Historia literatury: 

Część A 

1.  Lata 1830-1840; Czaadajew; kółka filozoficzne [Aneta G] 
2.  Poezja Tiutczewa 
3.  Życie i twórczość Hercena [Jula] 
4.  Szkoła naturalna [Sylwia] 
5.  Lata 1856-1868; pojęcie nihilizmu; czasopisma… [Sylwia] 
6.  Droga twórcza Turgieniewa [Klaudia L] 
7.  Koncepcja miłości u Turgieniewa [Gabrysia] 
8.  Szlacheckie gniazdo – sens i reszta [Gabrysia] 
9.  Ojcowie i dzieci – kompozycja; koncepcja ideowa [Sylwia] 
10. Późna twórczość Turgieniewa 1863-83 [Gabrysia] 
11. Droga twórcza Gonczarowa; jego 3 powieści [Klaudia L] 
12. Obłomow – interpretacje, obłomowszczyzna [Klaudia L] 
13. Ostrowski – analiza jednego z dramatów [Jula] 
14. Niekrasow – liryka; maroz, krasnyj nos [Aneta] 
15. Saltykow-szczedrin; groteska, Historia pewnego miasta jako satyra pol. 
16. Biografia Dostojewskiego jako źródło twórczości [Asia Dudek] 
17. Światopogląd Dostojewskiego 
18. Zbrodnia i kara – kompozycja i idea [Asia] 
19. Biesy – idea [Asia] 
20. Bracia Karamazow – idea, obraz ojca u 3 braci, karamazowszczyna?! [Madzia Żugaj] 
21. Bunt Iwana Karamazowa – filozofia [Madzia] 
22. Znaczenie poematu Iwana Karamazowa Wielki Inkwizytor [Madzia] 

 

Część B 

1.  Tołstoj – światopogląd, tołstoizm [Hania] 
2.  Droga twórcza Tołstoja [Klaudia Janik] 
3.  Wojna i pokój nako epopeja narodowa; kompozycja [Aneta] 
4.  Anna Karenina – psychologia itp. [Hania] 
5.  Problem śmierci u Tołstoja [Aneta] 
6.  Sztuka detali u Tołstoja 
7.  Lata 1870 i 1880; narodnicy; pisarze-naturaliści [Klaudia Janik] 
8.  Twórczość Garszyna [Jula] 
9.  Twórczość Leskowa, skaz [Jula] 
10. Humor u Czechowa [Gabrysia] 
11. Problem piękna u Czechowa [Misia] 
12. Sala nr 6 – tragedia buntu i braku sprzeciwu [może Misia] 
13. Nowatorstwo Czechowa-dramaturga [Misia] 
14. Szczególna percepcja rzeczywistości Srebrnego wieku [Asia] 
15. Lata 1893-1917 [Klaudia L] 
16. Poezja rosyjskiego symbolizmu [Sylwia] 
17. Błok -12, liryka [Hania] 
18. Mały bies – powieść modernistyczna [Hania] 
19. Proza Andrejewa [Klaudia Janik] 
20. Twórczość wczesnego Majakowskiego [Klaudia Janik] 

 

 

 

 

 

 

A 1. Lata 1830-1840; Czaadajew; kółka filozoficzne  

 

a) 

 

14 XII 1825r-> powstanie dekabrystów: 

-uzmysłowienie przeprowadzenia koniecznych reform, 

-panowanie Mikołaja I: przeciwstawienie się dalszym zmianom, 

-powstrzymanie naturalnego rozwoju kraju, 

-wyplenienie buntu. 

 

-zaostrzona cenzura (1826- ustawa o „żelaznej cenzurze”), która wzmaga się ponadto po 
wydarzeniach we Francji (rewolucja 1830), Belgii i Polsce (powstanie list) 

-III wydział:  kontrola nad ruchem wydawniczym, głownie prasą 

 

- klęska dekabrystów wnosi pierwiastek tragiczny do epoki (na atmosferę wpływają nie tylko 
działania władz, ale również rozczarowanie szlachty; nowa inteligencja tzw. raznoczyńcy 
jeszcze nie dochodzi do głosu) 

 

-romantyzm jako prąd dominujący („przewartościowanie wartości”), niejednolity pod 
względem estetycznym i ideowym, 

-przeciwnicy romantyzmu- „szkoła pseudomajestatyczna”, Andriej Podoliński, Mikołaj 
Nadieżdin: „romantyzm jako płód niewiary i rewolucji”, równoznaczny z liberalizmem, 

 

W obrębie literatury: 

-wzrasta ranga krytyki lierackiej, 

-rozwój prozy narracyjnej, 

 

-historyzm i scottyzm, postulat narodowej samodzielności-> to co historyczne= to co 
narodowe (Polewoj) 

 

… 

 

 

b) 

 

Zbędni ludzie: 

-XIX-wieczny typ bohatera literatury rosyjskiej, 

-charakteryzuje się szlacheckim pochodzeniem (książę, hrabia, szlachcic), 

-dominacja intelektu nad zdolnością do czynu, 

-bezczynność, zagubienie w życiu, 

-wyniosłoś, 

-poszukiwaniem przygody. 

 

„Sądzili, że ich wysoki iloraz inteligencji zapewni im świetlaną przyszłość, a kończyli 
tragicznie, niekiedy śmiercią.” 

Tytuły w których występują znani zbędni ludzie literatury rosyjskiej: 

1.  Eugeniusz Oniegin "Eugeniusz Oniegin" Puszkin); 
2.  Pieczorin "Bohater naszych czasów" Lermontow; 
3.  "Kto winien?" Hercena; 
4.  "Sasza" Niekrasowa; 
5.  "Szlacheckie gniazdo" Turgieniewa; 
6.  Dymitr Mikołajewicz Rudin "Rudin" Turgieniewa; 

7.  "Hamlet powiatu szczygrowskiego" Turgieniewa; 
8.  "Dziennik człowieka niepotrzebnego" Turgieniewa; 
9.  rodzina Kirsanów "Ojcowie i dzieci" Turgieniewa; 
10. Ilia Iljicz Obłomow "Obłomow" Gonczarowa; 
11. Mikołaj Stawrogin "Biesy" Dostojewski. 

 

c) Piotr Czaadajew 1794-1856 (I realny „zbędny człowiek”)  

W  roku  1836  w  czasopiśmie  „Teleskop”  ukazał  się  napisany  przez  Czaadajewa 

dużo wcześniej, bo w roku 1829, List filozoficzny. Był on pierwszą częścią cyklu ośmiu 
listów,  w  pełni  udostępnionych  czytelnikowi  dopiero  w  wieku  XX.  Publikacja 
pierwszego  Listu  stała  się  jednym  z  najbardziej  spektakularnych,  zdumiewających,  a 
zarazem  ważkich  wydarzeń  w  intelektualnej  i  politycznej  historii  Rosji.  Niekiedy 
przypisuje  się  mu  sens  wręcz  przełomowy  dla  dziejów  Rosji  i  myśli  rosyjskiej.  Po 
publikacji w „Teleskopie” władze, osobistą decyzji samego cara, uznały autora Listu za 
obłąkanego,  poddały  go  nadzorowi  lekarsko-policyjnemu,    który  uchylony  został  po 
roku, pod warunkiem wszakże, że nieszczęsny filozof „nie śmie niczego pisać”. Choć 
Czaadajew nie podporządkował się temu nakazowi, to jednak niemożność publikowania 
oraz  przeżycia  związane  ze  skandalem  uczyniły  jego  późniejsze  pisarstwo  dość 
chaotycznym, przypadkowym, skromnym ilościowo i niepełnym jakościowo. Jednym z 
nielicznych  wyjątków  jest  czytelnikowi  Apologia  obłąkanego  (Апология 
сумасшедшего).  Artykuł  napisany  został  w  j.  francuskim    na  przełomie  roku  1836  i 
1837  pod  bezpośrednim  wpływem  i  wrażeniem  reakcji  władz  i  społeczeństwa  na 
publikację Listu filozoficznego. 

 

 „List filozoficzny”: 

-osobiście związany z wieloma dekabrystami Puszkinem, 

-historiozofia przesycina mistycznym pierwistekim, 

-poszukiwanie idei boskiej w dziejach (istotą dziejów jest od czasów Chrystusa stanowi 
chrześcijaństwo, a jego najczystsza forma to katolicyzm), 

-Rosja jako kraj zapomniany przez opatrzność (izolowana od Wsch. i Zach), 

- Rosja: dziki, barbarzyński, pozbawiony historii kraj, nie uczestniczy w powszechnym 
rozwoju ludzkości, nie stworzył nic własnego i oryginalnego, 

-żeby wznieść się ponad biologiczną egzystencję do sfery duchowej R. musi powtórzyć 
dotychczasowy bieg dziejów Europu, 

„Apologia obłąkanego”: 

-ponownie podejmuje zagadnienie Rosji w dziejach Europy, 

-tym razem brak historii dla R. stanowi wielką zaletę, gdyż pozwala budować nową 
przyszłość bez powtarzania błędów Europy. : ) 

-krańcowy okcydentalizm. 

 

d) 

 -najprężniej rozwijają się w Moskwie, 

-kółka studenckie:  

1. Mikołaja Stankiewicza-> przedstawiciel idealistów ros. l 30, wyznawca fil. niemieckiej 
(Schelling), główny nacisk pada na świat idei, osiągnięcie harmonii duszy przez idealne 
pragnienia i marzenia, uwalniając się od nacisków „trywialnej rzeczywistości”, potęga 
Miłości, wiara w wszechogarniające dobro, którego triumf nastąpi  z postępem w oświacie.  

2. Kółko Hercena-> kwestie ogólno filozoficzne, bardziej niż u poprzedniego podejmowanie 
kwestii pol.i społ; inspiracja pismami socjalistycznymi, Fourierem i Saint-Simonem,  

-> współpracownik Mikołaj Ogariow, 

-> spadkobiercy rewolucyjnego czynu dekabrystów, 

3. „Towarzystwo Literackie pokoju 11”-> wokół Wissariona Bielińskiego 

-> przeważają zainteresowania literackie, głównie buntowniczą lit.romantyczną. 

Te trzy kółka były w świecie literacko- kulturalnym nazywane „TRIUMWIRATEM”. 
 
A 2. Poezja Tiutczewa  
 
Urodził  się  w  1803  r.  Zmarł  –  1878  r.  Syn  szlachecki.  Znał  poezję  antyczną.  Chciał  być 
dyplomatą a nie poetą. Kochał przyrodę ale nie wieś. Jeden z najśmielszych utopistów XIX 
Rosji.  Stworzył  polityczną  utopię.  Jako  monarchista  wystraszył  się  Wiosny  ludów, 
proponował stworzenie słowiańskiej Imperii – teoria po francusku- o tym, że Rosja powinna 
uratować Zachód. Był mocno za prawosławiem. Potem ulubiony poeta Lenina.  
 
Początkowo pisał wiersze polityczne jako, że był dyplomatą. Z jednej strony był monarchistą, 
z  drugiej  w  młodości  był  za  umiarkowanym  liberalizmem.  Dwoistość  pojawiała  się  też  w 
tematyce  związanej  z  Polską-  aprobata  zdławienia  powstania  listopadowego  ale  też 
współczucie dla Polaków za przelaną krew (wiersz Jak córkę najdroższą w ofierze – 1831).  
Później,  obserwując  przegrane  Rosji  w  wojnie  krymskiej,  czuje  nadchodzący  kryzys 
istniejącego  porządku,  kryzys  jedności  Słowian.  Kpił  z  słowianofilów  a  jednocześnie 
podobnie jak oni przeciwstawiał Rosję i Zachód. Nieprzychylny Polakom.  
 
Łączył  przeciwieństwa.  1836  –  kniaź  Iwan  Gagarin  opublikował  jego  wiersze  w 
Sowremiennikie. Z jednej strony: liryka filozofii przyrody – natur – filozofia. Dużo czerpał od 
Platona i panteistów (przyroda jako element dynamiczny ale uporządkowany). Jego panteizm 
jest jednak pełen sprzeczności – przyroda i człowiek w kolizji. Harmonia przyrody to tylko 
pozory.  Wszechświat  –  całość  przeniknięta  duchem  miłości  i  piękna,  absolut,  bóstwo. 
Przyroda – żywa, ma swój język, którego my nie rozumiemy, człowiek mały, ale żywy, silna 
świadomość  jednostki,  świat  przepełniony  pierwiastkiem  boskim.  Z  drugiej  strony  – 
cywilizacja  i  kosmos.  Jedność  przeciwieństw.  Inspiracją  poezji  jest  prawda,  dlatego  poezja 

nie  boi  się  wstrząsów  i  kataklizmów.  Tiutczew  aprobował  wolność  osobistą.  Świadomość 
posiadanie osobowości jest przyczyną lęku – przemijalność JA.  
W  pierwszym  okresie  twórczości  miłość  jest  beztroska,  pogodna.  Potem  to  zgubna 
namiętność  (Tiutczew  miał  romans  z  kobietą  niższego  stanu,  nauczycielką  swoich  dzieci, 
Heleną Dienisjewoj).  
 
Tragizm.  
W poezji przewija się romantyczne rozdarcie poety. Bodźce poezji – zjawiska ogólne, ciepło i 
chłód, gwar i cisza.  
Północ to u niego Rosja, Petersburg, zima, ugasanie życia.  
Idea niewyrażalności- das Unaussprechlich, Wackenroder  
Silentium- o tym, by nie mówić dużo bo i tak nie zostanie się zrozumianym przez ludzi.  
Fontanna-  strumień  fontanny  wytryskuje  do  góry  lecz  za  każdym  razem  spada  na  ziemię, 
podobnie myśl ludzka – ma swoje granice; poeta nie chce się z tym pogodzić.  
 
Poezja DNIA  

-Чародейкою зимою  

-Весенняя гроза  

-Осенний вечер  

-Есть в осени первоначальной  

->poezja beztroska, radosna, pełna dźwięków, fascynacja burzą 

Poezja NOCY  

-День и ночь – poeta podkreśla tu iluzoryczność harmonii przyrody (której synonimem jest 
dzień); istotę świata odsłania noc.  

-Видение  

-О чѐм ты воешь, ветр ночной?- analogia burzy w przyrodzie i w psychice człowieka; 
Poezja  

MIŁOSNA 
 -Она сидела на полу  

-Накануне годовщины 4 августа 1864 года 

 
A 3. Жизнь и творчество А. И. Герцена 

Urodzony 6 kwietnie 1812 roku zmarł 21 stycznia 1870- pisarz, myśliciel społeczny, działacz 
polityczny.  Urodził  się  w  Moskwie  jako  nieślubne  dziecko  magnata  rosyjskiego  i  16-letniej 
dziewczyny  pochodzącej  ze  Stuttgartu.  Jego  nazwisko  zostało  stworzone  od  słowa  das 
Herzchen(serduszko)  jak  mówiła  na  niego  matka.  Reprezentował  pokolenie  zędnych  ludzi, 
jest postacie dwubiegunową. Przed opuszczeniem  Rosji towarzyszyła mu  mysl  rewolucyjna, 
zachód  był  jego  naturalnym  punktem  odniesienia.  Studiował  w  Moskwie(studia 
matematyczno-fizyczne)  gdzie  wraz  z  przyjacielem  Mikołajem  Ogariewem  założył  koło 
filozoficzne.  Krąg  zainteresowań  Hercena  oscylował  wokół  myśli  socjalistyczno-utopijnej 
(Saint-Simon).  Działalność  Hercena  wzbudziła  podejrzliwość  władz  Rosji,  co  doprowadziło 

do aresztowania uczestników koła. W 1835 Hercen, jako przywódca, został zesłany do pracy 
administracyjnej.  Kiedy  w  1840  powrócił  do  Moskwy  był  opozycyjnie  nastrojonym 
myślicielem,  zapoznał  się  z  pracami  Hegla,  które  wywarły  na  niego  znaczny  wpływ.  Pisał 
książki publicystyczne, pisał również w gazecie. 

W roku 1847 Hercen wyjechał za granicę, a w 1850 uzyskał status emigranta politycznego. 
Projektował  wszcząć  walkę  z  reżimem  mikołajowskim  z  zewnątrz.  Z  zachwytem  śledził 
przebieg  i  rozwój  Wiosny  Ludów  we  Francji  i  Włoszech.  Załamanie  zrywu  rewolucyjnego 
oznaczało  dla  Hercena  kryzys  światopoglądu  i  klęskę  okcydentalistycznych  ideałów. 
Postrzegał  Zachód  jako  środowisko  gnijące,  widzi  jakie  zagrożenie  stwarza  rewolucja- 
wszystko obraca do góry nogami, jest przeciwko ludziom, niweczy autonomie jednostki.  

Jego dylematy to oscylowanie między rewolucja a obroną jednostki, obserwator problemow 
zycia codziennego. 

Dzieła:  

próby  pogodzenia  idealizmu  z  materializmem  O  miejscu  człowieka  w  przyrodzie 
Pierwsze spotkanie, Legenda, Drugie spotkanie 

dzieła literackie Kto winien?, Sroka złodziejka 

kryzys ideałów Listy z Francji i Włoch, Z tamtego brzegu 

teoria tzw. rosyjskiego socjalizmu chłopskiego O rozwoju idei rewolucyjnych w Rosji 

rewolucyjny demokratyzm Końce i początki, Do żołnierzy rosyjskich 

pamiętniki  Rzeczy  minione  i  rozmyślania  ("Былое  и  думы"-  socjalizm,  jego  zycie  od 
chłopczyka do staruszka) 

Herzen  pisał,  że  człowiek  nie  rodził  się  dla  szczęścia,  ale  po  to  by  wypełnić  swój  los- 
przeznaczenie to nieszczęście.  

Lenin nie uważał Herzena za rewolucjoniste.   

A 4. Натуральная школа 

Autor  pojęcia: Ф.В.Булгарин/Bułharyn (chciał poniżyć nowy kierunek)  

Nowy etap w rozwoju rosyjskiego realizmu krytycznego, który pojawił się w latach ’40 XIX 
wieku [ Ю. В. Манн: rozwój szkoły naturalnej 1842-’55; punkt szczytowy ‘47]; geneza 
szkoły w latach ’30, zwłaszcza w twórczości Gogola [„wszyscy wyszliśmy spod jego 
Szynelu” Turgieniew] 

Pisarze: Dymitr Grigorowicz, Włodzimierz Dal, Jewhena Hrebinka, Iwan Panajew.  jako 
pisarze szkoły naturalnej zaczynali: F. Dostojewski, I. Turginiew, M. Niekrasow, A. Hercen, 
W. Sołłogub 

Oprócz idei wyzwolenia jednostki spod władzy społeczeństwa ważne jest także wyzwolenie 
ze środowiska, w którym się żyje (np. urzędnik – środowisko urzędnicze), bo ono wpływa na 
człowieka, aż do fatalizmu. 

