Ekonomia - dr Marta Młokosiewicz
GLOBALNY POPYT A POLITYKA FISKALNA
Podział bodźców dochodotwórczych (tworzących PKB) w
gospodarce ze względu na charakter sił i podmiotów je
tworzących:
• wewnętrzne – inwestycje, eksport, konsumpcja autonomiczna
(tzw. odłoŜona, niezaleŜna od uzyskiwanych na bieŜąco
dochodów), krańcowa skłonność do konsumpcji; na ich wielkość
rząd nie ma bezpośredniego wpływu, o ich poziomie decydują
firmy i konsumenci.
• zewnętrzne – zakupy rządowe, transfery pienięŜne, stopa
podatkowa, ulgi podatkowe, progi podatkowe; są to czynniki
zaleŜne od rządu bądź parlamentu.
Zmiany wśród bodźców wewnętrznych doprowadzają do recesji.
Recesję moŜna zaś przezwycięŜyć odwołując się do bodźców
zewnętrznych.
Ekonomia - dr Marta Młokosiewicz
Polityka fiskalna – polityka państwa polegająca na zmianie
wysokości i struktury wydatków państwowych i polityki
podatkowej w celu realizacji określonych zadań gospodarczych,
najczęściej stabilizacji gospodarki na załoŜonym poziomie
produkcji i zatrudnienia.
Polityka fiskalna (jako ogół decyzji rządowych dotyczących
podatków i wydatków rządowych) dzieli się na:
• politykę systemową (strukturalną) – nie związaną
z
działaniami
antyrecesyjnymi
(np.
wydatki
na
szkolnictwo, armię, słuŜbę zdrowia itp.); rządowe wydatki
systemowe przez swoją wysokość i względną stabilność
powaŜnie osłabiają skalę wahań gospodarki;
• polityka antycykliczna – podejmowana dla zwalczania
recesji;
moŜe
przybrać
postać
polityki
aktywnej
(dyskrecjonalnej) i/ lub polityki niedyskrecjonalnej, czyli
automatycznych stabilizatorów (samoczynnej stabilizacji).
Makroekonomia
POLITYKA ANTYCYKLICZNA:
• polityka dyskrecjonalna (aktywna) – działania podejmowane
przez rząd w celu stabilizacji popytu na załoŜonym poziomie;
narzędzia tej polityki uruchamiane są na określony czas i w
określonym celu – wymagają wcześniejszej decyzji parlamentu
lub rządu; są to np. ulga inwestycyjna, ulga budowlana, okresowa
obniŜka podatku od dochodów mająca pobudzić konsumpcję,
tworzenie stref ekonomicznych, w których przedsiębiorstwa
korzystają z ulg podatkowych lub gwarancji kredytowych
państwa, lub teŜ rządowy program osłon socjalnych dla
zwalnianych pracowników z restrukturyzowanych przedsię-
biorstw itp.
• polityka niedyskrecjonalna, in. automatyczne stabilizatory
koniunktury – konstrukcje zawarte w systemach fiskalnych,
których zadaniem jest zmniejszenie wpływu zmian w popycie
globalnym na poziom produkcji i dochodu; funkcje te pełnią np.
podatek dochodowy, VAT, zasiłki dla bezrobotnych czy inne
transfery socjalne; końcowym efektem działania automatycz-
nych stabilizatorów jest w czasie recesji mniejszy spadek kon-
sumpcji, niŜ miałoby to miejsce, gdyby tych narzędzi nie było.
Makroekonomia
WPŁYW POLITYKI FISKALNEJ NA SYTUACJĘ GOSPODARCZĄ
•
POLITYKA
EKSPANSYWNA:
zmierzająca
do
pobudzenia
aktywności gospodarczej poprzez
stymulowanie globalnego popytu;
obniŜka
stawek
podatkowych
i wzrost wydatków budŜetowych
większe dochody do dyspozycji
zagroŜenie wyŜszą inflacją
wzrost
popytu konsumpcyjnego wzrost
popytu inwestycyjnego wzrost
produkcji większy wzrost gospo-
darczy
wzrost zatrudnienia
i mniejsze bezrobocie
•
POLITYKA
RESTRYKCYJNA:
zmierzająca do hamowania oŜywionej
aktywności gospodarczej w celu nie
dopuszczenia
do
„przegrzania”
gospodarki, czego skutkiem moŜe być
wzrost stopy inflacji; wzrost stawek
podatkowych i spadek wydatków
budŜetowych
mniejsze dochody do dyspozycji
niŜsza inflacja spadek popytu
konsumpcyjnego spadek popytu
inwestycyjnego ograniczenie
produkcji mniejszy wzrost gospo-
darczy
spadek zatrudnienia
i większe bezrobocie
Ekonomia - dr Marta Młokosiewicz
BUDśET PAŃSTWA - podstawowy plan finansowy państwa
opracowany na jeden rok, obejmujący dochody i wydatki.
