptycznego)

po zakończonej dezynfekcji nie wycierać rąk!

Mycie
i dezynfekcję
dłoni
wykonujemy
zgodnie ze
schematem
Ayliffe'a

CHIRURGICZNA DEZYNFEKCJA RĄK

Etap brudny

1 min

Płynne mydło 2 ml

2 ml. płynnego mydła myć obie ręce aż do łokcia

1 min

Płynne mydło 1 ml

Szczotką myć tylko paznokcie.
Osuszyć ręce ręcznikiem jednorazowym.

Etap czysty

2 min

Alkoholowy środek dezynfekcyjny 2 razy po 3 ml

Każdą rękę nacierać 3 ml. alkoholowego środka
antyseptycznego aż do zgięcia łokciowego

1 min

Alkoholowy środek dezynfekcyjny 1 ml

Każdą rękę nacierać 1 ml. alkoholowego środka
antyseptycznego poniżej zgięcia łokciowego

2 min

Alkoholowy środek dezynfekcyjny 2 razy po 2 ml

Każdą dłoń i nadgarstek nacierać 2 ml alkoholowego
środka antyseptycznego przez 2 minuty aż do
całkowitego wyschnięcia skóry rąk

UWAGA: Pomiędzy poszczególnymi zabiegami (następującymi bezpośrednio jeden po
drugim) nie stosuje się ponownie mycia paznokci szczotką.

Ręce zdezynfekowane nie są jałowe, stąd nie można nimi dotykać zewnętrznych powierzchni
jałowych rękawiczek, jałowej bielizny operacyjnej, narzędzi chirurgicznych.

Przyczyny zaniedbań oraz błędy w antyseptyce skóry rąk:

Przyczyny zaniedbań antyseptyki rąk

-  lekceważenie ryzyka skażenia skóry rak
-  brak czasu, nadmiar pracy
-  brak sprzętu i środków antyseptycznych
-  nietolerancja skóry (obawa przed podrażnieniem skóry)
-  brak odpowiedniego przeszkolenia oraz wewnętrznych programów zapobiegania

zakażeniom na oddziałach.

Błędy w antyseptyce skóry rąk

-  zbyt krótki czas użycia antyseptyku
-  zastosowanie zbyt małej ilości antyseptyku
-  uchybienia w standardowej procedurze mycia i dezynfekcji, pomijanie niektórych

obszarów dłoni

- stosowanie alkoholowych antyseptyków na brudną i/lub mokrą skórę.

Rękawiczki chirurgiczne
Rękawiczki chirurgiczne spełniają istotną rolę w zakresie ochrony mikrobiologicznej
zarówno dla pacjenta jak i dla personelu. Stanowią one ochronę dla pacjenta, zabezpieczając
go przed kontaktem z florą stałą i przejściową rąk personelu medycznego, oraz dla personelu
medycznego zabezpieczając go przed zakażeniem od chorych.
Jałowych rękawiczek należy zawsze używać:

-  podczas zabiegów operacyjnych
-  podczas zmiany opatrunków
-  przy wykonywaniu biopsji
-  podczas wykonywania blokad przewodowych
-  podczas zakładania cewników naczyniowych (np. kontaktów centralnych)
-  podczas cewnikowania pęcherza moczowego
-  podczas badania wewnętrznego w czasie porodu
-  podczas zabiegów przekłuwania uszu, pępka itp.

Przed założeniem jałowych rękawiczek należy przeprowadzić higieniczną dezynfekcję rąk
(zabieg aseptyczny), przeprowadzić chirurgiczne mycie i dezynfekcję rąk (zabieg
operacyjny).

Niejałowych rękawiczek można używać do:

zabiegów w obrębie jamy ustnej(w stomatologii, w anestezjologii podczas
intubowania i rozintubowywania chorego)

badania ginekologicznego

pobierania krwi do badań diagnostycznych

podawania leków we wlewach dożylnych

pielęgnacji chorych, w przypadku, kiedy może dojść do kontaktu z krwią,
wydzielinami i wydalinami

wszystkich czynności pomocniczych w gabinecie zabiegowym oraz na sali
operacyjnej.

Schemat zakładania rękawiczek:

1. Rozszczelnić kopertę zewnętrzną. Trzymając w ręce skrzydełka koperty, otworzyć

opakowanie i wyjąć zapakowane w kopertę wewnętrzną rękawice; rozłożyć sterylny
pakiet na jałowej chuście chirurgicznej

2. otworzyć wewnętrzne opakowanie uwidaczniając złożone rękawiczki.
3. palcami lewej dłoni chwycić wywiniętą, wewnętrzną powierzchnię mankietu prawej

rękawiczki

4. wsunąć prawą dłoń w rękawiczkę nie wywijając mankietu na zewnątrz
5. chwycić palcami prawej dłoni za wewnętrzną powierzchnię wywiniętego mankietu

lewej rękawiczki (pod mankiet)

6. wsunąć lewą dłoń w rękawiczkę i naciągnąć jej mankiet na fartuch operacyjny

i wywinąć mankiet na powierzchnię zewnętrzną

7. chwycić lewą ręką za mankiet prawej rękawiczki i naciągając na fartuch operacyjny

wywinąć mankiet na powierzchnię zewnętrzną.

Ryc. B

Literatura:

1. „Podstawowe zabiegi pielęgnacyjne w chirurgii” M. Drews, R. Marciniak
2. „Chirurgiczne mycie rąk nadal aktualnym problemem w profilaktyce zakażeń” A. Jasiński,

J. Sierzputowska. Opracowanie z Kliniki Chirurgicznej Wojskowego Szpitala Klinicznego
z Polikliniką w Bydgoszczy

www.lekarski.linuxpl.eu/4lek/download.php?id=16

(ryc. B)

http://www.cws-boco.com/hts/html/pl_PL/449756/index.html

(ryc. A)