Oddziaływanie nauk przyrodniczych na literaturę, rozkwit małych form prozatorskich o 
tendencjach etnograficznych, tzw. szkice fizjologiczne/физиологические очерки [opis życia 
pewnej grupy ludzi w pewnym miejscu]. Wydawano je w zbiorach – almanachach: 

1845 almanach Fizjologia Petersburga zawierający „fizjologie”: Niekrasow Zakątki 
petersburskie, Dal Stróż petersburski, Panajew Felietonista petersburski …..itd.  

Tematy: mały człowiek – biedni urzędnicy w trudnych warunkach; dążyli do pokazania 
bogactwa ich duszy, poczucia godności osobistej; apelowali do warstw uprzywilejowanych o 
pomoc dla małych ludzi; obrazy peryferii Petersburga, kontrastów społ., dzielnic biedoty; 
emancypacja kobiet; los chłopów pańszczyźnianych 

Technika: unikanie idealizacji, upiększania; przed napisaniem szkiców dokonywali „wizji 
lokalnej”, podpatrywali sceny z życia codziennego, zapisywali oryginalne dialogi, zwroty 
językowe; ich celem było zwrócenie uwagi czytelników na negatywne zjawiska w życiu społ. 
Rosji. Konflikt dialogu – dwóch boh. jednocześnie ma rację i jej nie ma. 

Krytyka: tendencyjni, brak pozytywnych Boh., naturalizm, ograniczanie się do ujemnych 
aspektów rzeczywistości 

Podział na 2 typy: 



  Fizjologizm [szkice] – metoda dagerotypu – fotograficzne odwzorowanie 

rzeczywistości 



  Antropologizm – ja-człowiek jest ważniejsze, niż ja-urzędnik; nie wolno 

poddawać się wpływowi środowiska, zgadzać się być takim, jak wszyscy; filozofia 
Feuerbacha [niemiecki materialista]; pisarze: А. Галахов Записки Человека 
 
 



 

Poza podziałem: Dostojewski Biedni ludzie, Gonczarow Zwykła historia 

 

А 5. Умственное и литертурное движение периода 1856-1868 годов. Понятие 
нигилизма. Умственное течения. Журналы. 

-„wesoła epoka”, odwilż posewastopolska; początkowo hasła liberalizmu, odnowy pol. i 
dyskusje o reformie uwłaszczeniowej; po 1861 w związku z buntami chłopskimi zaostrzenie 
polityki. 

-просветительство/oświecenie – młodzi ludzie, którzy nie potrafili zachowywać się w 
towarzystwie [tańczyć, mówić po fr…], synowie duchownych – nie chcieli być jak ojcowie, 
uczyli się medycyny, biologii -> trzeba robić cos konkretnego, praktycznego; wiara w zdrowy 
rozum 

-nihilizm – nie zajmowano się problemami dobra i zła, życia i śmierci, kwestią chłopską itp., 
wierzyli tylko w naukę, nauki ścisłe, rozum jest w stanie podporządkować sobie przyrodę; 
odrzucano tradycyjne więzi nakładane na człowieka przez społeczeństwo, rodzinę, religię; nie 
uznawano autorytetów, idea wyzwolonej jednostki „rozumnie egoistycznej” [każdy kocha 
siebie samego; mnie będzie dobrze, jak innym będzie dobrze, bo będą się odwdzięczać]; 
krytyka zarówno tradycyjnych poglądów, jaki i marzycielstwa, oderwania od rzeczywistości. 
Bazarow z Ojców i dzieci uważa się za nihilistę; w tym duchu pisał Pisariew. 

-Mikołaj Czernyszewski – uznawany za przywódcę rewolucyjnych demokratów; 
raznoczyńca – syn popa, ukończył seminarium, ale stracił wiarę w Boga i zajął się nauką; 
popierał literaturę zaangażowaną, wierzył, że każdego człowieka można nauczyć być 
rozumnym, wszystko zależy, w jakim jest się środowisku – trzeba przenosić ludzi ze złego 
środowiska do lepszego; bał się krwawego powstania rosyjskiego narodu; współpracował z 
„Sowriemiennikiem”; 

-Szkice gubernialne Szczedrina 1856 – wszyscy biorą łapówki, ale Czernyszewski 
twierdzi, że nie ludzie są winni, a środowisko 

-Co robić? 1863 – napisana w więzieniu [siedział na Syberii]; powieść słaba, ale 
przedstawia interesujące idee, utopia; bohaterowie: lekarz Łopuchow, fizjolog 
Kirsanow i społecznica Wiera Pawłowna – racjonaliści, materialiści, rozumni egoiści; 
jest jeszcze rycerz-rewolucjonista Rachmietow – profesjonalista, ćwiczy silną wolę i 
odporność na ból; problemy wolnej miłości i wyzwolenia kobiet; treść: ojciec chce 
wydać Wierę za mąż wbrew jej woli, więc ta bierze fikcyjny ślub z nauczycielem 
swojego brata, zbiera z ulicy prostytutki, uczy je szycia, a gdy one pracują Wiera czyta 
im książki o socjalizmie, potem sprzedają ubrania na targu i dzielą się po równo, 
zakochała się w przyjacielu swojego męża, więc żyją w trójkącie; Wiera ma sen – 
wizję przyszłości, wszyscy są piękni, zdrowi i mądrzy, brak wyzysku, ludzie władają 
przyrodą. 

Partie literackie: 



  Radykalni demokraci  

o 

Czernyszewski, Dobrolubow, Niekrasow, Sałtykow-Szczedrin 

o 

Czasopisma „Sowremiennik”, „Iskra” 

o 

Wolność człowieka, ale nie popierają rewolucji chłopskiej 



 

Radykalni pozytywiści 

o  Pisariew, Zajcew 
o 

„Russkoje słowo” 

o 

Wiara w zdrowy rozum, ale brak wiary w rewolucję, chłopów trzeba posłać 
do szkoły, to będą więcej zarabiać [J. Mill] 



  Poczwiennicy 

o 

Dostojewski, Apollon Grigoriew, Mikołaj Strachow 

o 

„Wremia”, „Epoka” 

o 

Posredni miedzy słowianofilami i zapadnikami, nie wolno odrzucać 
Zachodu, ale źle, że rosyjska inteligencja oddzieliła się od chłopów, pewna 
tradycja narodowa zachowała się na wsi i nie wolno tego ignorować, 
inteligencja powinna pracować na wsi, leczyć, uczyć itp. 



 

Liberałowie 

o 

Michał Katkow, Konstantin Kawelin, Cziczerin 

o 

„Russkij wiestnik”, „Wiestnik Ewropy”, „Otieczestwiennoje zapiski” 

o 

Socjalizm jest zły, trzeba pracować samemu na siebie, inaczej ludzie nie 
będą robić nic; wolność osobista dla każdego człowieka; trzeba zmniejszyć 
rozdźwięk między bogaczami a biedotą  

o  Pisarze – Turgieniew, Gonczarow 



  Konserwatywni 

o 

Iwan Aksakow, Michał Kakow 

A 6. Droga twórcza Iwana Siergiewicza Turgieniewa 

Iwan Turgieniew (1818-1883), pochodził ze starej, zamożnej szlachty rosyjskiej, urodził się 
w Orle. Jego ojciec, pułkownik Sergiusz Nikołajewicz, zwolnił się z wojska i wraz z rodziną 
osiadł  w  majątku  rodowym  żony,  Warwary  Pietrowny  z  Łutowinowów.  To  właśnie  w  jej 
posiadłości (Spasskoje-Łutowinowo) upłynęło dzieciństwo przyszłego pisarza. Nie było ono 
szczęśliwe,  gdyż  nad  domem  ciążył  despotyczny  i  kapryśny  charakter  Warwary  Pietrowny. 
Turgieniew  otrzymał  staranne  wykształcenie,  władał  francuskim,  niemieckim  i  rosyjskim,  
wiele też podróżował (Niemcy, Szwajcaria, Austria, Włochy) 

 

Wyróżniamy pięć etapów  w twórczości Turgieniewa:  

1.  1838-1847 (okres romantyczny) 
2.  1847-1855  
3.  1855-1862 (okres dojrzały) 
4.  1862-1878 
5.  1878/9 - 1883 

 

Dodatkowo: 

–  w latach 1863-1870 Turgieniew przechodzi kryzys twórczy, w tym czasie przebywa w 

Baden-Baden, aby być w pobliżu ukochanej Pauliny Viardot 

–  a w latach 1870- 1883 wypracowuje  nowy styl 

 

1.  1838-1847 (okres romantyczny) 



  fascynacja Puszkinem, romantyczna poezja, wiersze, przyroda,  



  Steno  (Стено)  (1834),  jest  to  poemat  dramatyczny,  to  parafraza  Manfreda 

Byrona,  Turgieniew  odmitologizował  w  nim  wątek  fabularny,  sprowadzając 
akcję  z  zaświatów  na  ziemię  (do  Zatybrza,  dzielnicy  Rzymu)  a  bohaterami 
uczynił realnych ludzi 



  poematy:  Parasza  (Параша),  Rozmowa  (Разговор),  Andrzej  (Андрей), 

Dziedzic ( Помещик) (czerpał w nich obficie z doświadczeń poezji Puszkina i 
Lermontowa) 

 

2.  1847-1855  



 

zbliża się do pisarzy z ugrupowania zw. szkołą naturalną 



 

przyjaźni się z Bielińskim 



 

Dziennik człowieka zbędnego (Дневник лишнего человека) 1850 



 

Zapiski myśliwego (Записки охотника) (1847-1852): 
–  Chor i Kalinycz (Хор и Калиныч) (1847), to opowiadanie otwierające cykl 

Zapiski  myśliwego,  to  tzw.  „szkic  fizjologiczny”  czyli  charakterystyka 
porównawcza  dwóch  chłopów  rosyjskich,  opowiadanie  wprowadza  też 
realia  regionalne  i  etnograficzne,  w  opowiadaniu  tym  postawiony  został 
problem  charakteru  narodowego  Rosjanina,  polemicznie  wymierzony  w 
koncepcje słowianofilskie 

–  Las i step (Лес и степь) 

–  cały  cykl  składa  się  z  25  utworów,  z  czego  trzy  zostały  napisane  już  w 

ostatnich latach twórczości Turgieniewa 

–  w cyklu tym ostro atakuje system pańszczyźniany 
–  stworzenie  fikcyjnej  postaci  myśliciela-narratora,  mającego  podczas 

polowań  i  wędrówek  po  guberni  orłowskiej  okazję  do  poznania  czeladzi 
dworskiej  oraz  szlachty  obszarnickiej,  pozwoliło  autorowi  na  prezentację 
bogatej  panoramy  typów  ludzkich  i  stosunków  społecznych.  Szczególnie 
uwrażliwiony był Turgieniew na los chłopów skrzywdzonych przez życie i 
samowolę okrutnych urzędników. 

–  Mumu (Муму) 1852 posłużył się w nim tematem skrzywdzonego sługi, aby 

ukazać  odrażające  stosunki  pańszczyźniane,  prototypem  postaci  okrutnej 
dziedziczki była Warwara Piotrowna, matka Turgieniewa 
 

3.  1855-1862 (okres dojrzały) 



 

powieści:  

– Rudin  1856,  pod  względem  formy  jest  czymś  pomiędzy  nowelą  a 

powieścią,  powieść  kulturalno-historyczna  (Rudin  reprezentuje 
określoną kulturę a powieść jest sądem nad daną kulturą) 

– Szlacheckie gniazdo 1859 
– Ojcowie i dzieci 1862 
– W przededniu (Накануне) 1860 

 

 

4.  1862-1878 



  kryzys (1863-1870), poszukuje nowych form literackich , pesymizm 



  Widma    (Призраки)  1863/4,  jest  to  jeden  z  utworów  opartych  na  wątkach 

zagadkowych,  młodemu  człowiekowi  co  noc  pojawia  się  Эллис,  chuda 
dziewczyna-zjawa  (wampir?),  która  potrafi  latać  i  podróżować  w  czasie, 
odwiedzają  starożytny  Rzym,  pesymistyczna  wizja,  ona  umarła,  nikogo  nie 
kocha,  wypiła  jego  krew,  głębokie  nieszczęście,  miłość  zawsze  jest 
nieszczęśliwa 



  Dym  (Дым)  1867  powieść,  nie  do  końca  udana,  chciał  w  niej  dać  wyraz 

swojemu  zaniepokojeniu  sytuacją  wewnętrzną  w  Rosji  po  1861r.,  nie 
zadowalał  go  proces  realizacji  reformy  uwłaszczeniowej  i  niepokoiło 
umacnianie  się  wpływów  i  znaczenia  obozu  konserwatywnego.  Dymem, 
mirażem,  złudzeniem  okazują  się  dążenia  i  nadzieje  znacznego  odłamu 
społeczeństwa rosyjskiego oraz nadzieje człowieka na szczęście osobiste. 



  Sen (Сон) 1877, chłopak szuka ojca, ojciec nie jest zadowolony z tego, ze syn 

go odnalazł, ojciec powinien wychowywać syna, śmierć przychodzi od morza, 
Turgieniew panicznie bał się morza 



  Pies (Собака) 1866 

 

 

5.  1878/9 – 1883 

  Pieśń zwycięskiej miłości (Песнь торжествующей любви) 1881 

  Klara  Milicz  (Клара  Милич)  1882,  bohaterka  zza  grobu  steruje  życiem 

kochającego ją młodzieńca 

  Senilia  (Poematy  prozą),  nie  miały  być  drukowane,  mają  charakter 

autobiograficzny  i  bardzo  intymny,  stanowią  spowiedź  liryczną,  alegorie, 
symbole, refleksje nad losem człowieka, przyrodą 

 

A 9. Композиция романа Отцы и дети. Идейная концепция романа. 

Pokolenie lat 40 

Pokolenie lat 60 

Nikołaj Pietrowicz Kirasanow - ojciec 
Arkadiusza, szlachcic, właściciel 
drobnego majątku ziemskiego 
Paweł Pietrowicz Kirsanow - 
ekscentryczny brat Nikołaja, 
mieszkający stale w jego domu 

 

Bazarow - przyjaciel Arkadiusza, 
nihilista 
Arkadiusz Nikołajewicz Kirsanow - 
dziedzic rodzinnego majątku, nihilista, 
który pod wpływem miłości zmienia 
swoje poglądy 

 

Zbędni ludzie 

Nowi ludzie – dynamizm społeczny, duża 
siła, nihiliści 

 

Konfrontacja  dwóch  pokoleń  z  punktu  widzenia  człowieka  lat  ’40,  z  zachowaniem 
szacunku dla pokolenia ’60. Nie broni  ojców, ani  nie chce krytykować   synów. Smutny 
los tych pierwszych uosobiony jest w osobie Pawła Pietrowicza, który po krótkiej karierze 
"lwa  salonowego"  został  na  utrzymaniu  brata,  bez  rodziny,  dzieci,  bez  celu  w  życiu. 
Problem  "dzieci"  (w  tym  przypadku  Bazarowa)  to  problem  niewydarzonego 
rewolucjonisty, który  chce obalić stary porządek, ale nie umie stworzyć  nic nowego. W 
jednym z esejów Turgieniew stwierdza, że Bazarow łączy w sobie cechy Hamleta i Don 
Kichota.  Bazarow  jest  postacią  tragiczną  –  rewolucjonista  bez  teorii  rewolucyjnej, 
samotny,  lud  traktuje  go  z  dystansem,  nie  wykonał  zadania,  nie  zostawił  kontynuatorów 
swojego dzieła.  

Kompozycja – Turgieniew zawsze przedstawiał postać-bohatera danej epoki na tle innych 
[czyli  Paweł  Kirsanow  jako  typowy  przedstawiciel  lat  ’40,  na  tle  swojego  brata].  Akcja 
poprzecinana  jest  wstawkami  z  biografii  bohaterów,  przenoszącymi  nas  w  inne  epoki  i 
wyjaśniające źródła dziejących się obecnie wydarzeń. Biografia Pawła Kirsanowa nawet 
stylistycznie  odbiega  od  reszty  powieści.  Głównym  bohaterem  jest  Bazarow,  cały  czas 
skonfliktowany  z  Pawłem,  maja  skrajnie  różne  poglądy.  Ich  rywalizacja  kończy  się 
pojedynkiem [Bazarow zdradza swoje poglądy w tym miejscu]. Początkowo B jest pewny 
siebie, odważnie występuje przeciwko Pawłowi. Gdy zakochał się w Odincowej pierwszy 
raz spada mu maska pseudonihilisty,  pokazuje, że nie jest w stanie być wierny głoszonym 
ideałom; po powrocie do majątku Kirsanowych unika Pawła, chodzi po łąkach i flirtuje z 
Fieniczką.  Po  pojedynku  i  odrzuceniu  wyznania  miłosnego  przed  Odincową  wraca  do 
domu  rodziców,  z  którego  wcześniej  szybko  uciekł.  Czyli  gdy  przekonał  się,  że  sam 
własnymi  przekonaniami  pomiata,  stał  się  zrezygnowany,  bez  zapału  i  zginął  marnie  – 
przypadkowo  zarażony  tyfusem  [wg  mnie  –  było  to  celowe  z  jego  strony,  czuł  się 
przegrany i chciał skończyć ze sobą, bo nic innego mu nie pozostało, nawet Arkadiusz – 
przyjaciel,  wybrał  kobietę  zamiast  niego;  ale  takiej  interpretacji  u  Semczuka  nie  ma]. 
Inaczej- na początku silny, zaraża innych swoimi poglądami, z czasem coraz bardziej się 
ich wypiera [choć trochę wbrew sobie] traci animusz i umiera na zapadłej wsi, niczego nie 
zburzył, nie oświecił ludu. 

 
A 11. Droga twórcza Iwana Aleksandrowicza Gonczarowa. Jego trzy powieści. 

Iwan  Gonczarow  (1812-1891),  pochodził  z  rodziny  kupieckiej,  przyjeżdża  z  prowincji  do 
wielkiej  metropolii  w  nadziei  rozpoczęcia  nowego  życia  i  zrobienia  kariery.  Od  1835r. 
osiedlił  się  na  stałe  w  Petersburgu  (wcześniej  studiowała  w  Moskwie).  Przez  wiele  lat 
sprawował  różne  funkcje  urzędnicze,  ale  wielkiej  kariery  nie  zrobił  i    ostatecznie  w  1867r. 
porzucił pracę cenzora, aby odtąd utrzymywać się z pisarstwa. 