DOCHODY:
-
Dochody podatkowe (podatki
pośrednie i bezpośrednie)
-
Dochody niepodatkowe
(dywidendy, wpłaty z zysku
banku centralnego, cła,
pozostałe)
WYDATKI:
-
Wydatki prorozwojowe (na
gospodarkę, na rozwój kapitału
ludzkiego, tj. oświatę, naukę,
ochronę zdrowia, sport,
wypoczynek, kulturę, na
tworzenie i egzekwowanie
prawa, obronę narodową,
bezpieczeństwo publiczne)
-
Wydatki o charakterze
socjalnym (emerytury, renty,
zapomogi, zasiłki)
-
Dotacje o charakterze
niesocjalnym (np. dla
przedsiębiorstw)
-
Odsetki od długu państwa
Ekonomia - dr Marta Młokosiewicz
BUDśET PAŃSTWA – RODZAJE DEFICYTU:
• Deficyt rzeczywisty (bieŜący) – faktyczna róŜnica między dochodami
i wydatkami w danym roku budŜetowym; inaczej suma deficytu
cyklicznego i strukturalnego.
• Deficyt strukturalny – róŜnica między deficytem rzeczywistym a
cyklicznym; nie jest zaleŜny od poziomu aktywności gospodarczej,
lecz od decyzji fiskalnych państwa; dofinansowuje on politykę
systemową (strukturalną - szkolnictwo, armia, słuŜba zdrowia itp.).
• Deficyt cykliczny (koniunkturalny) – deficyt będący skutkiem
wpływu cyklu koniunkturalnego (spadku aktywności gospodarczej) na
dochody i wydatki budŜetu państwa; inaczej róŜnica między deficytem
rzeczywistym a strukturalnym; finansuje on politykę antycykliczną
państwa i słuŜy bieŜącej stabilizacji gospodarki; jest on ściśle
związany ze zmianą tych wpływów i wydatków, które są regulowane
przez automatyczne stabilizatory (podatki dochodowe, VAT, zasiłki
dla bezrobotnych, inne transfery socjalne).
Makroekonomia
Dług publiczny (narodowy) – suma pozostałych do spłacenia
poŜyczek państwowych; inaczej zadłuŜenie państwa u podmiotów
prywatnych i w systemie bankowym; jest on konsekwencją deficytu
budŜetowego.
• Finansowanie deficytu budŜetowego długiem publicznym
odbywa się poprzez emisję papierów wartościowych, np.
obligacji, weksli skarbowych, lub zaciągnięcie kredytu w banku
centralnym; potrzeba zgromadzenia w budŜecie państwa
ś
rodków na wydatki na płatności odsetek od obligacji moŜe
zrodzić konieczność zwiększenia podatków, co moŜe zniechęcać
do aktywności gospodarczej; natomiast finansowanie deficytu za
pomocą emisji pieniądza moŜe stać się przyczyną wysokiej
inflacji; emisja obligacji moŜe ponadto powodować odpływ
ś
rodków środków od inwestycji – ze względu na atrakcyjne
oprocentowanie bony skarbowe „wypierają” inwestycje - tzw.
efekt „wypierania”.
• Efekt „wypierania” wydatków prywatnych – wywołany przez
deficyt budŜetowy, gdy w następstwie wzrostu tego deficytu
nastąpi ograniczenie prywatnych inwestycji lub konsumpcji.
Makroekonomia
CYKL KONIUNKTURALNY W GOSPODARCE: następujące po
sobie wzrosty i spadki aktywności gospodarczej (niosące za sobą wahania
produkcji, zatrudnienia, inwestycji i poziomu cen); in. krótkookresowe
odchylenia produkcji od jej trendu;
TREND (tendencja rozwojowa) produkcji – to ścieŜka wzrostu produkcji
w długim okresie, na skutek ciągłego wzrostu potencjału wytwórczego.
Podejście klasyczne – 4 fazy cyklu koniunkturalnego:
1. oŜywienie – poprawa koniunktury gospodarczej: wzrost popytu na
dobra inwestycyjne, najszybszy wzrost produkcji, zatrudnienia, docho-
dów, popytu konsumpcyjnego i zysków
2. rozkwit (boom) – zyski i wzrost produkcji przekraczają poziom sprzed
kryzysu, bardzo wysokie wydatki inwestycyjne i konsumpcyjne, wysokie
dochody, wzrost cen
3. kryzys – produkcja wzrasta w tempie coraz wolniejszym lub nawet
spada, nadprodukcja towarów, wzrost kosztów produkcji, spadek cen,
zysków, ograniczenie produkcji i zatrudnienia
4. depresja (zastój) – „dno” cyklu koniunkturalnego: stabilizacja
produkcji na najniŜszym poziomie i bezrobocia na najwyŜszym poziomie
Podejście współczesne – 2 fazy cyklu koniunkturalnego:
1. faza wzrostowa (ekspansji): obejmuje fazę oŜywienia i rozkwitu
2. faza spadkowa (recesji): obejmuje fazę kryzysu i depresji
Makroekonomia
BEZROBOCIE – nadwyŜka realnych zasobów pracy nad
efektywnym popytem na pracę; stopa bezrobocia – określa udział
bezrobotnych w ogólnej liczbie aktywnych zawodowo; stopa
bezrobocia rejestrowanego – określa udział zarejestrowanych
bezrobotnych w ogólnej liczbie ludności cywilnej aktywnej
zawodowo.
Podział bezrobocia ze względu na jego przyczyny:
- bezrobocie frykcyjne – in. przejściowe, spowodowane krótko-
okresowym „zawieszeniem” udziału jednostek w rynku pracy;
- bezrobocie strukturalne – wynika ze zmian strukturalnych
w gospodarce (dotyczących określonych zawodów, branŜ,
regionów, pojawiania się nowych technologii) powodujących
niedostosowania struktur popytu na pracę i podaŜy pracy;
- bezrobocie sezonowe – dotyczy sezonowych zmian popytu na
pracę;
-
bezrobocie cykliczne (koniunkturalne)
–
powodowane
cyklicznymi wahaniami aktywności gospodarczej; wynika z
niedostatku popytu globalnego: konsumpcyjnego i inwestycyjnego,
co powoduje zmniejszenie produkcji i zatrudnienia.
Makroekonomia
EKONOMICZNE KOSZTY BEZROBOCIA – to negatywne
następstwa ekonomiczne związane z bezrobociem:
1. bezpośrednie – wydatki z Funduszu Pracy (zasiłki dla
bezrobotnych, świadczenia ubezpieczeniowe, formy aktywnego
przeciwdziałania bezrobociu), wydatki z Funduszu Pomocy
Społecznej (zasiłki okresowe, świadczenia w naturze, poŜyczki
na rozwój własnej działalności gospodarczej), wydatki na
utrzymanie instytucji w zakresie obsługi bezrobotnych, wydatki
na wcześniejsze emerytury i świadczenia przedemerytalne;
2. pośrednie – ulgi i zwolnienia fiskalne w regionach
o wysokim bezrobociu, luka podatkowo-ubezpieczeniowa
w odniesieniu do osób bezrobotnych, luka PKB (czynników
wytwórczych), koszty bezrobocia „zatrudnionego” w „szarej
strefie” gospodarki.