Już  w  latach  30-tych  tworzył    wiersze  i  nowele  (w  duchu  romantycznym),  widoczne  są  tu 
wpływy  rosyjskiej  literatury  romantycznej  (Marlińskiego,  Bieniediktowa,  Lermontowa, 
Puszkina: 

–  Dziwne  upodobanie  1838,wyśmiewa  w  sposób  żartobliwy  zamiłowanie  rodziny 

Majkowów  do  pieszych  i  konnych  wycieczek  poza  miasto,  a  ponadto  podniosłą 
sentymentalno-romantyczną frazeologię i nastrojowość inteligencji lat 30-tych. 

–   Szczęśliwa  pomyłka  1839,  powieść  salonowa,  epizod  z  życia  młodego  szlachcica  

Jegora Adujewa, który dzięki szczęśliwej pomyłce swego sługi odnajduje baronównę 
Helenę i żeni się z nią. 

 

1846-1852 wczesny Gonczarow: 

–  w 1846 r. razem z Walerianem Majkowem i Zabłockim zbliżył się do Bielińskiego i 

jego grupy 

–  Iwan Podżabrin 1842 (napisany), 1848 (ogłoszony) „szkic fizjologiczny”, afabularna, 

drobna  forma,  której  przedmiotem  jest  opis  życia  mieszkańców  wielkiego  domu  w 
Petersburgu, a ponadto opis samego domu 

 

1.  Zwykła historia (Обыкновенная история) 1847 r. 

–  przyniosła mu rozgłos i uznanie krytyki 
–  dzieło  to  było  wynikiem  artystycznych  dyskusji  lat  czterdziestych, 

skierowanych przeciwko epigońskiemu  romantyzmowi 

–  odczytano  je  jako  surowy  rozrachunek    z  postawą  marzycielstwa  i 

pięknoduchostwa, uosobioną w losach egzaltowanego młodzieńca Aleksandra 
Adujewa  (Gonczarow  rozwinął  Puszkinowski  wątek  Eugeniusza  Onegina, 
tworząc  własny  wariant  dalszej  biografii  Leńskiego,  określonej  przez  poetę 
jako „zwykły los”. Zaprezentował więc bohatera z prowincji, który przyjeżdża 
do Petersburga w nadziei ułożenia sobie życia na wzór romantyczny. Jednak w 
zderzeniu  z  kapitalistyczną  metropolią  Aleksander  traci  złudzenia, 
rozczarowuje  się.  Bohater  przechodzi  metamorfozę,  zmieniając  się  w 
zadeklarowanego realistę życiowego. Było to rezultatem nauk udzielanych mu 
przez wuja, Piotra Adujewa. 

–  Zwykła  historia  jest  powieścią  społeczną,  która  ukazuje  zwycięstwo 

Petersburga and prowincją 

 

2.  Obłomow (Обломов) (szerzej omówiony w następnej tezie) 

–  Sen Obłomowa (1849) 

–  Obłomow  (1859),  w  tworzeniu    koncepcji  tytułowego  bohatera  autor 

wykorzystał  uwagi  Bielińskiego  dotyczące  poprzedniej  powieści  (nie 
akceptował  nagłej  metamorfozy  Adujewa-juniora,  uważając,  że  raczej 
powinien on dokonać żywota na głuchej prowincji. 

–  Dobrolubow Co to jest obłomowszczyzna? (artykuł) 

 

3.  Urwisko (Обрыв) 

–  powieść ogłoszona została dopiero w 1869r. 
–  powieść  początkowo  nosiła  tytuł  Artysta  i  zawierała  krytykę  pochodzącego  z 

warstwy szlacheckiej artysty-dyletanta 

–  pańszczyźniany  prowincjonalny  dworek  Malinowka,  pomyślany  początkowo 

jako przedmiot satyrycznie złośliwej krytyki, został w końcu apoteozowany. 

–  Dzieje  Marka  Wołochowa  i  Wiery  miały  się  kończyć  zesłaniem  bohatera  na 

Syberię,  dokąd  podążyć  za  nim  miała  –  wzorem  żon  dekabrystów  – 
dziewczyna  ze  swoją  małą  córeczką;  tymczasem  Wołochow  ze  szlachetnego 
liberała przeobraził się w karykaturę „nihilizmu” lat 60-tych, a jego związek z 
Wierą – w walkę o duszę młodego pokolenia. 

–  nihilizm  stanowi  główne niebezpieczeństwo lat 60-tych, jest  zagrożeniem dla 

ludzi pokolenia Wiery, Wiera zwraca się ku religii 

–  Marek Wołochow jest cynicznym nihilistą, który kradnie i oszukuje  

 

Po roku 1870 Gonczarow usunął się z bieżącego życia literackiego i zerwał wszelkie kontakty 
towarzyskie. Umarł zapomniany. 

A 12. Obraz Ili Obłomowa. Możliwe interpretacje. Pojęcie obłomowszczyzny. 

Obłomow: 

–  Opis  patriarchalnego  dworku  szlacheckiego  (Sen  Obłomowa),  pogrążonego  w 

feudalnym  marazmie  i  odciętego  od  nowoczesnej  cywilizacji,  pozwalał  zrozumieć 
przyczyny katastrofy życiowej bohatera. Od dzieciństwa wychowywany w lenistwie, 
eliminowaniu  inicjatywy  osobistej  oraz  braku  zainteresowań  intelektualnych, 
Obłomow  doznaje  kolejnych  klęsk  w  warunkach  kultury  wielkomiejskiej.  Z  apatii  
życiowej nic nie zdoła go wyrwać: ani  studia, ani praca zawodowa, ani miłość Olgi 
Ilińskiej,  ani  perswazje  przyjaciela  Sztolca.  Nawiedzające  bohatera  myśli  o 
rozpoczęciu nowego życia pozostaną na zawsze w sferze projektów. 

–  Postawa,  jaką  uosabia  bohater  powieści  Gonczarowa  była  zdeterminowana  przez 

destrukcyjny wpływ stosunków pańszczyźnianych na psychikę człowieka. 

–  Obłomow – właściciel 350 „dusz” jest produktem i ofiarą systemu poddańczego, który 

zrodził  zjawisko  obłomowszczyzny  (czyli  postawę,  którą  cechuje  apatia  życiowa, 
atrofia  woli  i  energii,  izolacja  od  życia  społecznego    kulturalnego,  marazm  ideowy, 
pasożytniczą egzystencję) 

–  Całkowitym  przeciwieństwem,  nieprzystosowanego  do  życia  Obłomowa  jest  jego 

przyjaciel  Sztolc,  pół-Rosjanin,  pół-Niemiec,  energiczny  fabrykant.  Postać  ta  w 
zamierzeni  pisarza  była  próbą  zaprezentowania  pozytywnego  bohatera.  Ale  cel  nie 
został osiągnięty, chociaż Gonczarow wyidealizował wizerunek Sztolca. 

–  Obłomow ma szansę na odrodzenie się w miłości, ale sam ją zaprzepaszcza, przeżarty 

marazmem  i  apatią  Obłomow  kończy  żywot  w  nędznych  warunkach,  w  mieszkaniu 
wdowy Pszenicyny w ubogiej dzielnicy Petersburga. 

 

Możliwe interpretacje: (?) moje notatki są niedokładne 

0.  typ patriarchalny (związany z rosyjskim prawosławiem) 
1.  rosyjski typ narodowy (uniwersalny charakter, zwierający przemyślenia i uogólnienia 

dotyczące życia ludzkiego w ogóle, klęska nieprzygotowanego do życia charakteru) 

2.  Milton Ehre, ceną za rozwój gospodarczy jest zapomnienie o uczuciach, ludzie psują 

wzajemne stosunki, problem wychowania 

3.  puer aeternus (wieczny chłopiec) (Rousseau) 

 
A 13. Драматyргия А.Н. Островского. Анализ одной из пьес.  

Rosyjski  pisarz  dramatyczny,  ur.  12  kwietnia  1823  w  Moskwie,  zm.  14  czerwca  1886. 
Student na wydziale prawa Uniwersytetu Moskiewskiego. Pracował w sądzie opiekuńczym i 
handlowym.  Praktyka  prawnicza  dostarczyła  mu  bogatego  materiału  obserwacyjnego  do 
późniejszej twórczości literackiej.  

Pisarstwo  rozpoczął  od  lirycznych  wierszy  w  stylu  naturalnej  szkoły,  zadebiutował  jako 
dramaturg  komedią  Niesostojatielnyj  dołżnik  (1847).  Popularność  przyniosła  mu  komedia 
Do  wójta  nie  pójdziemy.  W  1859  napisał  swój  najbardziej  znaczący  dramat  –  Burza 
(premiera polska 1896). W latach 60. XIX w. stworzył kilka sztuk historycznych: Wojewoda 
(1865), Dmitrij Samozwaniec i Wasilij Szujski (1867) i in. 

W  1868  nawiązał  współpracę  z  pismem  "Otieczestwiennyje  zapiski",  w  którym 
opublikował komedie: I koń się potknie (1868), Las (1870) i in. Lata 70. i 80. to szczytowy 
okres  twórczości  Ostrowskiego  –  napisał  wówczas  najznakomitsze  swoje  utwory:  Wilki  i 
owce  (1875,  premiera  polska  1947),  Panna  bez  posagu  (1878,  premiera  polska  1954, 
dwukrotna ekranizacja rosyjska), Niewinni winowajcy (1883, premiera polska 1949). 

Ostrowski napisał setki sztuk, komedii gdzie głownie przedstawia ludzi  nie nalezaych do elit. 
już  po  pojawieniu  się  jego  pierwszej  sztuki  otrzymal  literackie  uznanie.  Dramaturgia  O. 
obowiązkowym  elementem  kultury  jego  epoki.  Krytycy  uważali  jego  dzieła  za  wierne  i 
glebokie  odzwierciedlenie  rzeczywistości.  O.  krocząc  swoją  oryginalną  drogą,  nie  rzadko 
wprowadzając zbijając z tropu zarówno krytyków jak i czytelników. 

Zamaskowierecie  to  rejon  Moskwy  gdzie  zyli  kupcy,  urzednicy  i  bedni.  Tam  tez  zyl 
Ostrowski.  Jego  matka  umarla,  wychowywala  go  macocha  szwedzka  szlachcianka. 
Pasjonował  się  teatrem,  zakochiwal  się  w  aktorkach,  jego  pierwsza  ‘zona’  była  prosta 
dziewczyna(nie wzieli oficjalnie slubu). Potem miał wiele romansow a na koncu ozenil się  z 
aktorka.  Dyrektor  moskiewskich  teatrow.  Przedstawiał  nie  tylko  byt,  był  bardzo  glebokim 
utalentowanym pisarzem 

Sztuka burza stała się zaskoczeniem dla wszystkich. Tragizm w niej zawarty zmusił krytyków 
do  zrewidowania  swoich  poglądów  na  temat  Ostrowskiego.  Po  pierwsze  z  niezwykłą 
plastycznością  było  pokazane  sceny  zycia  rodzinnego  umiejętnie  skrywane  za  ‘grubymi’ 
drzwiami wszystkich domostw. Ale to nie był zwykły szkic, autor pokazał marne połołożenie 
rosyjskiej dziewczyny w kupieckiej rodzinie. A dodatkowego tragizmu dodawala szczególna 
prawdziwość i szczerość autora- Burza jako obraz pisany z natury. 

Akcja dramatu ma miejsce w mieście Kalinow, który jest rozpostarty wśród zieleni sadów nad 
brzegiem  Wołgi.  Mogłoby  się  wydawać,  że  życie  zamieszkujących  go  ludzi  również  jest 

piękne  i  szczęśliwe  jednak  warunki  życia  i  prawa  jakimi  rzadzi  się  bogate  kupiectwo, 
stworzyły „świat więziennego i grobowego milczeni” ;) Dikoj i Marfa Kabanowa to postacie 
uosabiające  okrucieństwo  i  samowole,  a  porządek  w  kupieckim  domu  oparty  jest  na 
dogmatach  Domostroj.  Kabanicha,  zamożna  kobieta,  ma  syna  Tichona,  którego  wysyła  w 
sprawach  służbowych  do  Moskwy.  Dokoj  szanuje  Kabaniche,  bo  dla  niego  licza  się  tylko 
pieniadze. Kabanicha wie ze władze poza pieniedzmy daje także pokorność wszystkich ktorzy 
ją  otaczają.  Dąży  do  tego  alby  zwalczyć  wszystkie  objawy  przeciwstawianie  się  jej  przez 
domonikow.  Kabanicha  jest  dwulicowa-  pod  przykryciem  osoby  cnotliwej  i  pobożnej  w 
murach  domu,  dla  rodziny  jest  ona  despotą  i  tyranem.  Syn  Tichon  w  niczym  się  jej  nie 
sprzeciwia,  a  córka  Warwara  nauczyła  się  już  kłamać  i  oszukiwać.  Główna  bohaterka 
Katerina, nie przyzwyczajona do uniżenia, obrazy i pogardy jest w konflikcie z teściową. W 
swoim domu u boku matki żyła swobodnie i lekko, a w domu Kabanichy czuje się jak ptak w 
klatce. (czuje ze dlugo w nim mieszkac nie będzie). Katerina na wyszła za mąz za Tichona z 
milosci. W domu jej teściowej wszyscy drżą na dzwięk krzyku Kabanichy, to nie jest dobre 
miejsce  do  mieszkania  dla  młodych.  Kiedy  Tichon  wyjezda  do  Moskwy  Katerina  poznaje 
zupełnie innego człowieka(Borys) roniącego się od wszystkich domonikow, po raz pierwszy 
w życiu doznaje prawdziwego uczucia. Noca spotyka się z Borysem. Nawiązuje się miedzy 
nimi  romans.  [po  czyjej  stronie  staje  autor?  Po  stronie  Kateriny,  bo  nie  można  zabraniać 
człowiekowi dążenia do prawdziwych uczuć]. Katerina jednak przez swa pobożność nie może 
sobie poradzic z tym ze zdradzila meza i mu to wyznaje. 

             Prostolinijność i szczerość Kateriny wzbudzają szacunek zarówno u autor czytelnika 
jak  i  widza.  Jednak  zostaje  potepiona  przez  Kabaniche.  Dziewczyna  decyduje  ze  nie  może 
być dłużej ofiara bezdusznej teściowej, nie może dusić się w zamknięciu. Chce być wolna a 
wolność swoja widzi tylko w swojej śmierci (rzuca się do rzeki). Można się spierac czy utrata 
zycia nie była za wysoka cena, czy po jej śmierci wszystko dalej będzie trwało w zaklamaniu 
i obludzie, czy wręcz przeciwnie? Oczywisice do simerci Kateriny przyczynila się Kabanicha, 
jej corka Warwara ucieka z domu a syn Tichon zaluje ze nie umarl z zona. 

Należy zauważyć, że jednym  z głównych aktywnych obrazow tej sztuki jest  burza. Wyraza 
ona  symboliczna  idee  dziela.  Obraz  burzy  bezpośrednio  uczestniczy  w  aktach  dramatu  jako 
raelne  zjawisko  przyrody,  pojawia  Si  Ew  decydujących  momentach  często  określając 
przewinienia  bohaterki.  Burze  można  interpretowac  wielorako,  jako  zwiastun  tragedii, 
zjawisko które oczyszcza atmosfere dla Kateriny burza jest ulgą i rozwiazeniem. 

Już  w  pierwszym  akcie  rozpetała  sie  burza,  jako  zwiastun  tragedii,  a  Katerina  powiedziala 
wtedy  do  Warwary  „niedlugo  umrę”.  Jej  wyobrażenie  połączyło  się  z  ‘przepowiednią’ 
oblakanej kobiety, która powiedziala ze burza na darmo nie przychodzi, a realny grzmot łaczy 
się z uczuciem wlasnego grzechu. 

Burza  wszystkimi  wstrząsnęła,  okrutne  prawa  wczesniej  bądź  poznej  dobiegna  konca,  spor 
nowego ze starym zaczal i i będzie trwac..  

                      Burza-  wedlug  struktury  to  grecka  tragedia,  nie  ma  tam  postaci  jest  fatum,  zly 
los, bohaterowie sa podobni jedne do drugiego. Natomiast w zachodnioeuropejskiej sztuce nie 
było  fatum,  zlego  losu,  dam  czynnikiem  były  cech  ludzkiej  natury.  W  Rosji  również 
czynnikiem były ludzie cechy natury, człowiek chciał działac, ale działa jakas(niewidzialna) 
sila. Czym wiecej Katerina walczyla tym gorzej to było dla niej. Prawo- ‘bądź jak wszyscy’, 
los  wisi  nad  bohaterem  rosyjskiego  dramatu.  Czas  w  miescie  się  zatrzyma  jest  bulwar  po 
którym  nikt  nie  chodzi,  przestrzen  jest  waznijesza  niż  historia.  Ljubow  Kosickaja(grala 
Katerine)  to  milość  Ostrowskiego,  to  prototyp  Kateriny,  w  jej  miescie  w  dzieciństwie  było 
podobnie. Katerina była bardzo pobozna i nie może przezyc grzechu, nie protestuje przeciwko 

tego  co  ja  oatacza.  Wpada  w  pułapkę,  dla  niej  calkowita  swoboda  jest  nie  do  zniesienia, 
uciemiężanie  nie  jest  wina  ani  Cara  ani  rzadu,  tylko  rosyjskich  ludzi.  Katerina-  naiwny 
anarchistyczny bunt, chce wyrwac się z teog swiata i poleciec w niebo potem upac do wody i 
umrzec, ale jej lot nie może trwac dlugo. 

Konflikt: młodzi/ starzy 

Troche zagmatwane, ale to wszystko co udalo mi się  znaleźć;) 

 
 
 A 15. Groteska Sałtykowa – Szczedrina, Historia pewnego miasta jako satyra polityczna  
 
Sałtykow 1826 – 1889. Oskarżony o dążenie do rozpowszechniania rewolucyjnych idei 
zesłany do Wiatki, gdzie spędził 8 lat pracując przymusowo jako urzędnik. To była pewnego 
rodzaju szkoła przygotowawcza do jego późniejszej działalności satyrycznej. 1867-1870 
Dzieje pewnego miasta satyryczna historia Rosji. Cenzura nie pozwoliła autorowi wyrażad się 
jasno na temat niektórych palących problemów; częste aluzje i alegorie. Satyra wymierzona 
bezpośrednio w ustrój monarchistyczny. Centralny problem- zagadnienie władzy i ludu. 
Problem ten zaostrzył się po reformach lat 60- tych, kiedy chłopów paoszczyźnianych 
zrównano z ludźmi wolnymi. Sałtykow sprzeciwiał się tym, którzy twierdzili, że ustrój 
monarchistyczny i władza absolutna są najlepsze dla Rosji by rządzid masami ludowymi.  
 
Utwór Obraz Rosji w postaci groteskowego, na poły fantastycznego, miasta Głupowa i 
władze absolutną w postaci głupolskich rządów. Rozdziały są parodią współczesnych 
autorowi traktatów historycznych. Po raz pierwszy despotyzm carski jest demaskowany 
bezpośrednio – wcześniej robił to autor poprzez krytykę biurokracji. W otworze nosicielami 
władzy absolutnej są horodniczowie. Każdy z nich uosabia taktykę caratu w danym 
momencie historycznym.  
 
1. Brudasty- zamiast mózgu- pozytywka wygrywająca słowa- nie zniosę; zniszczę. Wyraża to 
bezduszny automatyzm, samowolę, despotyczna przemoc.  
 
2. Benewoleoski- wydawał ustawy o należytym wypieku pierogów.  
3. Pryszcz- głowa nadziana smakowitym farszem, leniwy.  
4. Mikalad- lubieżny.  
5. Grustiłow- sentymentalny mistyk.  
 
 
6. Ferdyszczenka  
7. Brodawkin  
 
 
8. Ugrium- Burczejew- upiorna postać horodniczego – idioty, wyolbrzymiona postać, 
skupiająca w sobie cechy poprzedników; absurd; idea i mechanizm władzy absolutnej, jej 
bezmyślny automatyzm i okrucieostwo. Postad ta nie znosiła sprzeciwu ani swobodnej myśli. 
Cyt. Z podręcznika: „Jedynymi ideałami były linia prosta i koszarowy system życia, który 
wprowadził do Glupowa z całą bezwzględnością zidiociałego maniaka”. J Jego zapędom 
oparła się dopiero rzeka. Postać zniosło z powierzchni ziemi „jakieś mgliste coś” będące 
zapewne symbolem nadchodzącej rewolucji.  

Uosabiają obłudną politykę cara, 
cieszącą masy perspektywą 
wprowadzenia konstytucyjnych 
rządów monarchistycznych  
 

Zwolennicy wojennych egzekucji, toczący wojny oświatowe za 
wprowadzeniem uprawy gorczycy i rumianku  -> wyrażały 
kolonizacyjno- cywilizatorskie zapędy caratu  
 

 
To też satyra na masy ludowe. Wykpienie ich politycznej bierności, cierpiętniczego 
posłuszeństwa, uległość i pokorę. Autor chciał zasiać ziarno protestu. Krytyka próbowała 
przytępić wymowę dzieła przeinaczając jego interpretację. http://briefly.ru/saltykov-
cshedrin/istorija_odnogo_goroda/ tu streszczenie po ros. Takie znalazłam, trochę długie. 
 
 
A 16. Biografia Dostojewskiego jako źródło twórczości 
 
Ur 1821, zm 1881, 
 
Urodził się w Moskwie, ale nigdy nie była inspiracją dla jego sztuki. Jego ojciec był 
lekarzem, a poza tym wymagającym, głośnym człowiekiem. Sam uczył swoich synów od 
wczesnej młodości czytał im książki, w tym Balzaka, Hugo i Shakespeare, można więc uznać, 
że od najmłodszych lat Fiodor był silnie edukowany, a co za tym idzie wykształcony. Matka 
była skromną cicha kobietą, córka kupca. Po jej śmierci przenoszą się do Petersburga gdzie 
Fiedia uczy się na inżyniera (architektura) 
 Jego rodzina musiała znieść wiele upokorzeń i wyrzeczeń, żeby przetrwać ciężkie warunki 
materialne, dlatego też w swoich powieściach lubi umieszczać bohaterów w podobnie 
paskudnej sytuacji. Jego ulubionymi postaciami są „poniżeni i skrzywdzeni” mali, szarzy 
ludzie (Biedni Ludzie), romantyczni marzyciele żyjący we własnym zamkniętym świecie 
urojeń (Białe noce) oraz ludzie  zżerani chorobliwą ambicją i schizofrenią (Sobowtór)  Tłem 
niemal wszystkich utworów pisarza jest Petersburg, widziany przez pryzmat  psychiki dopiero 
co wyrwanej z patriarchalnej bezpośredniości (chyba mam za mądrą książkę) i odczuwającej 
wielkie miasto jako świat dziwny, fantastyczny, obcy. To miasto mgieł i białych nocy jest u 
Dostojewskiego miastem-widmem, symbolem sił, które wtargnęły z Zachodu i zburzyły 
spokój starej „świętej Rusi”. Dostojewski umiera w Petersburgu 
 
1846 – pierwsza powieść „Biedni ludzie” 
 
Przełomem w życiu Dostojewskiego było uniknięcie kary śmierci przez rozstrzelanie (za 
uczestnictwo w ruchu pietraszewców, zajmowali się rozważaniami nad uwłaszczeniem 
chłopów, wolnością prasy, a co bardziej rzutcy chcieli ubić cara, sam Dostojewsi został 
skazany za rozpowszechnianie zakazanego listu Bielińskiego), po katordze (Omsk) i 5 letniej 
służbie wojskowej w Semipałatyńsku wraca do domu. Zrywa z rewolucyjnymi ideami 
(1862/3 rok), acz nie staje się bezkrytycznym apologetą cara. Wydaje czasopismo „Время” 
głoszące idee powrotu do gleby – przywrócenie rdznnie narodowych, a przez to i 
chrześcijańskich wartości życia ludowego. 
Obcowanie z ludem jest natchnieniem do twórczości (Zapiski z domu umarłych). 
W 1862 pierwszy raz wyjechał za granicę. Relacje z tej podróży zawarł w Zimowych uwagach 
o wrażeniach z lata, zwłaszcza w Londynie zdumiała go i zaszokowała potęga cywilizacji 
kapitalistycznej, skrajna racjonalizacja życia, przeraziła go władza pieniądza nad ludźmi. 
Myśli te rozwinął również w „Młodziku”, a także można znaleźć odniesienia do tego w 
Zapiskach z podziemia, o człowieku, który fałszywie pojmuje swoją wolność. D. przestrzega, 
że nie można ubóstwiać istoty ludzkiej. Problem Człowieka-Boga obecny jest również w 
Biesach (Kiryłłow – jeśli popełnie samobójstwo, przekrocze granice sam zdecyduje o tym 
kiedy mam odejść, będę bezgranicznie wolny stanę się Człowiekiem - Bogiem), a w ogóle ta 
koncepcja wzięta od Feuerbacha (pietraszewcy coś tam o nim mówili).  
Rozważania nad moralnością kontynuuje też w Zbrodni i karze 

Ma słabość do gier karcianych i ruletki, ale hazard pomaga mu w pisaniu powieści: po jednej 
z wielkich przegranych, przebywając za granicą, włóczył się (bodajże w Dreźnie) i z całej tej 
rozpaczy wymyślił Zbrodnie i karę. 
 
Po 1862 roku tworzy Zbrodnie i karę, Idiotę, Biesy i Braci Karamazow 
 
główne problemy twórcze: 
 



 

wiara – ateizm: 
kwestia wyboru wiary, a nie zdawanie się na wybór rodziców, pojmowanie jej, 
zastanawianie się nad istotą Boga, nad nieśmiertelnością 



 

teodyceja, 
pytanie: dlaczego Bóg skoro jest dobry nie stworzył świata bez zła? 
Odp:  Kto nie może przyjąć tego jaki jest świat jest buntownikiem 



 

wolność: nie można być wolnym do końca, bo wpada się w niewole grzechu. można być 
tylko wolnym w Chrystusie 



 

dobro 
każdy człowiek może stać się dobrym,  



 

trud, praca 



 

idea misji Rosji (prawosławnej) dla świata (mesjanizm) 

 
Podobnie jak inni wielcy pisarze Dostojewski traktował literaturę jak misję moralną, jako 
narzędzie walki o przemianę świata 
 
Przeżył on przełom światopoglądowy, po którym wystąpił w roli proroka (choć osobiście nie 
lubił gdy tak go traktowano). Gwałtownie krytykował współczesność, ukazując jednocześnie 
swojemu narodowi jak i całemu światu drogi moralnego i religijnego odrodzenia. Ważnym 
był tu kontakt z prostym ludem, którego uważał Dostojewski za nosiciela wyższych, 
prawdziwie chrześcijańskich wartości. 
 
8 czerwca 1880- podsumowanie 20 letnich przemyśleń D. w Mowie o Puszkinie wygłoszona z 
okazji odsłonięcia jego pomnika w Moskwie, myśl Puszkin jako syntetyczny wyraz ducha 
rosyjskiego – problem tułactwa (ludzie zbędni i wszyscy ci którzy poszukują idei rosyjskości, 
remedium – ukorzenie się przed kulturą chłopską). Stać się Rosjaninem to stać się bratem 
wszystkich ludzi, wedle wskazań Chrystusa. Podsumowanie tych idei również w Legendzie o 
wielkim inkwizytorze w Braciach Karamazow 
 
Ich pisał pod wrażeniem bohaterskiej walki narodników-terrorystów, którym nie odmawiał 
osobistej szlachetności. Istotniejsze tu jednak były problemy wewnętrzne Iwana Karamazowa 
(odrzuca on stworzony przez Boga świat), które były własnymi głęboko przeżytymi 
problemami Dostojewskiego. Sam bowiem miał problemy z własną wiarą, choć przeszedł je 
zwycięsko.  
 
W 1878, by lepiej poznać prawosławie spędził 2 doby w Pustelni Optyńskiej, 3 razy spotkał 
się ze starcem Ambrożym, był tam też Sołowiow (pisarz uczęszcza też na wykłady filozofa). 
'78 rok to początek pracy nad Braćmi 
 
Źródła prozy D kryją się w romantyzmie, zwłaszcza problem indywidualizmu. Po katordze 
rozpoczął wnikliwą obserwacje ludzi  „naturalnych” wyzbytych kontaktu z kulturą 
(przestępcy we Wspomnieniach z domu umarłych”, analiza natury zbrodniarza) 

 
A 17. Światopogląd Dostojewskiego 

CO CIEKAWE JEST KSIĄŻKA POD TAKIM TYTUŁEM, znalazłam jej omówienie, które 
streszczam 
  
 Książka M. Bierdiajewa złożona z dziewięciu rozdziałów (m.in. Człowiek, Miłość, Zło, 
Rewolucja i Socjalizm, Wielki Inkwizytor, Bogoczłowiek i Człowiek-Bóg) to w szerszym 
ujęciu portret niejednorodnej duszy narodu rosyjskiego – o cechach w równym stopniu 
religijnych, jak ateistycznych. Rosjanie są albo apokaliptykami albo nihilistami, dlatego są 
nieszczęśliwi. Ta sprzeczność duszy rosyjskiej „łączy nihilizm z religijnym dążeniem do 
końca świata, do nowego objawienia, nowej ziemi i nowego nieba”, rozdwojenie ducha 
ludzkiego stanowi jedyny temat powieści Dostojewskiego. Dostojewskiego zajmuje problem 
człowieka i jego przeznaczenia.  
Przez bunt człowiek Dostojewskiego zyskuje wolność. Człowiek nie może się nie buntować, 
bowiem rychło przemieniłby się w „klawisz fortepianowy”. Bunt stanowi punkt wyjścia. 
Jedni na tej drodze upadną i nigdy już nie wstaną, inni, silni duchem, osiągną cel. Ale 
wolność nie jest celem: prowadzi ona albo do człowieka-boga albo do Bogoczłowieka. Na 
pierwszej z dróg człowiek znajduje zgubę, na drugiej zbawienie. „Człowiek istnieje jedynie 
wtedy, jeśli jest obrazem i podobieństwem Bożym, jeśli istnieje Bóg. Jeśli nie ma Boga, jeśli 
człowiek jest bogiem, to nie ma człowieka, człowiek ginie”. Taka właśnie jest jasna wymowa 
odczytania przez M. Bierdiajewa dzieła Dostojewskiego. „Wolność Raskolnikowa, 
przekraczająca granice natury człowieka, rodzi świadomość własnej nicości, bezsiły, niewoli. 
Wolność Stawrogina przekształca się w zupełną niemoc, w zniszczenie i wygasanie 
osobowości. Wolność Kiriłłowa, który zapragnął zostać bogiem, kończy się straszną i 
bezowocną zgubą”. Człowiek musi sam zdecydować czym (kim) będzie.         
Dostojewski, jak zostało powiedziane, tematem powieści swych uczynił człowieka 
podążającego drogą wolności, więc drogą błędów, a ta jest drogą cierpienia. Ku 
Bogoczłowiekowi trzeba przejść drogę wolności (cierpienia) do końca. Opowiadanie o 
człowieku implikuje badania nad wolnością, złem, miłością, dobrem.  

Inne artykuły: 
…Poczwiennictwo 
Na początku lat 60. XIX wieku Dostojewski dążył do wypracowania tego, co nazwano 
później "poczwiennictwem". Doszedł do przekonania, że najwyższe wartości moralne są 
przechowywane przez prosty rosyjski lud, przede wszystkim w jego szczerym sposobie 
wyznawania prawosławia. Do tego doszedł niezwykle krytyczny stosunek do świeckiej 
cywilizacji Zachodu i do inteligencji, która reprezentowała w Rosji tendencje 
okcydentalistyczne. Poczwiennictwo było zatem odmianą ludowego konserwatyzmu 
religijnego

[2] 

Dostojewski jednoznacznie odrzucał lewicowe i liberalne propozycje zmian. Jego zdaniem 
przemiany społeczne winny dokonać się w duchu autentycznego chrześcijaństwa. W opinii 
pisarza Nowa Rosja (tak samo jak stara) miała być prawosławną monarchią odrzucającą 
zachodni konstytucjonalizm i parlamentaryzm, jednoczącą wszystkie narody Słowian. 
Pisarz utożsamiał autentycznego chrześcijanina z osobą silnie zakorzenioną w „rosyjskiej 
glebie”, utożsamiającą się z prostym ludem rosyjskim, bowiem rosyjska ludowość opiera się 

właśnie na chrześcijaństwie. Zatem, odrzucenie idei narodu rosyjskiego, jeśli nie zostaje 
radykalnie uznane przez Dostojewskiego za wyraz ateizmu, to co najmniej oznacza religijny 
indyferentyzm. 
Antypolska postawa 
W dziełach Dostojewskiego Polacy przedstawiani są jako ludzie bez zasad i wartości. Nie są 
to negatywni bohaterowie, ale tło, postacie marginalne, których pojawienie zapowiada klęskę. 
W Graczu są obecni w kasynie, ale nie zajmują się grą, ale robieniem hałasu licząc, że 
wygrani rzucą im jakieś drobne. W Idiocie "ruchliwy Polaczek" prowadzi po Petersburgu 
pijaną kompanię Rogożyna, w poszukiwaniu miejsc, gdzie jej przywódca mógłby się jeszcze 
zadłużyć. W tej powieści związek Agłaji z Polakiem jest nieszczęściem na miarę śmierci lub 
szaleństwa. 
Taka postawa wynika z obserwacji podczas katorgi więźniów Polaków, którzy do Rosjan, ich 
ciemiężycieli, odnosili się z pogardą i wyższością. Dla Dostojewskiego Polacy, jako 
słowiański naród najbliższy cywilizacji zachodniej, noszą wszystkie jej grzechy i są 
czynnikiem stojącym na przeszkodzie w drodze do jedności Słowian. Katoliccy Polacy są 
wrogami prawosławnej Rosji, przez co muszą ulec, by potężna Rosja mogła w braterstwie 
połączyć narody słowiańskie. 
Choć Dostojewski był nastawiony antypolsko, to mówił biegle po polsku i znał dobrze polską 
literaturę - w szczególności Mickiewicza. 