Makroekonomia
POLITYKA PRZECIWDZIAŁANIA BEZROBOCIU:
•
AKTYWNA – ukierunkowana na redukcję rozmiarów bezrobocia;
zorientowana na przyczyny bezrobocia; moŜe mieć charakter polityki
makroekonomicznej lub mikroekonomicznej;
-
polityka makroekonomiczna: ukierunkowana na wzrost popytu
globalnego oraz wzrost produkcji, dla zlikwidowania bezrobocia
przymusowego; dla realizacji tego celu wykorzystywane są instrumenty
fiskalne oraz monetarne;
-
polityka
mikroekonomiczna:
nastawiona
na
usprawnienie
funkcjonowania rynku pracy i na ograniczenie bezrobocia frykcyjnego
oraz strukturalnego; narzędzia tej polityki to: prace interwencyjne, roboty
publiczne, szkolenia i przekwalifikowania zawodowe, pośrednictwo pracy
i doradztwo zawodowe, poŜyczki dla bezrobotnych i przedsiębiorstw,
subsydiowanie zatrudnienia;
•
PASYWNA – mająca na celu łagodzenie ekonomicznych skutków
bezrobocia; jej celem jest udzielenie pomocy finansowej bezrobotnym i
ograniczenie podaŜy siły roboczej; instrumenty tej polityki to: zasiłki dla
bezrobotnych, zasiłki z funduszu pomocy społecznej, jednorazowe
odprawy pienięŜne z tytułu zwolnień z winy pracodawcy, redukcje czasu
pracy, uregulowania prawne zmniejszające zasoby pracy.
INFLACJA – proces trwałego wzrostu ogólnego (średniego) poziomu cen w pewnym
okresie, któremu nie towarzyszy zmiana jakości towarów; in. samo-podtrzymujący się wzrost
ogólnego poziomu cen w gospodarce, tj. wywołujący mechanizmy prowadzące do kolejnego
wzrostu ogólnego poziomu cen.
Makroekonomia
SPOŁECZNO-EKONOMICZNE NEGATYWNE SKUTKI INFLACJI:
•
zniekształcenie informacyjnej funkcji cen (utrudniające prawidłową
kalkulację kosztów i spodziewanych zysków, wypaczające strukturę
konsumpcji);
•
osłabienie aktywności gospodarczej (ryzyko związane z inwestowaniem);
•
spadek popytu na pieniądz w ujęciu realnym („ucieczka od pieniądza” w
lokaty bankowe, wartości rzeczowe, „koszty zdzieranych zelówek”
wynikające z konieczności zwiększenia częstotliwości podejmowania
gotówki z rachunków bankowych);
•
nieprawidłowa redystrybucja dochodów (przy spadku realnej stopy
procentowej tracą wierzyciele a zyskują dłuŜnicy; spadek realnych
dochodów pracowników ze względu na brak indeksacji płac o wskaźnik
inflacji; zjawisko tzw. dźwigni podatkowej, czy drenaŜu fiskalnego – w
wyniku zwiększonych dochodów nominalnych przy progresywnych
podatkach
dochodowych
podatnicy
„przechodzą”
do
wyŜej
opodatkowanych przedziałów dochodowych);
•
wzrost kosztów obsługi działalności gospodarczej (tzw. „kosztów
zmienianych jadłospisów” );
•
niekorzystne zmiany w sferze stosunków gospodarczych z zagranicą
(wzrost cen krajowych produktów prowadzi do spadku krajowego
eksportu netto i pogorszenia bilansu handlowego).
Makroekonomia
SPOSOBY WALKI Z INFLACJĄ:
•
POLITYKA FISKALNA – restrykcyjna: zmniejszanie wydatków
budŜetowych i podwyŜszanie podatków; wpływa to na zmniejszenie
globalnego popytu w gospodarce i ograniczenie inflacji o charakterze
popytowym;
•
POLITYKA PŁACOWA – ma na celu ograniczanie wzrostu płac do
poziomu wzrostu wydajności pracy (efektywności), co nie wpływa na
wzrost kosztów produkcji i zmniejsza niebezpieczeństwo inflacji
podaŜowej;
•
POLITYKA CENOWA – polega na stwarzaniu warunków do
obniŜania kosztów produkcji (popieranie technologii energo- i
materiałooszczędnych), co ma potem odzwierciedlenie w cenach, oraz
przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i nieuzasadnionemu
zawyŜaniu cen – jest to polityka sprzyjająca rozwojowi konkurencji,
tworzeniu małych i średnich przedsiębiorstw oraz stwarzaniu barier dla
powstawania monopoli;
•
POLITYKA PIENIĘśNA – gdy inflacja jest wywołana czynnikami
pienięŜnymi naleŜy podjąć działania zmniejszające podaŜ pieniądza
(wzrost stopy rezerw obowiązkowych oraz wzrost stopy procentowej).