…Dostojewski poddawał krytyce współczesną sobie rzeczywistość, snuł refleksję nad 
rozmaitym prądami myślowymi, które wówczas zyskiwały coraz większą popularność, 
dopuszczając do głosu rozmaite, często przeciwstawne sobie stanowiska światopoglądowe. 
Tematem dominującym w twórczości omawianego pisarza jest problematyka zła. Przyjmując 
ogólne rozróżnienie na trzy podstawowe rodzaje zła – metafizyczne, moralne i fizyczne – 
możemy dostrzec występowanie każdego z nich w obrazie świata kreślonym przez 
Dostojewskiego, jakkolwiek on sam explicite ich nie rozróżnia. Pisarz dostrzega zło 
i cierpienie obecne w strukturze świata, związane z jego niedoskonałością, ograniczeniem; 
wskazuje na liczne przypadki fizycznego, cielesnego cierpienia jednostek; wreszcie, 
w szczególny sposób opisuje tzw. zło moralne, którego podłożem jest świadomy i wolny 
podmiot. Wydaje się, iż właśnie zło generowane przez indywiduum znajduje się w centrum 
zainteresowania Dostojewskiego. Jakkolwiek uwzględniał on kontekst społeczno – 
historyczny i dostrzegał liczne implikacje zewnętrzne, które mogą wpływać na charakter 
decyzji i działań podejmowanych przez jednostkę, to główny ciężar odpowiedzialności 
umieszczał właśnie w konkretnym, pojedynczym człowieku, będącym ostateczną instancją 
obdarzoną nieograniczoną wolnością. Dostojewski dostrzega trzy zasadnicze źródła zła: 
odrzucenie Boga, nieograniczoną ludzką wolność oraz bunt wobec nieprawidłowo 
„urządzonego” świata i społeczeństwa. Dostojewski był orędownikiem idei 
Bogoczłowieczeństwa, Boga – Człowieka, uosabianej przez ewangelicznego Chrystusa. 
Konfrontował ją z figurą Człowieka – Boga, stworzoną przez Ludwiga Feuerbacha. Rosyjski 
pisarz, traktując odrzucenie idei Bogoczłowieczeństwa jako niewątpliwe zło. Dostojewski 
obawiał się wzrastającej popularności feuerbachowskiego antropoteizmu. Miał na myśli 
radykalny i rzetelny ateizm filozoficzny, który konsekwentnie wyprowadza wnioski 
wypływające z doktryny o nieistnieniu Boga i zastąpieniu jego miejsca przez człowieka. 
Zatem, dla Dostojewskiego zło realizowało się przez sam błędny wybór opcji Człowieka – 
Boga i odrzucenie Boga religii chrześcijańskiej. Charakter wtórny wobec tego pierwotnego 
zła miały dostrzegane przez pisarza konsekwencje podjętej decyzji – zabójstwo, samobójstwo 
oraz powstanie despotyzmu. Filozoficzną – na gruncie ateizmu — motywację zabójstwa 
prezentuje literacka postać Raskolnikowa. Celem dokonania morderstwa było pragnienie 
zakwestionowania jedynie konwencjonalnego charakteru zasad etycznych, zabraniających m. 

in. morderstwa. Tak rozumiane, zabójstwo jest manifestacją pełnej wolności jednostki, nie 
skrępowanej przez jakiekolwiek instancje. Usunięcie Boga, rozumianego przede wszystkim 
jako fundament etyki, miałoby wyzwolić człowieka z nieuzasadnionego poddaństwa 
niewidzialnemu, niedostrzegalnemu bóstwu, które sztucznie i bezprawnie krępuje wolność 
i autonomię wybitnych jednostek. Poza szkodliwością społeczną i śmiercią osób postronnych 
– Dostojewski koncentruje się na psychologicznej analizie osobowości zabójcy. Wydaje się 
bowiem, iż czyn aprobowany na gruncie świadomie przyjętej teorii ateistycznej winien 
zagwarantować danemu indywiduum poczucie zrealizowania, spokoju, szczęścia. Rzecz 
jasna, tak się nie dzieje. Pisarz wskazuje na nieprzekraczalność norm etycznych jako 
usankcjonowanych przez Boga. Być może, gdyby Bóg nie istniał, „wszystko byłoby 
dozwolone”. Niemniej, w świecie Dostojewskiego, Bóg osobowy istnieje i stanowi m. in. 
podstawę systemu etycznego oraz ludzkiej wolności.  
Innym zagrożeniem, wynikającym z konsekwentnie realizowanej postawy ateistycznej, jest 
możliwość uzasadnienia aktu samobójczego. Kiriłłow nie dopuszcza możliwości 
współwystępowania dwóch typów bytów obdarzonych pełnią wolności – Boga i człowieka. 
Tym samym podejmuje klasyczne wręcz – na gruncie filozofii Boga – zagadnienie relacji 
między wolnością człowieka a wolnością, wszechmocą i wszechwiedzą Boga. Samobójczy 
akt Kiriłłow miałby umożliwić ludzkości uwolnienie się od strachu przed śmiercią i przede 
wszystkim – wyzwolenie się od Boga. Podobnie jak w przypadku Raskolnikowa, także 
Kiriłłow, a tym samym jego teoria, ponosi klęskę. 
Wreszcie, trzecią opcją dostrzeżoną przez Dostojewskiego jako możliwy rezultat afirmacji 
ateizmu jest powstanie despotyzmu. Literacką egzemplifikacją tego zagrożenia jest zarówno 
teoria Szygalewa, jak i koncepcja polityczna prezentowana przez Inkwizytora. Istotą 
despotyzmu jest zaspokojenie podstawowych, fizjologicznych potrzeb ludzkości i polityczna 
opieka władzy nad społeczeństwem w zamian za zrzeczenie się przez poddanych wolności 
i przekazanie jej panującym. Punktem docelowym tego zniewolenia miałoby być zniewolenie 
wewnętrzne, uniemożliwiające autonomiczne dokonanie wyboru między dobrem a złem, 
a zatem totalitarne zapanowanie również nad świadomością poddanych. 

… powieść Dostojewskiego usiłuje przekonać czytelnika, że człowiek musi brać pełną 
odpowiedzialność za własne czyny, co wiąże się także z ponoszeniem ich konsekwencji. W 
samym tytule jest już zawarte to wielkie przesłanie. Każda zbrodnia musi zostać ukarana. 
Konsekwentnie, niezależnie od tego kim jest osoba popełniająca przestępstwo i jaka jest jej 
motywacja, należy doprowadzić do tego, by za to zapłaciła. 

Ponadto Dostojewski w „Zbrodnia i karze” w doskonały sposób uchwycił złożoność natury 
ludzkiej. Z jednej strony jesteśmy zdolni do najszlachetniejszych i światłych zachowań, do 
współczucia, niesienia pomocy innym, miłości, a z drugiej strony nawet wrażliwe jednostki są 
w stanie chwycić za siekierę i rozłupać głowę drugiemu człowiekowi. Powieść wielkiego 
Rosjanina mówi jednak nie tylko o tym, że każdy w każdym z nas drzemie zbrodniarki 
potencjał, ale również o tym, że nawet z najniższego upadku jesteśmy w stanie się podnieść. 
Można więc powiedzieć, że „Zbrodnia i kara” to także powieść o ludzkiej niezłomności i sile 
charakteru. Dostojewski posłużył się tutaj bardzo ciekawym zabiegiem – Rodion, czyli były 
student prawa, okazał się zdolny do morderstwa, podczas gdy Sonia, osiemnastoletnia 
prostytutka, w rzeczywistości była „istnym aniołem”. Autor w ten sposób uzyskał pewien 
paradoks, ponieważ bohaterowie po bliższym poznaniu okazali się być zupełnie inni, niż 
można byłoby przypuszczać po pierwszym zetknięciu się z nimi. To kolejny dowód na to, że 

Dostojewski był mistrzem ukazywania złożoności ludzkich charakterów i natury człowieka w 
ogóle. 

 
A 18. Zbrodnia i kara – kompozycja i idea 
 
Powieść wyrosła z notatek o Marmieładowie, czyli o problemie pijaństwa.  
Akcja toczy się przez 2 tygodnie, plus epilog na katordze 
Miejscem akcji jest Petersburg, pokazany w iście gogolowskim stylu, nieprzyjazny, senny, 
niebezpieczny. Panuje tam duszna atmosfera. 
Powieść intelektualna, wielowątkowa 
Bohatera poznajemy tuż przed dokonaniem zbrodni, autor ukazuje jak myśl o niej w nim 
rośnie i zmierza do realizacji. Przy czym pokazuje jak wielki jest przy tym udział 
nieświadomości samego bohatera, część rzeczy czyni w gorączce. Po zabójstwie 
obserwujemy jego reakcje na dokonaną zbrodnie, ważnym jest, że mimo przyznania się do 
winy Raskolnikow nie żałuje zabójstwa nikomu niepotrzebnej staruchy, boli go raczej to, że 
nie okazał się człowiekiem wyjątkowym, taki jak Napoleon, co, według jego teorii 
uprawniało by go do popełnienia każdej zbrodni, w imię dobra społecznego oczywiście. 
Dopiero na katordze, bezwolnie poddając się opiece Soni i rytuałom religijnym (jest 
wielkanoc, czyta biblie przyjmuje popa), za sprawą Jezusa zostaje ostatecznie nawrócony. 
Wniosek : tylko przy pomocy łaski Boga człowiek może osiągnąć zbawienie, no i każdy łotr 
może się zmienic.  
Powieść oparta na konflikcie Raskolnikow: reprezentującego mądrość nowożytnego 
racjonalizmu (filozofia Kanta) i Soni: prosta mądrość chrystianizmu (fil. Mnicha z Atosu). 
Raskolnikow buntuje się nie tyle przeciw Bogu co przeciw ustalonemu przez Niego 
porządkowi świata. Popełnia najgorszą ze zbrodni, bo u jej podstaw leży eksperyment. 
Samolubna chęć zrównania się z Bogiem. Raskolnikowa nie intresuje sama wolność lecz 
prawo, według którego człowiek porządkuje swoje czyny i kieruje swą działalnością. Czyli 
nie podporządkowywać się jakiemuś tam prawu moralnemu, lecz uwolnionemu od dobra i zła 
rozumowi (moralnie obojętnemu), uznawał tylko arytmetyczny postulat rozumu (rozum nie 
tworzy zła). Sonia widziała grzech i sprzeciw wobec woli Boga, pyta kimże jest ona, by miała 
prawo decydować kto i kiedy umrze, pokłada wiarę w Bogu Rodion nie może tego zrozumieć, 
bo tu wkracza się w sferę zaufania i irracjonalności. Rozum inteligentnego studenta - 
mordercy przegrywa z wiarą niewykształconej biednej prostytutki. Sonię dzieli od Rodiona 
jego pycha. Raskolnikow nienawidzi u Soni jej pokory. „Zmartwychwstanie moralne” 
Rakolnikowa odbywa się bez jego udziału, poza jego intelektem, samo przez się. Bez epilogu 
powieść byłaby dziełem o triumfie zła. Niezrozumiała byłaby też decyzja R, o oddaniu się w 
ręce policji. A z nim wskazuje sens chrześcijańskiej teodycei. 
 
A 19. Biesy – idea 
1872 
 
pamflet antyrewolucyjny 
 
Powstały pod wpływem sprawy Siergieja Nieczajewa (prototyp Piotra Wierchowieńskiego), a 
więc pisane były rękoma drżącymi od gniewu. Ale geneza powieści łączy się również z 
przypływem emocji antykatolickich, który wywołało w Dostojewskim polskie powstanie 
styczniowe. D. dowodził, że katolicyzm jest przyczyną wszystkich nieszczęść Europy. 
Umocił tezę, że istnieje ścisły  wewnętrzny związek między katolicyzmem a rewolucyjnym 
socjalizmem rosyjskich nihilistów (ta teza rozwinięta w Idiocie), zatem prawosławie ma sporo 

do zrobienia, żeby to zwalczyć. Po części źródeł socjalizmu upatrywał D w latach 40 tych u 
okcydentalistów (żałośni ojcowie Stiepan Trofimowicz, którzy wychowali biesy – Piotruś). 
Nieczajew uważał że do rewolucji należy dążyć przy pomocy wszelkich środków. Uknutą 
przez niego mistyfikacją była gadka o wielkiej organizacji, która istnieje i będzie 
odpowiedzialna za wszczęcie rewolucji. Skutek zabicie członka własnej organizacji Iwana 
Iwanowa. Przyczyną zabójstwa było odmówienie posłuszeństwa Nieczajewowi. 
 
Krytykuje wykorzenioną inteligencje rosyjską, mowa Szatowa, który wypomina 
Stawroginowi ateizm, który nie pozwala mu odróżnić dobra od zła, a wszystko przez to że 
Mikołaj jest paniczem, nie znającym ciężkiej pracy tj, chłopska. 
W aśnie rozkładająca się warstwa szlachecka jest drugim co do wielkości źródłem zła w 
powieści – tu reprezentant M. Stawrogin, wzorowany na Mikołaju Spieszowie (jeden z 
najbardziej radykalnych pietraszewców). Przechodzi on etap 3 kuszeń 1. Szatow – pracuj nad 
sobą zwróć się do Boga (przewidywany skutek: nawrócenie) 2. Fiedka Katorżnik dokonanie 
morderstwa za pieniądze (powrót do poprzedniego życia), te opcje znudzony stawrogin 
odrzuca 3. Piotr proponuje mu rząd dusz po rewolucji. I tu odmawia widząc szaleństwo 
Piotra. Wobec braku wyboru drogi pozostaje mu tylko samobójstwo. Stawrogin reprezentuje 
filozofie negacji, nie potrafi się przywiązać do żadnej idei. Gromada biesów pojawia się by 
wprowadzić w Rosji szaleństwo i chaos, po którym według autora nastąpi zbawienie, powrót 
do Chrystusa. Biesy = socjaliści 
 
No i kwestia Kiryłłowa i jego fascynacji samobójczych o czym było wyżej. 
 
Postać Szygalewa – ilustracja tezy, że ostateczną konsekwencją rewolucyjnych prób 
zbawienia ludzkości bez Boga jest despotryzm. (Niemal wyjęta z Platona wizja idealnego 
społeczeństwa, chęć uczynienia go szczęśliwym bez Boga, w pewnych granicach, podział na 
równych, choć rządzą nimi równiejsi musiał się skończyć zbrodnią) 
 
W Biesach interesowały D. losy idei politycznych, które pojawiły się w Europie. 
 
 
 
 
B1) Мировоззрение Л. Н. Толстого. Толстой о природе и культуре. Сущность 
толстовства. 

 

Tołstoj był chłopomanem. Czuł potrzebę pomagania ludowi, stąd jego, przeznaczone 

dla ludu dzieła Elementarz, powiastki, czy żywoty świętych, oparte na najbardziej 
„ludowych” przykładach. Duma arystokraty i umiłowanie ludowej prostoty. Zło i śmierć jako 
intruzi, życie drogą dążenia do doskonałości i szczęśliwości. Twórca psychoanalizy w 
literaturze (filozof ciała – nikt tak dobrze nie pokazał biologicznej strony człowieka. Ludzie 
jak rzeki – ta sama woda, ale u każdego różne brzegi). Sentymentalizm, kapryśność, 
fizjologizm przeżyć człowieka. Dialektyka duszy – jedność przeciwieństw, „wszystko 
płynie

1

”. Patriota. Przeciwnik kapitalizmu, konkurencji, nadmiernych ambicji, wyścigów 

szczurów ;) To wojna. A pokój: harmonia, kolektyw, współpraca, doskonalenie świata przez 
doskonalenie siebie. 

 

Człowiek nie może tworzyć historii, może tylko jej pomóc się ziścić, jak akuszer przy 

porodzie. Powinien się starać „po prostu żyć”, a nie budować na siłę cywilizację. Przeciwnik 

                                                           

1 

patrz przypis do tezy B17 

emancypacji kobiet (porównajmy obraz złej, niezależnej Helene i dobrej, spokojnej Kitty). 

 

O przyrodzie i kulturze. Krytykuje wartość przekazów kulturowych. Nie cierpiał 

teatru, komedii, jako fałszu. „Życie to nie zabawa”. Kult bliskiego kontaktu z przyrodą, pracy 
fizycznej (nieraz orał w polu). Na starość przejażdżki konne po okolicy. Naturocentryzm – 
przyroda najważniejsza. Człowiek to dziecię przyrody. Russoizm (od nazwiska Jeana-
Jacquesa Rousseau) – przedstawienie świata bez symboli, bez zabawy, bez komedii. 
Asemantyzm – Tołstoj nie znosił symboli. Twórczość powinna oddawać rzeczywistość. 
Szekspir, Bułhakow etc. – kłamcy! 

 

Wczesny Tołstoj to panteista (materializm). Potem tworzy własną wiarę, opartą na 

Kazaniu na Górze („Szczęśliwi/błogosławieni ci, którzy...”, „nadstaw drugi policzek” itp). 
Jest to wiara prosta, oparta na intuicji ludu. Trzeba żyć „dla Boga”, a więc nie dla siebe, a dla 
jakiejś wyższej wartości, dla sprawiedliwości (słowa Fiodora do Lewina w Annie Kareninie) 
= samodoskonalenie. Pacyfizm, sprzeciw wobec wszelkich form przemocy (był 
wegetarianienem). Odrzucenie prawa, wojen, więzień, chodzenia do cerkwi, nacjonalizmu. 
Nie gniewać się, nie osądzać, nie przeklinać. Chciał rozdać pieniądze. Anarchizm religijny i 
filozoficzny (ekskomunikowany z Cerkwi). Dzieła: Spowiedź (1880), Na czym polega moja 
wiara. 

 

B 2. Творческий путь Л. Н. Толстого. 
 

Tołstoj pisał sentymentalną literaturę. Jego pierwszą próbą literacką była История одного 
дня, w której opisał to, co danego dnia robił. 

Jednak na poważnie zaczął pisać na Kaukazie, gdzie wyjechał za bratem walczyć w wojnie. 
Tam pisze trylogię autobiograficzną, opowiadającą o nim jako o młodym człowieku: 



 

Dzieciństwo (1852), chłopiec żyje w gospodarstwie, ma swojego nauczyciela i chorą 
matkę, przeżywa pierwszą miłość, dziewczyna, wyjazd do Moskwy, pierwszy bal, 
inna dziewczyna, przychodzi telegram, że matka umarła - zakończenie 



 

Lata chłopięce (1854),  



 

Młodość (1857). znów miłość, idee wyrażone fizycznie, dialektyka duszy – wspólnota 
przeciwieństw 

 

Twórczość Tołstoja dzieli się na 4 okresy: 

1.  1852 – 1861 (powieści) 
2.  1862 – 1869 (Sewastopol 1854-1855, Kozacy 1858-1862, Trzy śmierci, Dwaj huzarzy 

1856, Albert 1857, Lucern 1857, Wojna i pokój 1863-1869) 

3.  1870 – 1878 (Anna Karenina) 
4.  1879 – 1910 (filozoficzne i religijne, np. Zmartwychwstanie 1899) 

 

Opowiadania wojenne: 

Sewastopol w grudniu (1854) – optymizm, bohaterstwo 

Sewastopol w maju (1855) – krew, rany, cała prawda o wojnie 

Sewastopol w sierpniu (1855) – porażka, kapitulacja 

 

Albert – o skrzypku, którego muzyka nikomu nie jest potrzebna, umiera. 

Lucern – biedny muzyk, któremu nikt nie daje pieniędzy. Stąd wniosek, że biednym ludziom, 
którzy chcą zarabiać na sztuce, trzeba pomagać. 

Szczęście rodzinne – kłótnie między żoną a mężem, które kończą się wraz z pojawieniem się 
u nich dziecka, szczęście daleko od Moskwy. 

Kozacy – trzeba uczyć się żyć od przyrody, a uciekać od cywilizacji. Olienin szuka prostego 
życia – polowanie, Czeczeńcy, prości ludzie żyjący zgodnie z prawami lasu, natury, gór. 
Olienin zakochuje się w Kozaczce Mariannie, ale ona zakochana jest w Kozaku Łukaszce. 
Wtedy główny bohater zdaje sobie sprawę, że Kozaczka powinna wyjść za mąż za Kozaka, a 
nie za szlachcica, bo to byłoby przeciw przyrodzie. Istnieje bowiem wyższa sprawiedliwość. 
Kobieta powinna wyjść za mąż za mężczyznę, z którym ona osiągnie szczęście rodzinne. Taki 
właśnie porządek istnieje w przyrodzie. 

 

Epopeja narodowa Wojna i pokój. 

Utwór ten powstał dla pokrzepienia serc. Tołstoj chciał w nim zawrzeć całe szlacheckie życie 
– świat, dzieci, romanse, miłość, polowanie. Początkowy tytuł, który można przetłumaczyć 
jako  Wojna i wspólnota/świat, miał oznaczać ideę, że indywidualizm to grzech. Później 
zmienił tytuł na ten używany dzisiaj, czyli Wojna i pokój. Wojna – wszyscy konkurują ze 
sobą nawzajem i jest to złe. Istnieje też pokój, czyli wychowanie dzieci, miłość, śmierć. Tak 
właśnie powinno się żyć, bo ważne jest właściwe życie w zgodzie z innymi ludźmi, a nie 
rywalizacja z nimi. 

Jest to opowiadanie o życiu różnych rodzin podczas wojny ojczyźnianej. Jest to tzw. le 
roman-fleuve, tj. powieść-rzeka. W rodzinie Bołkońskich obecny jest dryl wojskowy. 
Rostowowie to dobroduszna rodzina wielkopańska, prowadząca dobre życie, słowiańska 
anarchia, z moralnymi problemami. Kuraginowie to egoiści, ludzie chytrzy, sprytni, grają 
komedię, uciekają się do intryg, napoleonizm. 

Śmierć to przebudzenie do nowego życia. Trzeba zapomnieć o swoim szczęściu na rzecz 
świata i Boga. Człowiek nie może tworzyć historii, może jedynie pomóc jej się zmieniać, co 
robi Kutuzow. 

 

1870 – 1879 Anna Karenina. 

Pierwszy wariant tytułu to Молодец — баба. Tołstoj był przeciwny takim kobietom jak Anna 
Karenina, jednak pisał zgodnie nie ze swoimi myślami, a z tym, jak bywa w życiu. Uważa on, 
że człowiek nie może grzesznika, bo to może zrobić tylko Bóg. 

Anna potrafi kochać, jednak jak prawdziwa kobieta, jest przede wszystkim matką, a dopiero 
potem kochanką. Trzeba mieć kochanków i kochanki, lecz w tajemnicy. Jednak Anna to nie 
aktorka i nie okłamuje męża, wyjawia mu całą prawdę. 

Lewin początkowo miał się nazywać Liowin (Лѐвин), podobnie do Liowy Tołstoja (Лѐва), 
lecz nastąpiła pomyłka w druku. 

 

Lata 1880 – 1910 w twórczości Tołstoja. 

Początkowy Tołstoj był panteistą: nie ma Boga osobowego, pierwiastek boski jest rozlany po 
całym świecie, w przyrodzie. Później Tołstoj przeszedł na naukę Jezusa Chrystusa, zgodnie z 
którą Bóg to ludowe kazanie, to zasada moralna. Pisał utwory publicystyczne i manifesty. 
Później pracował nad powieściami: 

Szybkonogi (1885) – koń opowiada historię swojego życia, o ludziach go otaczających, o 
swoich dużych sukcesach w skokach, ale wszystko to marność. Tołstoj był przeciwny 
prywatyzacji czegokolwiek. Mówił, że koń to życie, a nie rzecz. 

Śmierć Iwana Iljicza (1886) – sens życia i śmierci. Tołstoj zgadzał się z Schopenhauerem, 
sens życia nie istnieje. Śmierć natomiast ma sens nie dla wszystkich ludzi, a dla człowieka 
umierającego. Jest to dla niego wolność, swoboda. Ale i tak najlepiej jest wcale się nie rodzić. 
Kiedy zachorował na raka nie znosił lekarzy. Powiedziano mu, że umrze. Wtedy bardzo 
pomógł mu prosty chłop, który wyjaśnił mu wszystko i od razu było mu lżej, ból ustawał. 

Diabeł (1889) – namiętność, miłość. Powieść ta kończy się dwoma wariantami: 
samobójstwem albo zabójstwem kochanki. Jest autobiograficzna historia, ale bez zabójstwa. 
Człowiek powinien zajmować się ciężką pracą zamiast myśleć o namiętności i erotyce. 

Sonata Kreutzerowska (1889) – żona zdradziła męża z muzykiem, z którym grała sonatę. 
Muzyka wywołała namiętność. Mąż zabił żonę i opowiada o tym. 

Ojciec Sergiusz (1890 – 1898) – opowiadanie antyamerykańskie. Człowiek nie powinien 
dążyć do sławy ani sukcesu, bo jest to grzech. Należy być człowiekiem nie wychylającym się 
z tłumu, skromnym. Książę Kasabski (?) był generałem, a jego dziewczyna była kochanką 
cara Aleksandra. Wystąpił z armii, poszedł do monastyru i stał się mnichem. Chciał być 
znakomitym, lepszym od innych mnichem, stał się znany. Kiedyś kobieta źle prowadząca się 
uwiodła go, dlatego uciął sobie palec, a ona przestała źle się prowadzić. Ale on to wszystko 
robił dla siebie, dla swojej sławy, a nie dla Boga. Ucieka z monastyru i zaczyna nowe życie. 
Kiedy był mnichem starał się być religijny. Otaczała go przyroda, ale nie widział w niej Boga, 
lecz instynkty. Nieudacznica Paszeńka wyszła za mąż za pijaka. Trzeba żyć tak, jak ona, jak 
każdy człowiek, nie myśleć o sławie. Należy po prostu zarabiać pieniądze i żyć bez głębszej 
refleksji. 

Żywy trup (1900) – dramat, chociaż Tołstoj nie miał talentu dramaturgicznego. Bohaterem 
jest Fiodor Karenin, który zdradza swoją żonę z Lizą. Kocha Lizę, ale nie może się z nią 
ożenić, bo ona jest mężatką. Fiodor popełnia samobójstwo. 

Zmartwychwstanie (1899) – powieść. Historia szlachcica Dymitra Iwanowicza Niechludowa  
(alterego młodego Tołstoja-studenta), członka kolegium ławników w sądzie. Sądził 
dziewczynę Katię Masłową. Parę lat wcześniej uwiódł ją, spędził z nią noc, z czego wyszło 
dziecko, wygnał ją. Ta niewinna, dobra dziewczyna stała się wtedy przez niego prostytutką. 
Formalnie brała udział w zabójstwie kupca ale nie robiła tego specjalnie. Konflikt: prawo – 
istota człowieczeństwa. Tołstoj przedstawia rewolucjonistów jako sympatycznych ludzi, 
chociaż się z nimi nie zgadza. 

 

Tołstoj wszedł do historii literatury jako odkrywca ludzkiej natury i przeżyć. Ludzie podobni 
są do rzek, to wszystko trzeba pokazać. W swojej analizie człowieka na podstawie rzeki 
pokazuje, że wszędzie jest ta sama woda, która się zmienia. To starał się przedstawić. Jest on 
także wyrazicielem rosyjskiego stosunku do życia. Wychodził od ziemi, starej siły przyrody, 
która jest w rosyjskim człowieku. 

 

B4) Нравственные и психологические проблемы в романе Л. Н. Толстого Анна 
Каренина. 

 

Utwór ten podejmuje przede wszystkim tematykę rodzinną – zmagań dwojga 

głównych bohaterów, tytułowej Anny oraz Konstantego Lewina z ich ideałami życia 
rodzinnego, prób budowania szczęścia rodzinnego w oparciu o nie zawsze silne fundamenty. 
Mamy tu do czynienia z dużą dozą psychologizmu postaci – między innymi dzięki tej 
powieści Tołstoj nazywany jest twórcą psychoanalizy w literaturze. Z wątkami rodzinnymi 
przeplatają się nadzwyczaj bliskie autorowi wątki socjalne – takie jak na przykład problemy 
uwłaszczenia i oświaty chłopów, pokazane przez pryzmat życia Konstantego Lewina. 

 

„Wszystkie szczęśliwe rodziny są szczęśliwe tak samo, każda nieszczęśliwa rodzina 

jest nieszczęśliwa na swój sposób”. Kareninowie – dostatek, wszystko oprócz uczucia, 
Obłońscy – Stiwa nie dba o byt materialny rodziny (zmagania Dolly, żeby dzieci miały co 
jeść), Lewinowie – Konstanty szuka szczęścia, chce żyć prosto, założyć rodzinę (co mu się 
zresztą udaje, i są zdaje się szczęśliwi). Lewinowie – u postaw związku dojrzała miłość, Anna 
i Wroński – burzliwa namiętność. 

 

Kobieta nie mogła sobą rozporządzać – problem z rozwodem. Anna wydana za mąż 

przez wujka. Po odejściu od Karenina spotyka ją społeczny ostracyzm (piętnowanie, 
wykluczenie z towarzystwa). Samo zdradzanie było tolerowane. Dopiero odejście 
piętnowano. I zostawienie dziecka. 

 

Kareninowi zależało na reputacji, honorze. Nie ruszało go za bardzo, że Anna go nie 

kocha. Nie był zły – gdy Anna prawie umarła w połogu, wszystko jej wybaczył. Nawet mała 
Annie, dziecko zdrady, wzruszyła go. Był przede wszystkim człowiekiem honoru, 
racjonalnym, nie pozwalał swoim emocjom wziąć górę. Zawsze nad sobą panował. Ciekawy 
to człowiek. Po odejściu Anny bardzo łatwo poddał się wpływowi nawiedzonej Lidii. Może 
jego wizerunek siebie – męża stanu był związany z posiadaniem kobiety u boku (w końcu 
czym jest prezydent bez pierwszej damy?). 

 

Anna otrzymała cechy głęboko uczuciowej kobiety. Rozdwojenie psychologiczne – 

jest szczera, nie znosi fałszu. Czarna suknia – elegancja, dostojność, czerwona torebka – 
ogień, namiętność (słowem, wewnętrzne, do spotkania z Wrońskim uśpione, pokłady...). 
Początkowo chce uciec od uczucia – zwiewa pociągiem do Moskwy, ale Wroński „dziwnym 
trafem” jedzie tym samym pociągiem... nie ma ucieczki! Ale życie w fałszu szybko ją 
wyczerpuje – musi wybierać między synem a kochankiem. I do końca nie wie, czy to był 
dobry wybór. Tęskni za synem. Cała sytuacja doprowadza tę wrażliwą kobietę do depresji i, 
wydawałoby się nieuniknionego, samobójstwa. Nie wahała się – to było jedyne wyjście, jakie 
dostrzegał jej umęczony umysł. 

 

Lewin – porte-parole Tołstoja (bohater wyrażający przekonania autora) – dostrzega 

niedolę ludu. Widzi nierówność między sobą a chłopami, ale nic konkretnego nie potrafi 
zrobić. Po śmierci brata dopada go pesymizm, mimo szczęśliwego życia rodzinnego nachodzą 
go samobójcze myśli. Im więcej myślał, tym mniej wiedział. Fiodor, najęty chłop, 
uświadamia go o prawdziwym sensie życia – „żyć dla Boga

2

”. 

 

Problem Wrońskiego – Najpierw zdobywca, potem osaczony. Anna, wykluczona ze 

społeczeństwa, jest zaborcza, nie daje mu żyć (w końcu ma tylko jego). Kochał ją, naprawdę, 
ale trochę mu się dały we znaki jej humory, wynikające z jej moralnego rozdarcia i tęsknoty 
za synem. Chciał jej pomóc, ale ona nie chciała mu się zwierzyć. Oskarżała go, że już jej nie 
kocha, że jej unika (cholera, ile tak można..?). Ciężko przeżył jej śmierć, w ostatnim rozdziale 

                                                           

2 

patrz punkt B1 ostatni akapit – o tołstoiźmie 

widzimy go jak jedzie na ochotnika na misję bez powrotu (jakaś wojna). Zaczęły go wtedy 
boleć zęby, wcześniej „białe, mocne i równe” (tu detalizm Tołstoja, patrz punkt B6, jeśli ktoś 
go opracuje). 

B 7. Литературное движение 1870-х годов. Идеи народников. Писатели-
натуралисты. 
 

Lata 70. podobne są do 60. Wcześniejsze reformy ciągnęły się dalej. Przełomowym okazał się 
1866 rok, kiedy to miał miejsce zamach na cara Aleksandra II. Student Dmitrij Karakozow 
strzelił dwa razy w spacerującego cara, ale go nie zabił. Kółka studenckie były wówczas 
zakazane, nie można było wydawać czasopism studenckich. W 1870 roku był pierwszy 
proces polityczny „Народная расправа”, pojawił się prowokator Nieczajew. Wszystko działo 
się w atmosferze strachu, czego wcześniej nie było. 

Narodnictwo – ukłon przed prostymi chłopami, nosicielami przyszłego odnowienia, idea 
ofiarności, inteligencja powinna zwrócić dług, który wypracowali wieśniacy, próba 
zlikwidowania w Rosji kapitalizacji, fabryk, banków, giełdy. Jest to etos cierpiętnika, 
ludowość. Występowały też różne prądy: 

Michaił Bakunin uważał, że główną siłą rewolucji są rozbójnicy, którzy zabiją złych ludzi, 
bunt bandytów przeciw władzy, anarchizm. 

Piotr Ławrow twierdził, że trzeba wyjść w lud uczyć go, wyjaśniać mu czym jest rewolucja, 
czytać chłopom książki, bo do buntu trzeba dojrzeć. (Исторические письма) 

Piotr Tkaczow to skrajny przedstawiciel idei terrorystycznej. Według niego powinno się 
utworzyć siatkę terrorystyczną, zamordować władzę i dyktować swoje warunki. Od niego 
pochodzi bolszewizm. 

Mikołaj Michajłowski to krytyk literacki, pisał prozę. Kiedy Herbert Spencer stwierdził, że 
ludzie upodabniają się do siebie jak na taśmie produkcyjnej i człowiek potrafi robić dobrze 
tylko jedną rzecz, a nie tak jak dawniej np. Leonardo da Vinci. Życie jednak staje się 
bogatsze, choć człowiek nie jest uniwersalny. Po tym wystąpieniu Michajłowski zwątpił we 
wszystko, życie okazało się bez sensu. Prawdziwy postęp, według niego, ma polegać na tym, 
żeby jednostka ludzka była wewnętrznie jak najbardziej zróżnicowana, a więc dążenie do 
modelu Leonarda da Vinci. Mówił, że nie ma między ludźmi zewnętrznie kontrastów, ale 
każdy chłop jest mądry wewnętrznie. Jest to mądrość życiowa, a nie książkowa, co jest 
piękne. Kapitalizm tego nie zapewni, bo dąży do unifikacji, może jednak to zrobić socjalizm. 
Źródeł tych należy szukać na wsi. Co prawda, wykształceni ludzie są wielcy, ale wadliwi. Tak 
naprawdę więcej od nich wie chłop, jest doskonalszy, bogatszy wewnętrznie od człowieka 
wykształconego – romantyczna wiara w lud. 

Twórczość tego czasu: 

  środkowy Tołstoj (Anna Karenina) 
  Niekrasow 
  literatura krytycznego realizmu: 

  nurt psychologiczny – Ostrowski 
  nurt socjologiczny – Szczedrin, Niekrasow 
  nurt Dostojewskiego (powieść wielogłosowa, polifoniczna) 

 

Narodnictwo – pisarze (raznoczyńcy, z duchowieństwa): 

  Gleb Iwanowicz Uspienski 

- Obyczaje ulicy Rastieriajewej (pijaństwo i zabójstwo) 

- Władza ziemi (chłop wyrósł z ziemi, nie może żyć bez niej, broni jej wszystkimi swoimi 
siłami, chciał jej mieć więcej, żeby dzieci wykarmić) 1882 

  Mikołaj Złotobratski 

- opisywał życie wspólnoty, solidarność między chłopami (tak naprawdę tego nie było) 

B 8. Творчество В.М. Гаршина 

Всеволод Гаршин 1855-1888, zakończył życie samobójstwem, miał deperejse, był obłakany. 
Cenił go wysoko Tołstoj. Urodził się na Ukrainie, w rodzinie oficera(matka wygnała jego ojca 
z rodziny). Ojciec bardzo go kochał, jego matka była rewolucjonistką. Wychowanych został 
w duchu bohaterstwa(siły narodu?). Uciek z domu żeby odszukać ojca i go znalazł. To 
wydarzenie bardzo na niego wpłynęło. Był studentem Akademii Sztuk Pięknych, potem 
dobrowolnie zapisał się na wojne bałkańską(Bułgaria). To dało mu natchnienie do pisania 
prozy. W 1877 w gazecie (jakies tam zapiski) opublikował opowiadanie Четыре дня co od 
razu przyniosło mu sławe.  

Treść: żołnierz Iwanow, został ranny i leży na polu, 4 dni czołga się żeby odnaleźć swoja 
armie, pije nawet swoją krew żeby przeżyć, na końcu wychodzi z całego zdarzenia cały. 
[krytyka wojny,  sprzeciw zabijaniu się].  

Dzieła:  

         рассказ: Attelea princeps (1880) –łacińska nazwa palmy, która została wywieziona z 
Afryki do Petersburga i pragnie wolności. Porownanie życia człowieka do rośliny. 
PROBLEMATYKA: Czy człowiekowi potrzebna jest swoboda? Pala chce być wolna ale 
umiera zaraz jak osiaga swobode(bo zimno jej, wieje wiatr, pada deszcz). Marzenia bez 
nadziei. 

                        Красный цветок(11883)[mak]- opowiadanie o losach bohatera który jest 
obłakany, który walczy ze złem swiata, które wedlug niego znajduje się w MAKU w sadzie, 
wystarczy tyko zerwac kwiat i zlo zniknie. 

                        Garszyn jako romantyk:  

                         Ночь -noc,  obłąkany. Który chce popelnic samobójstwo, wspomnina 
dzieciństwo i decyduje ze sie nie zabije. Mowi, ze trzeba być jak dziecko i zyc prosto, 
pogodzic się z zyciem. Ma strzelbe ale ta strzelba nie wystrzela, umiera z wycienczenia bo 
przeżył ekstaze. 

Garszyn znalazł sobie dziewczyne ale ona nie spdobala się matce i kazała mu ją 
zostawić.Garszyn wiec zostawil Dzięczynę(Nadzieżda) bo był silno związany z matka, ale 

postanowił zerwać ta więż z matką i odszedł od niej do dzieczyny i na 2 dzien popełnił 
samobójstwo.  

B 9. Творчество  Н.С. Лескова. Мастерство сказа. 

Николай Семѐнович Лесков(1831-1895)- pseudonim Стебницкий, szlachcic ale z bardzo 
bardzo biednej rodziny, urodził sie w Gorochowie[orlowskaja oblast'] umarł w Petersburgu, 
był tradycjonalistą nigdy nie był słowianofilem!! Chciał oswobodzenia chłopów, stawiał 
wysoko rosyjska kulture. L. mało znany, pisze takim językiem, który trudno przetłumaczyc na 
język polski bądź inne(neologizmy, regionalizmy, dialektyzm socjalny[inżynierów, 
duchoiwenstwa itp.]) 

Mistrz сказа: czyli narracji osoby wypowiadającej się imitującej żywą mowe. Leskow pisze 
tak jak mowil bohater w realnym zyciu.  

1862 rok pożary w Petersburgu,spłonęło muzeum koło domu w którym mieszkał, w tym tez 
roku napisal artykul do gazety gdzie oskarżał o pozary rewolucjonistow. 

Dzieła:  

            Некуда-  1863-64, Bez wyjscia, powieść 

            Соборяне- 1872, księża, cerkiew jako siła sama w sobie tak przynajmniej powinno 
być a nie podporzadkowana państwu(umierający kapłan- odchodzi duchowienstw przychodzi 
nauka), wiara ze pozamparawmi materialnymi(fizyki i przyrody) istnieja jeszcze prawa 
wyższe(boskie).  

            Очарованный странник- 1873б, Iwan Flagin, koneser koni, podróżnik plynie na 
statku i przyłacza się do innych podróżujących i opowiadam im o swoim 
losie(przeznazceniu), jedt dobry ale głupi, zabil mnicha, który potem mu się objawia i mowi 
ze będzie na granicy zycia i smierci ale przezyje. W opowiadaniu tym Leskow pokazuje wiele 
społeczności: Cyganie, Tatarowie, duchowieństwo, socjaliści. Dlaczego ‘oczarowany’, bo 
oczarowany był cyganka Gruszą, bo była piekna. Piekno wg Leskowa to cos  co nie ma 
odnośnika do rzeczywistości, ale jest to cos idealnego. Piekno w Gruszy to taniec, spiew, 
uroda. 

             Однодум- 1879, Obsesjonat,  człowiek prawy nie ulega grzechom 

             Левша-1881, opowiadanie o mankiecie i o pchle(stalowej). Przeplatanie się kunsztu 
Leskowa  i jego mnogości przekazu. 

             Чертогон-1879, Egzorcyzmy, orgia w restauracji „jar”, jakis ktos bierze udzial w 
orgii w restauracji, grzeszy znaczy się, potem na drugi dzien daje się do żeńskiego monastyru 
i tam wycedza z niego biesy i zyje dalej dobry i przykładny, ale potem znow bierze udzial w 
orgii. Leskow opisuje cos czego wczensije nie było, nie tworzy w strogich ramach 
wytycznych literackich lecz wykracza poza nie, ipsze lekko, zywo  i jaskrawo. 

 
B 11. Problem piękna u Czechowa 

Piękno: 

- kobiet 

- miłości 

- zakochania 

- przyrody 

Мотив природы занимает в драматургии Чехова огромное место. До Чехова никто и 
никогда на театре не уделял такого внимания пейзажу, светоносному или пасмурному, 
смене времен года, шуму деревьев, щебету птиц. Чехов первый соединил сценическое 
пространство с жизнью лесов, полей, озер, с их запахами и голосами, которые прежде 
были достоянием поэтов, прозаиков, живописцев, но не театра.  

Чеховские люди, причастные к этой красоте, жить вне красоты, без красоты просто не 
могут. Все, что для них значительно в жизни: разум, образование, благородство, 
интеллигентность, труд, любовь, - так или иначе сопряжено с эстетическим идеалом. 
Все герои Чехова - люди слабые, все они могли бы корить себя за то, что "прожили 
свои жизни так глупо и так безвкусно", и сознаться: "Что меня еще захватывает, так это 
красота". Глупо - значит, безвкусно. Скучно - значит, некрасиво, пошло. Жалобы на 
скуку постоянным рефреном проходят сквозь драмы Чехова. И всякий раз выясняется, 
что скуку вызывает жизнь нечистая, безвкусная, безалаберная, лишенная красоты 
 
 
B 13. Nowatorstwo Czechowa-dramaturga 

 

Czechow  był  oskarżany  o  brak  „znajomości”  praw  rządzących  sceną.    Sądy  były 
spowodowane  tym,  iż  dramaturgia  niwelowała  odwieczny  podział  gatunków  literackich, 
uwarunkowany  jej  epickim  charakterem.  Utwór  sceniczny  Czechowa  miał  wiele 
wspólnego  z  utworem  prozatorskim,  epickim  –  utwory  znajdowały  się  na  pograniczu 
dramatu.  

Cechą charakterystyczną jest mnogość pauz w dramacie, które mówią więcej niż słowa, 
lecz były trudne do zagrania w teatrze. 

Czechow  nie  zadaje  sobie  trudu  wymyślania  sytuacji  niezwykłych,  lecz  sięga  do  sfery 
zjawisk codziennych, banalnych, odtwarzając dramatyzm codziennej egzystencji, powoli 
wlokącego się życia ludzi przeciętnych we wszystkim.  

Dramat każdej z występujących u Czechowa postaci rozgrywa się poza tekstem, poza tym 
co  zostało  wypowiedziane  głośno.  Mogłoby  się  zdawać,  że  głównym  źródlem 
nieporozumień  jest  właśnie  język,  którym  mówią  i  który  zdaje  się  służyć  ukrywaniu 
właściwego, nie wypowiedzianego biegu myśli. Bohaterowie Czechowa chodzą, krzątają 
się, zdają się być pochłonięci sprawami codziennymi, ale myślami są gdzie indziej. Choć 
tyle mówią i filozofują, nie rozumieją się wzajemnie.  

Czechow  moralizatorstwo  zatąpił  obiektywnym,  wszechstronnym  rysunkiem 
psychologicznym,  jego  bohaterowie  sami  są  nosicielami  własnej  tragedii,  sami  ją 
powodują. U Czechowa więcej tragizmu bywa w milczeniu (pauzy) niż w bezpośredniej 

replice,  zdaniu,  słowie  czy  geście.  Antoni  zademonstrował,  że  odczucie  tragizmu  przez 
widza  nie  jest  uzależnione  od  uzewnętrznienia  konfliktu  w  sztuce;  dramaturg  nie  musi 
uciekać się do gwałtownych spięć, by odtworzyć dramat egzystencji ludzkiej.  

 

1. " Чайка", "Дядя Ваня", "Три сестры", "Вишневый сад" 

2. нет интригии 

3. ежедневная эгзистенция 

4. банальность, ежедневность простых людей 

5.  драмат человека в тексте, психология 

6. мелочь жизни каждого дня и конфликты людей 

7. известные паузы - молчание, которое говорит больше чем слова 

8. подтекст 

9. герой это носитель конфликта, трагедии, сам вызывает проблему 

10. сочувствие и ирония, немножко насмешки 

11. натурализм в театре 

12. обычная жизнь и серьѐзные проблемы 

13. герой - средний слой общества 

14. хаотические диалоги, говорят о пустяках 

Чехов  отказывался  от  удивленности  в  театре.  В  театре  должна  быть  борьба, 
катастрофа а потом катарсис. 

Конфликт не может выражаться в стрельбе, но внутрии человека. Обыкновенная жизнь, 
но внутрии они сердятся и бьются с мыслями. Чтобы понимать Чехова надо немножко 
знать людей и их сердца. Лиризм укрыт в диалогах, смысл в глубине и нам надо его 
почувствовать. 
 
B 14. Szczególna percepcja rzeczywistości Srebrnego wieku 
 
Określenie srebrny wiek z utworu Wergiliusz, Metamorfozy, czyli najlepszy wiek w historii 
ludzi, później w wieku brązowym i żelaznym, ludzkość karłowaciała i nie była już tak zdolna 
 
srebrny wiek to modernizm 



  sprzeciw wobec idei realizmu, mającego na celu wierne odtwarzanie tego co na zewnątrz 



 

ukazanie idei, wnętrza człowieka, jego przeżyć, odkrycie duszy ludzkiej (odejście od 
kolektywizmu) 



 

modny staje się mistycyzm, idee neoplatońskie, neopogańskie, zwrócenie się w kierunku 
świata idei (używki bardzo ułatwiają przeżywanie owych doznań) 



 

rzeczywistość, która nas otacza jest tylko maską dla prawdziwego świata, którego 
przebłyski czasami przebijają przez pokrywę szarości 



 

znaczenia nabiera użycie metafory, symbolu, alegorii zwłaszcza w poezji i sztuce, również 
muzyka zbliża do Absolutu harmoniczne, oddziałujące na wnętrze dźwięki przenoszą 
człowieka w inny wymiar 



 

następuje rezygnacja z regularnej struktury wiersza, poeci bawią się jego brzmieniem 
(zwłaszcza Balmont, świat przedstawiony w jego wierszach jest niezwykle barwny – 
pełno w nim zwierząt roślin, wszystko piękne np. wiersz „Камыши”) 



 

idea Pięknej Pani (Błok), wiecznej kobiecości, duszy świata (biełyj) nawiązanie do 
Sołowiowa i jego koncepcji Sofii (Mądrości Bożej), która wpływa na świat, przenika go. 
To żya energia, która spraia że świat ma przyjazny charakter 



 

irracjonalizm, plus podobały się im proroctwa 



 

wyższość poznania intuicyjnego nad empirycznym 



 

ulubione kolory: biały, srebrny, niebieski 
 

MODERNIZM (moderna – powtórne przrobienie) 
 

5.  1893 – 1907 okres dekadencko – impresjonistyczny (ucieczka od życia w stronę 

świata marzeń, odrealnione postrzeganie rzeczywistości, myśli typu świat zmierza ku 
upadkowi, wszystko się kończy), hasło sztuka dla sztuki 
naturalizm, impresjonizm, starsi symboliści: D. Miereżkowski, Z. Gippius, K. 
Balmont, W. Briusow 

6.  1907 – 1914/17 okres neoklasyczny, odejście od dekadentyzmu, dążenie do syntezy 

sztuk 
młodsi symboliści: A. Błok, A. Biełyj, W. Iwanow, A. Dobroljubow 
akmeiści N. Gumieliow, A. Achmatowa, O. Mandelsztan 
futuryści (zachwyt nowoczesną techniką): W. Majakowski, W. Chlebnikow, W. 
Komenskij 
kubo-futuryzm-E. Guro 
ekspresjonizm: L. Andrjeew 
kubizm: K. Majakowski, N. Gonczarowa (też prymitywizm) 

 
Filozofowie modernizmu 
Nietzsche, Schopenhauer (dekadentyzm, kult śmierci), H. Bergson (irracjonalizm, pęd 
życiowy, intuicja), W. Sołowiow  
 
Manifesty 
 
1890 Mikołaj Minskij При свете совести, nie należy bac się egoizmu (Nietzsche)  
 
1893 Dimitr Miereżkowski (narodnik potem szukał Boga, potem egoizm, trzeba skończyć z 
narodnictwem, każdy musi dbać o siebie), О причинах упадка и новых теченях в русской 
литературе,  
 
Walerij Briusow „Symboliści rosyjscy” 
 
B 15. Periodyzacja ruchu literackiego w latach 1893-1917. Kierunki literackie tego 
okresu. 

 

Modernizm (definicja z Onet.pl wiem;): 

–  zespół kierunków literacko-artystycznych oraz światopoglądowych, występujących 

szczególnie w pierwszej fazie epoki Młodej Polski, w latach 1880-1910. Termin 
wieloznaczny, różnie rozumiany i definiowany w odniesieniu do literatury i 
poszczególnych dyscyplin artystycznych. 
 
Wprowadzony w latach 90. przez krytyka wiedeńskiego H. Bahra. Inspiracją dla 
modernizmu były m.in. idealistyczne filozoficzne A. Schopenhauera i F. Nietzschego, 
zwłaszcza dla twórców niemieckich i środkowej Europy. 
 
Pośród cech wspólnych modernizmu wymienia się: poczucie kryzysu kultury i 
cywilizacji, dekadentyzm, sprzeciw wobec tradycyjnej moralności mieszczańskiej, 
hasło "sztuka dla sztuki", styl życia tzw. cyganerii artystycznej. 
 
W Polsce modernizm związany był z formacją literacko-artystyczną Młodej Polski. W 
sztukach plastycznych zapoczątkowany ok. 1900, stojący w opozycji do naturalizmu 
sztuki XIX w. i dążący do nasyconej głębokimi treściami syntezy przedstawianych 
elementów, stąd dużą rolę w okresie modernizmu odgrywał symbolizm. 
 
Modernizm przyjął różne nazwy: w Niemczech Jugendstil, w Austrii Die Secession, 
w Anglii Modern Style, we Francji L'art Nouveau, w Polsce Secesja i Młoda Polska. 
W architekturze odróżniany od secesji jako późniejsza faza stylistyczna, również 
odchodząca od historyzmu, cechująca się prostotą i logiką formy oraz śmiałym 
zestawieniem brył architektonicznych. 
 

–  głód ziemi w Rosji (brakowało jej) 
–  chłopi zaczęli się buntować 
–  w architekturze/sztuce panuje secesja (erotyczne motywy, dekadenckie nastroje, 

nieprzyzwoita sztuka) 

 
 
 

1.  1893-1907 (dekadencko-impresjonistyczny) 
2.  1907-1914/1917 (1914- awangardziści, odejście od burzliwej dekadencji) 

 

 

Symboliści: 

a.  starsi symboliści 

–  Dymitr Miereżkowski 
–  Walery Briusow 
–  Konstanty Balmont 
–  Fiodor Sołogub 
–  Zinaida Gippius 

 

b.  młodsi symboliści 

–  Wiaczesław Iwanow 
–  Andrzej Bieły 
–  Aleksander Błok 

 

Akmeiści: 

–  Akmeizm, (gr. akme - szczyt) prąd w poezji rosyjskiej zapoczątkowany przez grupę 

poetycką Cech Poetów założoną w Petersburgu w 1911. Akmeiści wystąpili przeciw 
futuryzmowi i symbolizmowi, głosząc twórczość osadzoną w rzeczywistości. Za 
najważniejsze uznali konkretność, wyrazistość opisu, oszczędny acz zagęszczony 
znaczeniowo język, intelektualizm, rzemiosło poetyckie, tradycję.  

–  Mikołaj Gumilow 
–  Anna Achmatowa 
–  Osip Mandelsztam 

Futuryści: 

–  Futuryzm  przeciwstawił  się  zasadom  porozumienia  językowego;  jego  koncepcja 

mowy  poetyckiej,  związana  z odrzuceniem  poznania  rozumowego  na  rzecz 

intuicjonizmu

, zakłada rezygnację z zasad logicznego myślenia, składni, interpunkcji 

i ortografii; w dążeniu do zatarcia granicy między sztuką a życiem powstał nowy typ 
obrazowania  mający  wyrazić  ruch,  wieloplanowość  i jednoczesność  współczesnych 
przemian  (tzw.  symultanizm),  polegający  głównie  na  wprowadzaniu  motywów 
urbanistycznych, sportowych i technicznych (maszyna, lokomotywa, samolot).  

–  Od  głównych  założeń  futuryzmu  włoskiego  odbiegały  w różnym  stopniu  programy 

futurystyczne w innych krajach.  

–  W Rosji futuryzm był niejednolity, stosunkowo luźno wiązał się z nim  
–  tzw.  egofuturyzm  (I.  Siewierianin),  przejawiający  się  w estetyzującej  poezji 

kabaretowej, bliskiej symbolizmowi;  

–  główny nurt futuryzmu w Rosji, tzw. kubofuturyzm (D. Burluk, W. Chlebnikow, W. 

Kamienski, A. Kruczonych, W. Majakowski), znalazł wyraz w dążeniu do stworzenia 
autonomicznego,  „pozarozumowego”  języka  poetyckiego,  zrozumiałego  dzięki 
skojarzeniom  brzmieniowym  i etymologicznym,  oraz  w entuzjastycznej  postawie 
większości  jego  przedstawicieli  wobec  rewolucji  październikowej  1917,  w której 
widzieli możliwość przebudowy estetycznej świadomości społeczeństwa.  

–  Włodzimierz Majakowski (kubofuturysta) 
–  Wielemir Chlebnikow (kubofuturysta) 
–  Wasyl Kamieński (kubofuturysta) 
–  Jelena Guro (kubofutrurystka) 
–  Igor Siewierianin (egofuturysta) 

Ekspresjoniści: 

–  Leonid Andriejew 

Filozofowie: 

–  Arthur Schopenhauer (kult śmierci, nirwana) 
–  Fryderyk Nietzsche (nadczłowiek) 
–  Henri Bergson (niezbyt popularny w Rosji) 
–  Władimir Sołowjow (Boża Mądrość – Sofia) 

 

W tym okresie można odnaleźć również przedstawicieli realizmu (np. Lew Tołstoj), 
naturalizmu bądź impresjonizmu (Iwan Bunin). 

B 16. Поэзия русского символизма. 

Starsi symboliści: 



 

Dymitr Miereżkowski, Aleksandr Dobrolubow, Mikołaj Minski, Fiodor Sołogub  



  Konstanty Balmont – skandalista, „ja” na pierwszym miejscu, w wierszach przedstawiał się 

jako amoralnego; instrumentacja zgłoskowa, aliteracja, melodyjność, Чѐлн томления; 
bogaty, bajkowy świat prezentowany w poezji, Камыши; wszystkie jego utwory są do siebie 
podobne; 



  Walery Briusow – syn kupca, ma lewe poglądy, ateista; Египетский раб, Творчество – nie 

ma poety, autor w swoim pokoju w nocy obserwuje cień na ścianie – liście odbijające się jak 
dłoń -> twórczość zaczyna się od wrażenia; Конь блед – 1903 poemat, miasto, tramwaje itp. I 
wbiega w to wszystko koń – śmierć z Apokalipsy 

Impresjoniści, subiektywne wrażenia, dekadentyzm, treści religijne o mistycznym 
ukierunkowaniu, pesymiczny lęk przed przyszłością, zrezygnowanie; generalnie-> brak 
jednolitego programu i idei 

Młodsi symboliści: 

  brak depresji i katastrofizmu, jak u starszych 
  rewolucja wiąże się z nadzieją na odbudowę 
  odrzucają „sztukę dla sztuki”, ma być narzędziem poznania rzeczywistości 
  sztuka powinna mieć charakter religijny 
  wyższość idei nad rzeczywistością 
  pod wpływem Dostojewskiego i Sołowjowa -> koniec świata, panmongolizm, 

utopijna teokracja 

  obce słownictwo, metafory 
  tradycyjna symbolika religijna, biblijna, mitologiczna 
  muzyczne kształtowanie wypowiedzi 
  sztuka synkretyczna 
  słowo traci pierwotny związek z nazywanym przedmiotem 
  symbol-pośrednik między światem rzeczywistym, a światem idei  



 

Andriej Bieły – przeświadczony, że nadejdzie kiedyś Dusza Świata, 1904 tom „Złoto w 
lazurze” – konotacje ze złotym runem, symbolika Słońca; strofika intonacyjna; „Popiół” – 
tom poświęcony Rosji 



 

Aleksandr Błok – idea odwiecznej kobiecości Przepięknej pani; odrzucenie rzeczywistości 
jako niedoskonałego odbicia idei, droga do dotknięcia duszy świata > mistyczna miłość; 
poszukiwanie mistyki w codzienności, przebłyski idei pojawiają się w naszej 
rzeczywistości, żeby ich nie przegapić można się napić wina; na koniec – utwory o Rosji 



 

Wiaczesław Iwanow 
 
 

B17)  Творчество А. А. Блока: лирика и поэма Двенадцать. 

 

Aleksander Błok – symbolista młodszy (patrz teza B16). Pierwszy okres twórczości – 

Teza –  wiersze o „pięknej pani” - oczekiwanie na przyjście duszy świata, tej nieziemskiej 
idei, która łączy świat materialny ze światem idealnym; wiecznej kobiecości. Odrzuca 
rzeczywistość jako temat twórczości, jako zmienny, nietrwały, niewart uwagi i wysiłku – 
ledwie odbicie świata wiecznego, świata idei. Rola barw – świat idei jasny, świetlisty. Nasz 
świat szary, mętny. Mistyczna miłość sposobem zbliżenia do duszy świata, ujrzenia jej. Drugi 
okres twórczości – Antyteza – poszukiwanie mistyki w codzienności. Pewne przebłyski świata 
idei pojawiają się i na naszym świecie. Co zrobić, żeby tych nielicznych momentów nie 
przegapić? Pić. Nie wodę, rzecz jasna. Trzeci okres twórczości – Synteza

3

 – utwory 

poświęcone Rosji. 

 

Верю в солнце завета... – „credo” – podmiot widzi oddalone światło, zorze, złocisty 

szlak, niebiosa pełne złocistych skrzydeł. W wierze w istnienie nieosiągalnego świata, 
pełnego światła utwierdzają go oczy ukochanej (czyżby „piękna pani”?). 

 

Встану я в утро туманное... – w mglisty poranek podmiot liryczny otwiera drzwi – 

światło go „uderza” w twarz, wiatr (rozwiewa mgłę zapewne). Upragniona, oczekiwana 
przyjaciółka (dusza świata?) wraz ze światłem przychodzi do niego. 

 

Отворяются двери, там мерцанья... – podmiot liryczny widzi błyski, ale nie wie, 

co to. We śnie widzi coś, co się śmieje, jego serce bije radośnie. Czy to wiosna, czy Jasna 
(dusza świata) uśmiechnęła się do niego? A może to tylko mu się wydaje, zakochał się na 
przykład? 

 

Незнакомка - „in vino veritas” – podmiot liryczny jak co wieczór pije. W oknie 

pojawia się i siada na parapecie kobieta w jedwabiu. Na kapeluszu ma żałobne pióra i woal, 
dłoń w pierścieniach. Podmiot widzi czarujące, oddalone miejsce, brzeg. „Otrzymał” słońce. 
W jego duszy jest skarb, dostępny tylko dla niego. Wino pozwala na dostęp do świata duszy, 
pozwala zobaczyć ten „drugi brzeg”. 

 

Россия – podmiot jest wzruszony biedną Rosją, choć nie potrafi jej żałować. Jest mu 

droga jak łzy pierwszej miłości. Nie uważa jednak za potrzebne troszczyć się o nią, bo będzie 
ona taka sama (tu las, tam pole...), niezależnie kto nią będzie władał, a troska tylko jemu bólu 
przyczyni. 

 

Dwunastu – treść: Idzie dwunastu ulicą. Śnieg, noc, ślisko. Literat oskarża o zdradę. 

Pop niewesoły. Głód, złość. Ognie wokół, oni mają karabiny. Wolność – ale bez krzyża. 
Poszli zginąć w armii czerwonej – szaleńcy! Przeciw burżujom. Katia – lepiej jej się wiodło. 
Z lepszymi, bogatszymi sypiała, jadła mleczną czekoladę. Teraz żołnierze. Zebranie w nocy 
miały – ceny: 10 za godzinę, 25 za noc. Pietia – chłopak Kati, rewolucjonista, chciał załatwić 
Wańkę za szlajanie się z jego Katią. Ale przypadkiem załatwił Katię, a Wańka uciekł. Pietia 
ma wyrzuty sumienia, kochał ją, idzie szybciej w szeregu. Koledzy go wyśmiewają „ty baba, 
czy co?”. To rewolucja, nie ma miejsca na odruchy serca, na uczucia. Idą, za nimi wlecze się 
pies, przed nimi, nad mgłą, niedostępny strzałom Jezus w wieńcu białych róż i z krwawym 
sztandarem. 

 

Dwunastu – obraz rewolucji, interpretacja tytułu, symbole. Rewolucjoniści – hołota. 

Kradną w mieście. Ludzie ich nie rozumieją i trochę się boją – „koniec świata!”. Biedna 
staruszka myśli, że z ich transparentu byłyby skarpety dla jej chłopców. Burżuj stojący pod 

                                                           

3 

Nazwy kolejnych okresów twórczości Błoka pochodzą z założeń dialentyki Hegla. Do każdej istniejącej 

idei – tezy, istnieje jej przeciwieńswo – antyteza. Obie tezy można jednak uzgodnić za pomoca syntezy. Do niej 
jednak też istnieje antyteza. A więc wszystko płynie, walka klas etc. 

domem, z „parszywym” psem u nóg – symbol upadającego świata, przemijającej epoki 
rządów burżuazji (on też porównany do psa). „Stojący znak zapytania”. Dwunastu – nieco 
ironiczne porównanie do Apostołów, bo są bezbożnikami, idą „bez krzyża”. Przed nimi, poza 
zasięgiem kul Jezus – taak... symbol zwycięstwa, cierpienia, albo zwykła ironia. Literat 
oskarża ich o zdradę – wszyscy są Judaszami. Odrzucają uczucia, cierpienie - „naprzód 
kroczy lud roboczy!”. Bez strachu, bez żalu idą. Poemat ma też dwanaście części – 
nawiązanie do tytułu. 

 

B18) Мелкий бес Фёдора Сологуба как модернистский роман. 

 

Modernizm (druga połowa XIX – początek XX wieku) – epoka zwrotu ku tradycji 

romantycznej. Przypomnienie o istnieniu duszy ludzkiej, idea pozaziemskiego, 
niepoznawalnego  Piękna, Prawdy. Jaskinia Platona – żyjemy w świecie nierzeczywistym, 
widzimy tylko cienie tego, co niepoznawalne (tego, co na zewnątrz jaskini). Stąd pesymizm 
nt. świata materialnego. Nastroje dekadenckie – uczucie niemocy, zniechęcenia, 
wszechobecności zła, głębokie odczuwanie kruchości życia ludzkiego. Urbanizacja źródłem 
dezintegracji więzi społecznych (oderwanie od wspólnoty, zdanie na łaskę losu), zasad 
moralnych i obyczajowych, co uznano za znak rychłego upadku kultury łacińskiej 
(katastrofizm, czyli powszechność uczucia, że gilotyna zaraz odetnie ci głowę. Ale zawsze 
„zaraz”). Nowe nurty w literaturze: symbolizm, futuryzm, akmeizm. 

 

Z powyższych mamy na pewno w Małym biesie pesymizm, dekadentyzm, symbolizm, 

trochę mistyki i katastrofizmu. 

 

Pesymizm dotyka wszystkich warstw. Sołogub nazwał utwór „lustrem 

rzeczywistości”. „W naszej epoce piękno skazane jest na splugawienie, sponiewieranie” (cytat 
z książki – a propos Barbary, która ma odrażającą twarz, ale piękne ciało). Stosunki oparte na 
obłudzie, interesowności. Dzieci rodzą się niewinne, ale potem po zetknięciu z 
rzeczywistością zmieniają się. Sasza zaczyna się zmieniać pod wpływem Ludmiły – ukrywa 
prawdę przed ciotką, której wcześniej się ze wszystkiego zwierzał. Zaczyna się upodabniać 
do otoczenia (był przyjezdnym, z innego miasta). Córka Gruszyny ją wyzywa, wrzeszczy. 
Gdy ta ją wygoniła, córka rzuca przez okno garścią piachu. 

 

Sny Ludmiły – nieczystość jej uczuć do Saszy (śnią jej się nadzy mężczyźni, a Sasza 

najpiękniejszy z nich). Rutiłówny, choć wyróżniają się w społeczności miasta zamiłowaniem 
do porządku, czystości, w przypadku Ludmiły – do perfum i piękna, są „Kwiatami zła” 
(nazwa od tomu wierszy Baudelaire'a

4

). W sposobie postrzegania świata przez Ludmiłę 

dominuje erotyzm – lubi chodzić do cerkwi, bo podoba jej się Ukrzyżowany – półnagie ciało, 
krople krwi jako dowód cielesności; uważa się za pogankę, wielbicielkę piękna (wzdycha, że 
powinna się urodzić w starożytnych Atenach). 

 

Zgodnie z pesymistycznymi tendencjami epoki (wpływ Nietzchego – „Bóg 

umarł=Dobro umarło=jedyne co nas otacza to zło”) wszyscy mieszkańcy miasta są źli, 
niechlujni, nie myją się. Na maskaradzie – szaleństwo. Przebrani ludzie zdolni do najgorszych 
czynów. Aktor Bengalski – jedyny normalny, zamiejscowy, ratuje Saszę przed tłumem 
(kontrast: aktor-reszta). Pieriedonow nie ma ani jednej dobrej cechy. Nikczemny sadysta, jako 
nauczyciel lubi karać swoich uczniów, bić ich czy wyśmiewać się. Uwielbia donosić. 
Opętanie żądzą władzy (Pieriedonow – od pieried=przód, czyli pcha się do przodu). Skrajny 
pesymizm – Pieriedonow nie jest nawet porządnym biesem, tylko „małym” biesem, żałosnym 
i komicznym w swoich nierealnych ambicjach. 

 

Katastrofizm, poczucie kruchości własnego życia – Pieriedonow panicznie boi się 

śmierci. Zakazał Barbarze gotować z „czarnej książki kucharskiej”, bał się czarów, donosów 
na siebie (nawet kot niby donosił), nie lubił być „obserwowany” przez figury karciane 
(wydłubał im oczy). 

 

Element mistyczny – Niedotkniątko. Tajemnicze stworzonko, wytwór chorej 

(dosłownie!) wyobraźni Pieredonowa. Szare, nieuchwytne, skacze to tu, to tam. Projekcja 
strachu Pieriedonowa, coraz bardziej ogarniającej go manii prześladowczej. 

                                                           

4 

Charles Baudelaire (1821-1867) – francuski poeta, uważany za jednego z twórców modernizmu. 

Prekursor symbolizmu i dekandentyzmu. 

 

Symbolizm: maska, przebranie=anonimowość, bezkarność; Niedotkniątko – alter ego 

Pieriedonowa, strach; perfumy=ukrywanie własnego wewnętrznego „smrodu”, zepsucia; brud 
zewnętrzny=brud wewnętrzny (można inaczej, symbole są z reguły wieloznaczne). 

 

Wiek się kończy, zatem nasz świat też. My lubimy widzieć przebłyski dobra nawet u 

zbrodniarzy (Leon Zawodowiec <3), ale Sołogub nie zostawia żadnych złudzeń. 

 
 
B 19. Проза Л. Н. Андреева. 
 

Andriejew Leonid Nikołajewicz ( ur. 21 sierpnia 1871, Orzeł, imperium rosyjskie — 12 
września 1919, Neuvola, blisko Mustamiaki, Finlandia) — rosyjski pisarz. Przedstawiciel 
Srebrnego Wieku (okres od 1880 do 1917 r.) w literaturze rosyjskiej. Jest uznawany za 
protoplastę ekspresjonizmu w literaturze rosyjskiej.  

Pomimo  patetycznego  nastroju  utworów,  język  literacki  Andriejewa,  stanowczy  i 
ekspresywny,  z  podkreślonym  symbolizmem,  spotkał  się  z  szeroką  odpowiedzią  w 
artystycznym  i  intelektualnym  środowisku  przedrewolucyjnej  Rosji.  Bardzo  pozytywnie  o 
twórczości  Andriejewa  wypowiadali  się:  Błok,  Czechow,  Gorki,  Riepin,  Tołstoj  i  wielu 
innych.  Leonid  Andriejew  został  uznany  za  wybitnego  przedstawiciela  Srebrnego  Wieku 
literatury rosyjskiej. 

Wczesna proza nacechowana realizmem, pod wpływem idei demokratycznych. Rewolucja 
1905 ukazana jako żywiołowy bunt (Sawwa 1906), problemy kryzysu świadomości religijnej 
(Życie Wasyla Fiwejskiego 1905, wyd. pol. 1906). 
Autor opowiadań ukazujących koszmar wojny, np. Czerwony śmiech (1904, wydanie polskie 
1905). Sztuki obyczajowe, m.in.: Dni naszej żyzni (1908), Gaudeamus (1910). 
Dramaty filozoficzno-alegoryczne: Życie człowieka (1907, wystawienie polskie 1908), 
Anatema (1909, wydanie polskie 1910). Szkice i felietony o teatrze, omawiające zasady tzw. 
panpsychizmu Pis’ma o tieatrie (1912-1914). 
Polskie wybory prozy: Milczenie i inne nowele (1904), Życie Wasyla Fiwejskiego (1906), 
Śmierć Guliwera (1975).  

Pierwsze utwory Leonida Andriejewa są przesiąknięte krytyczną analizą nowoczesnego 
świata ("Bargamot i Garaśka", "Miasto"). Ale już we wczesnym okresie twórczości pisarza 
przejawiły się podstawowe motywy: skrajny sceptycyzm, niewiara w ludzki rozum ("Ściana", 
"Życie Wasilija Fiwiejskiego"), pojawia się zauroczenie spirytyzmem i religią ("Judasz 
Iszkariot"). Opowiadania "Gubernator", "Iwan Iwanowicz" i sztuka "Do gwiazd" 
odzwierciedlają sympatię pisarza do rewolucji. Ale po początku reakcji 1907 r. Leonid 
Andriejew zrezygnował z wszelkich rewolucyjnych poglądów, uważając, że bunt mas może 
doprowadzić tylko do dużych ofiar i dużych cierpień ("Opowiadanie o siedmiu 
powieszonych"). W opowiadaniu "Czerwony śmiech" Andriejew odmalował obraz 
potworności, jakie niesie ze sobą nowoczesna wojna (reakcja na rosyjsko-japońską wojnę 
1905 r.). Niezadowolenie jego bohaterów otaczającym światem i porządkami stale 
przekształca się w pasywność lub anarchiczny bunt. Przedśmiertne pisma pisarza przeniknięte 
są pesymizmem i ideą o triumfie irracjonalnych sił.  

Czerwony śmiech – potworność abstrakcyjnej wojny i przekształcenia społeczeństwa w 
anarchię. Odzew autora na tragiczne wydarzenia i okrucieństwo wojny rosyjsko-japońskiej w 
1905 roku poprzez niezadowolenie bohaterów otaczającym ich światem i porządkami, co 
znajduje wyraz w anarchii i buncie. 

Życie Wasyla Fiwiejskiego – impulsem do napisania tej powieści była rękopiśmienna 
spowiedź duchownego A. I. Appołowa, który pod wpływem nauk Lwa N. Tołstoja 
zrezygnował z tytułu. 

 

B 20. Творчество раннего В. В. Маяковского. 

 

Majakowski Władimir Władimirowicz (1893-1930), rosyjski pisarz. Jeden z 
najwybitniejszych poetów Rosji w XX w. 
1908-1910 brał udział w pracach nielegalnej partii bolszewickiej, trzykrotnie w tym okresie 
aresztowany, więziony 1908. 1911-1914 studiował w Szkole Malarstwa, Rzeźby i 
Architektury w Moskwie. Współorganizator ruchu futurystycznego w Rosji. Założyciel grupy 
literackiej LEF, redaktor czasopisma Lef (1923-1925) i Nowyj Lef (1927-1928). Od 1930 
członek RAPP - rewolucyjnej grupy artystów i pisarzy. 1919 autor plakatów agitacyjnych 
agencji prasowej ROSTA (tzw. Okna ROSTA).  

Kategoryczny przeciwnik społeczeństwa kapitalistycznego i mieszczaństwa, np.: dramat 
Włodzimierz Majakowski (1913) i poematy Obłok w spodniach (1915), Flet kręgosłupa 
(1915), antywojenna Wojna i świat (1916), Człowiek (1917). Gorzki w wymowie poemat 
Pełnym głosem (1930), w którym pisał m.in. o konieczności podporządkowania 
indywidualnej swobody twórczej ideologiczno-politycznym koniecznościom, poprzedził jego 
samobójczą śmierć.  

Twórczość Majakowskiego była ekspresywna i metaforyczna (Пойду рыдать, что 
перекрѐстком распяты городовые, А вы ноктюрн сыграть смогли бы на флейте 
водосточных труб?), łączyło energię wiecu i demonstracji z liryczna kameralnością 
(Скрипка издѐргалась упрашивая), bogobórstwo Nitzschego i starannie zamaskowane w 
duszy uczucie (И я воспевающий машину и Англию / Może być prosto / Самого 
обыкновенного Евангелия / Trzynasty apostoł).  

W twórczości przedrewolucyjnej spowiedź poety przyspieszona aż do krzyku, przyjmującego 
rzeczywistość jak apokalipsę (tragedia Włodzimierz Majakowski – 1914, poematy: Obłok w 
spodniach – 1915, Flet-kręgosłup – 1916, Człowiek – 1916/1917). Zaraz po Flecie napisał 
wiersz, wydany najpierw w pierwszym tomie utworów zebranych Лиличке!  

Oryginalna twórczość zaczęła się po zapoznaniu się z poezją symbolisty Andrzeja Biełego. 
Dla Majakowskiego nie liczył się rozmiar wiersza lecz rytm. 

Po 1917 roku Majakowski tworzył w żywym, energicznym rytmie pokonanego socjalizmu 
(sztuka Мистерия-буфф – 1918, poematy: 150 000 000 – 1921, Władimir Iljicz Lenin – 
1924)